Ai không nên tiếp xúc với chế phẩm thảo dược từ nhài Nhật?

Nhài Nhật (tên khoa học thuộc chi Brunfelsia) là loại cây cảnh quen thuộc nhờ hoa đổi màu đẹp mắt và mùi hương nồng nàn. Nhiều người truyền tai nhau việc dùng các bộ phận của cây làm thảo dược dân gian nhằm mục đích an thần, giảm đau hoặc trị bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý tiếp xúc hay sử dụng các chế phẩm này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng mà không phải ai cũng biết.

Nếu bạn đang thắc mắc ai không nên tiếp xúc với chế phẩm thảo dược từ nhài Nhật, câu trả lời rõ ràng là: phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và những người có tiền sử động kinh hoặc rối loạn thần kinh. Những đối tượng này tuyệt đối không nên tự ý dùng, uống hay tiếp xúc trực tiếp với các chất chiết xuất từ loại cây này do nguy cơ gây co thắt và kích ứng thần kinh mạnh mẽ.

Nguồn gốc độc tính và tác động của chiết xuất nhài Nhật

Cây nhài Nhật thuộc chi thực vật Brunfelsia, họ Cà (Solanaceae) ^[1]. Đây là chi thực vật nổi tiếng trong nghiên cứu thực vật học với nhiều loài có chứa độc tính hoặc đặc tính gây ảo giác mạnh ^[1]. Trong lịch sử, một số loài Brunfelsia từng được người bản địa Nam Mỹ sử dụng trong các nghi lễ truyền thống do chứa các hợp chất tác động lên hệ thần kinh ^[1].

Về mặt sinh học, các hoạt chất tự nhiên phân lập từ những loài thuộc chi này có khả năng kích thích hệ thần kinh trung ương, gây rung giật cơ hoặc kích phát các cơn co thắt cơ trơn. Khi các hoạt chất này đi vào cơ thể người, chúng không đơn thuần đóng vai trò như thảo mộc an dịu mà có thể trở thành độc chất gây rối loạn dẫn truyền thần kinh. Do đó, việc ứng dụng cây này làm thuốc chữa bệnh đòi hỏi sự kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt và không an toàn để sử dụng tùy tiện.

Vì sao phụ nữ mang thai và cho con bú cần tránh xa?

Đối với phụ nữ mang thai, cơ thể có sự nhạy cảm rất cao với các chất kích thích cơ trơn. Chiết xuất từ nhài Nhật chứa các thành phần có nguy cơ kích thích sự co bóp cơ tử cung, làm tăng nguy cơ co thắt bất thường dẫn tới sảy thai hoặc sinh non. Ngoài ra, việc thiếu hụt dữ liệu an toàn dược lý khiến việc tiếp xúc với thảo mộc này trở thành mối đe dọa trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi.

Đối với người mẹ đang cho con bú, nguy cơ độc chất bài tiết qua sữa mẹ là hoàn toàn có thể xảy ra. Hệ thần kinh của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chưa hoàn thiện, rất nhạy cảm với các alkaloid có hoạt tính kích thích thần kinh. Nếu trẻ hấp thụ phải các hợp chất này thông qua sữa mẹ, nguy cơ ngộ độc, co giật hoặc rối loạn hô hấp là điều rất đáng lo ngại.

Mối đe dọa với người có tiền sử co giật, động kinh

Những người mắc chứng động kinh hoặc có tiền sử co giật là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm với các chất kích thích thần kinh. Chiết xuất từ cây Brunfelsia vốn được xác định có khả năng gây độc thần kinh và tạo ra ảo giác hoặc kích động hệ vận động ^[1]. Khi các thành phần hóa học này tác động lên các tế bào thần kinh đang bị tổn thương hoặc dễ bị kích thích, ngưỡng co giật của bệnh nhân sẽ bị hạ thấp.

Hậu quả là người bệnh có thể bùng phát cơn co giật toàn thể, co thắt cơ đột ngột hoặc rơi vào trạng thái lú lẫn nghiêm trọng. Kể cả việc hít phải hương liệu cô đặc hoặc sử dụng các loại tinh dầu chiết xuất không rõ nguồn gốc từ cây này cũng có thể mang lại những tác động tiêu cực lên não bộ của người có bệnh lý nền về thần kinh.

Bằng chứng khoa học nói gì về chi nhài Nhật?

Các nghiên cứu thực vật học hiện đại tập trung nhiều vào việc phân loại và xác định đặc tính sinh học của chi Brunfelsia. Một nghiên cứu phát sinh loài công bố năm 2012 đã phân tích trình tự DNA lục lạp và nhân từ 65 mẫu đại diện cho khoảng 80% số loài trong chi Brunfelsia ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chi thực vật này có nguồn gốc từ Nam Mỹ và các đảo Antilles, với khoảng 50 loài được ghi nhận ^[1]. Đáng chú ý, tài liệu nhấn mạnh rằng các loài thuộc chi này chứa đựng các hợp chất có độc tính hoặc gây ảo giác đặc trưng ^[1].

Giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát trên cơ thể người về liều lượng an toàn hoặc hiệu quả điều trị của nhài Nhật. Hầu hết các dữ liệu y khoa cảnh báo về cây này xuất phát từ các trường hợp ngộ độc thực tế trên động vật nuôi hoặc các ghi chép độc học thực vật. Do đó, chưa hề có một liều dùng an toàn hay một công thức y tế chuẩn mực nào được công nhận cho các chế phẩm từ loại cây này đối với con người.

Cần lưu ý rằng, trong y văn tổng quát, vấn đề an toàn thai kỳ của các loại thuốc hay hóa chất luôn đòi hỏi dữ liệu lâm sàng hết sức cẩn trọng. Rất nhiều nghiên cứu trên các nhóm hoạt chất hoặc tác nhân khác (như liệu pháp sinh học, thuốc điều trị đa xơ cứng, hay các nhiễm trùng thai kỳ) đều nhấn mạnh rằng khi thiếu bằng chứng an toàn rõ ràng, việc tránh phơi nhiễm luôn là nguyên tắc hàng đầu. Đối với thảo dược nhài Nhật, nguy cơ độc tính thần kinh đã được xác nhận ^[1], nên việc cấm chỉ định cho thai phụ và nhóm nguy cơ cao lại càng mang tính bắt buộc.

Hiểu lầm phổ biến: Cứ là thảo mộc tự nhiên thì lành tính

Nhiều người lầm tưởng rằng hoa nhài Nhật cũng giống như hoa nhài ta (hoa lài làm trà), có thể dùng để hãm trà uống giúp ngủ ngon hay giảm căng thẳng. Đây là sự nhầm lẫn vô cùng tai hại. Hoa nhài ta thuộc họ Ô liu (Oleaceae), trong khi nhài Nhật thuộc họ Cà (Solanaceae) và là cây có độc tính tự nhiên ^[1]. Việc dùng lẫn lộn hoặc ngâm rượu, sắc nước uống từ rễ, lá, hoa của nhài Nhật có thể dẫn đến ngộ độc cấp tính.

Một hiểu lầm khác là cho rằng việc bôi đắp thảo mộc ngoài da sẽ không ảnh hưởng đến toàn thân hay thai nhi. Thực tế, một số hoạt chất alkaloid có thể hấp thu qua các vết xước hoặc qua niêm mạc, vẫn đủ sức gây phản ứng kích ứng tại chỗ hoặc thẩm thấu vào tuần hoàn nếu tiếp xúc với lượng lớn.

Ai nên thận trọng và cách phòng ngừa ngộ độc

Ngoài phụ nữ mang thai, mẹ cho con bú và bệnh nhân động kinh, những đối tượng sau cũng cần cẩn trọng:

• Trẻ nhỏ: Trẻ thường tò mò, có thể bứt lá hoặc nuốt phải quả, hoa của cây nhài Nhật trồng trong sân vườn.
• Người có bệnh lý tim mạch: Tác động kích thích thần kinh và co thắt cơ có thể làm rối loạn nhịp tim hoặc dao động huyết áp.
• Thú cưng (chó, mèo): Rất nhiều ca ngộ độc thực tế được ghi nhận ở thú nuôi do nhai cành hoặc ăn phải quả của các loài Brunfelsia, dẫn đến co giật dữ dội và tử vong.

Để đảm bảo an toàn, người dân chỉ nên trồng cây nhài Nhật với mục đích làm cảnh. Tuyệt đối không tự ý thu hái bất kỳ bộ phận nào của cây để làm thuốc, ngâm rượu hay chế biến trà. Khi chăm sóc hoặc cắt tỉa cây, nên đeo găng tay bảo hộ và rửa sạch tay bằng xà phòng ngay sau đó để tránh vô tình đưa dịch cây vào miệng hoặc mắt.

Chiết xuất từ hoa nhài Nhật chứa các hợp chất có độc tính tự nhiên, tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và cơ trơn ^[1]. Do đó, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và người có tiền sử co giật, động kinh tuyệt đối không được sử dụng các chế phẩm thảo dược từ loại cây này. Việc dùng bất kỳ loại thảo dược nào để bồi bổ hoặc chữa bệnh luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa thay vì nghe theo các kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng.