Thói quen dùng thảo dược trị đau nhức xương khớp và những nguy cơ tiềm ẩn
Đau nhức xương khớp, tê mỏi chân tay và viêm khớp là tình trạng phổ biến ở người cao tuổi và những người thường xuyên lao động nặng. Để giảm bớt cảm giác khó chịu này, nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại dược liệu tự nhiên theo kinh nghiệm truyền miệng, trong đó có vị thuốc tỳ giải. Tâm lý chung của người bệnh là xem thảo mộc tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống vào không bổ thì cũng không gây hại.
Tuy nhiên, thói quen tự ý dùng các loại dược liệu khi chưa nắm rõ tình trạng sức khỏe tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Các đối tượng đặc biệt như người suy thận, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng tỳ giải để trị đau khớp. Việc đưa một chất thảo dược vào cơ thể mà không có chỉ định từ bác sĩ có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý nền sẵn có hoặc ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi.
Khoảng trống lớn trong các nghiên cứu khoa học trên người
Tỳ giải là dược liệu thuộc chi Dioscorea (chi Củ mài), từ lâu đã được y học cổ truyền ứng dụng nhằm trừ phong thấp và hỗ trợ các vấn đề về đường tiết niệu. Một công trình tổng quan công bố năm 2020 cho thấy các loài thực vật thuộc chi Dioscorea đang được nghiên cứu về tiềm năng sinh học đối với nhiều chứng bệnh khác nhau [1]. Các hướng nghiên cứu bao gồm việc giảm nguy cơ ung thư buồng trứng, hỗ trợ điều trị biến chứng mãn kinh, bệnh lão hóa ở nữ giới, hen suyễn, nhiễm trùng đường tiết niệu, các biến chứng liên quan đến bàng quang, thấp khớp, viêm khớp và co thắt vùng chậu [1].
Mặc dù vậy, nghiên cứu này nhấn mạnh một thực tế quan trọng: hầu hết các thử nghiệm hiện nay mới chỉ dừng lại ở quy mô ống nghiệm (in vitro) và mô hình động vật [1]. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng việc tìm hiểu sâu hơn về tác động của chi thực vật này đối với các bệnh thoái hóa trên người là vô cùng cấp thiết, đặc biệt là tính khả thi và những ảnh hưởng lâu dài trên cơ thể người [1].
Ngoài ra, các dữ liệu về dược động học trên cơ thể sống (in vivo), trình tự axit amin và cơ chế điều hòa của các hợp chất chiết xuất từ chi thảo dược này vẫn cần được làm rõ [1]. Cho đến nay, các hợp chất có hoạt tính sinh học như diosgenin vẫn còn rất ít dữ liệu an toàn về độc tính, độc tính thần kinh và khả năng gây dị ứng [1]. Điều này cho thấy việc tự ý sử dụng tỳ giải chưa qua kiểm soát liều lượng và tiêu chuẩn bằng chứng khoa học có thể tiềm ẩn những hiểm họa chưa thể lường trước [1].
Vì sao phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh xa?
Trong giai đoạn mang thai, cơ thể người phụ nữ có những thay đổi lớn về sinh lý và hệ tuần hoàn. Nghiên cứu tổng quan năm 2020 khẳng định rằng hiện có rất ít hoặc gần như không có dữ liệu khoa học về tính an toàn, độc tính và hiệu quả của các loài thuộc chi Dioscorea đối với sức khỏe con người khi mang thai, trong giai đoạn cho con bú cũng như việc dùng làm chất ngừa thai [1]. Chính sự thiếu hụt dữ liệu này đã tạo nên một mối lo ngại lớn về mặt an toàn y khoa [1].
Việc sử dụng thuốc hoặc thảo dược trong thai kỳ luôn đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt. Một đánh giá khoa học năm 2024 về bệnh thận và sức khỏe sinh sản cho biết độ an toàn của dược phẩm cần phải được xem xét kỹ lưỡng trước và trong suốt thai kỳ cũng như khi cho con bú [2]. Mục tiêu là phải cân nhắc thật cẩn thận giữa lợi ích điều trị nguy cơ bùng phát bệnh của người mẹ với những tác dụng phụ tiềm ẩn có thể gây hại cho thai nhi [2].
Những biến chứng thai kỳ ở những người có tổn thương cơ quan lọc thải là vô cùng phức tạp. Khi sức khỏe người mẹ bị ảnh hưởng, nguy cơ biến chứng tăng cao, bao gồm biến chứng tăng huyết áp thai kỳ, thai chậm phát triển trong tử cung, sinh non và thai chết lưu [2]. Khi dùng các chất thảo dược chưa rõ cơ chế và mức độ độc tính đối với phôi thai, người mẹ có thể đối diện với nguy cơ dị tật thai nhi hoặc gây sảy thai mà không hề hay biết [1]. Do đó, phụ nữ mang thai không được dùng tỳ giải để trị đau nhức xương khớp.
Nguy cơ tổn thương nghiêm trọng ở người bệnh suy thận
Nhóm đối tượng thứ hai cần đặc biệt tránh sử dụng tỳ giải là những người bị suy giảm chức năng thận hoặc mắc bệnh thận mạn tính. Thận là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc lọc, cân bằng điện giải và bài tiết các chất chuyển hóa ra khỏi cơ thể. Bệnh thận mạn tính (CKD) gây ra nhiều tác động tiêu cực đối với cơ thể do tình trạng viêm nhiễm kéo dài và rối loạn điều hòa nội tiết [2].
Khi thận đã bị suy giảm chức năng, các kết cục bất lợi trên lâm sàng có mối liên hệ rất chặt chẽ với mức độ rối loạn chức năng thận [3]. Nghiên cứu theo dõi các bệnh nhân có bất thường ở thận chỉ ra rằng viêm bể thận mạn tính và tình trạng suy thận làm tiên lượng sức khỏe xấu đi rõ rệt [4]. Một nghiên cứu năm 2000 trên 102 phụ nữ có thận đơn độc cũng ghi nhận suy giảm chức năng thận mạn tính là một chống chỉ định nghiêm ngặt đối với những tình trạng căng thẳng sinh lý nặng nề [5].
Các loài thuộc chi Dioscorea vốn được nghiên cứu về tác dụng trên đường tiết niệu và bàng quang [1]. Khi một cơ quan lọc đã suy yếu, việc đưa vào cơ thể các hoạt chất chưa được xác định rõ về dược động học có thể làm tăng gánh nặng lọc qua cầu thận [1]. Thận suy không thể đào thải các chất chuyển hóa một cách hiệu quả, dẫn đến tích tụ độc chất trong máu, làm tăng nguy cơ ngộ độc tế bào và khiến bệnh thận tiến triển nhanh hơn sang giai đoạn cuối [2]. Vì vậy, người có tiền sử bệnh thận mạn tính, suy thận tuyệt đối không nên tự ý dùng tỳ giải để chữa đau khớp.
Phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Đối tượng cần được bảo vệ
Không chỉ phụ nữ mang thai, nhóm phụ nữ đang trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ em cũng là những đối tượng được các nhà khoa học khuyến cáo không nên tiếp xúc với các chế phẩm từ Dioscorea [1]. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có các cơ quan chức năng, đặc biệt là gan và thận, chưa phát triển hoàn thiện. Khả năng liên hợp, chuyển hóa và bài tiết các hợp chất lạ của cơ thể trẻ còn rất non nớt.
Nghiên cứu năm 2020 nhấn mạnh rằng tình trạng thiếu hụt dữ liệu về độc tính phát triển, độc tính thần kinh và khả năng kích ứng dị ứng của diosgenin cũng như các hoạt chất khác từ Dioscorea là vấn đề đáng báo động [1]. Hoạt chất từ thảo dược có thể bài tiết một lượng nhỏ qua sữa mẹ, đi vào hệ thống tuần hoàn của em bé và gây ra những tác động sinh học không mong muốn [1].
Đối với trẻ em đang trong giai đoạn phát triển thể chất và xương khớp, các can thiệp bằng thảo dược chưa được chuẩn hóa liều lượng có thể gây xáo trộn hệ thống nội tiết hoặc tổn thương chức năng lọc của thận [1]. Nếu trẻ bị đau nhức xương khớp do chấn thương hoặc các bệnh lý cơ xương khớp tuổi học đường, cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác, tuyệt đối không dùng bài thuốc truyền miệng tỳ giải cho trẻ.
Những hiểu lầm tai hại khi chữa đau khớp bằng thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng thảo dược tự nhiên thì an toàn hơn thuốc Tây y. Nhiều người bệnh tin rằng tỳ giải vừa giúp giảm đau nhức xương, vừa có tác dụng "mát gan, bổ thận, lợi tiểu" nên uống càng nhiều càng tốt. Đây là một quan niệm hoàn toàn sai lệch và nguy hiểm.
Trên thực tế, bằng chứng về hiệu quả chữa viêm khớp, thấp khớp của chi thực vật Dioscorea hiện nay chủ yếu vẫn chỉ nằm ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào [1]. Khoa học hiện đại chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng trên người để xác lập liều lượng tối ưu cũng như phác đồ điều trị an toàn [1]. Tác dụng "lợi tiểu" hay kích thích đường tiểu nếu xảy ra trên một cơ thể có chức năng thận đã suy giảm có thể dẫn đến rối loạn nước, mất cân bằng điện giải và suy thận cấp tính [5], [2].
Một ngộ nhận khác là việc phối hợp tùy tiện tỳ giải vào các thang thuốc ngâm rượu hoặc thuốc sắc uống kéo dài. Việc tự ý phối hợp các vị thuốc mà không kiểm soát được tương tác dược chất có thể làm tăng độc tính đối với gan và thận [1]. Nhiều trường hợp bệnh nhân khớp bị biến chứng nặng không phải do bệnh gốc mà do ngộ độc các sản phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc.
Lời khuyên an toàn khi chăm sóc sức khỏe xương khớp
Đối với những người đang phải chung sống với các cơn đau nhức xương khớp, việc lựa chọn phương pháp điều trị cần dựa trên cơ sở khoa học và sự hướng dẫn của cán bộ y tế có chuyên môn. Trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ phương thuốc thảo dược nào, bao gồm cả tỳ giải, người bệnh cần thực hiện những bước sau:
Thứ nhất, kiểm tra kỹ lưỡng chức năng thận và gan. Những xét nghiệm cơ bản như đo nồng độ creatinine huyết thanh, huyết áp và protein niệu sẽ giúp bác sĩ đánh giá chính xác mức độ hoạt động của thận [3]. Nếu phát hiện có dấu hiệu suy giảm chức năng lọc, người bệnh phải dừng ngay ý định sử dụng các loại thuốc lợi tiểu hay thảo dược chưa được kiểm chứng [4], [2].
Thứ hai, phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ cần xác định rõ tình trạng thai nghén trước khi dùng thuốc. Nếu đang có kế hoạch mang thai hoặc nghi ngờ có thai, phải ngừng ngay mọi loại thảo mộc trị đau khớp chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng [1], [2].
Thứ ba, không tự ý thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa bằng các bài thuốc truyền miệng. Khi bị viêm khớp, thoái hóa khớp, người bệnh nên duy trì chế độ vận động nhẹ nhàng, kiểm soát cân nặng hợp lý, ăn uống đầy đủ dưỡng chất và uống đủ nước mỗi ngày. Nếu có nhu cầu kết hợp y học cổ truyền, hãy tìm đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ kê đơn với liều lượng và thời gian chuẩn mực, đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.
