Nhiều người Việt có thói quen hái lá cây quanh nhà đun nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, trị đau nhức xương khớp. Trong đó, nước sắc từ lá cây chay thường được truyền tai như bài thuốc dân gian lành tính, dễ uống và không gây tác dụng phụ.

Tuy nhiên, người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch và phụ nữ mang thai cần hết sức thận trọng, không nên tự ý dùng nước lá chay. Các hợp chất tự nhiên trong lá chay sở hữu hoạt tính ức chế và điều hòa miễn dịch rất mạnh, tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc bất lợi hoặc gây xáo trộn hệ miễn dịch của cơ thể.

Cây chay trong y học cổ truyền và nghiên cứu hiện đại

Cây chay, tên khoa học là Artocarpus tonkinensis A. Chev. ex Gagnep., thuộc họ Dâu tằm (Moraceae) [1]. Đây là loài cây thân gỗ thường xanh cao từ 14 đến 16 mét, phân bố chủ yếu ở Campuchia, miền bắc Việt Nam và một số tỉnh phía nam Trung Quốc như Quảng Tây, Quảng Đông, Vân Nam [1]. Gỗ chay rất cứng, quả ăn được và có vị ngọt [1].

Tại Việt Nam, nước sắc từ lá chay đã được sử dụng hàng trăm năm trong y học cổ truyền để chữa đau lưng và các bệnh lý về khớp [2]. Người dân tộc H'Mông ở vùng núi phía Bắc thường dùng nước lá chay như một loại trà thảo mộc nhằm hỗ trợ giảm đau khớp và nhức mỏi lưng [3].

Nghiên cứu về bộ gen lục lạp công bố năm 2021 xác nhận lá chay chứa nguồn vật liệu di truyền phong phú với 130 gen, mở đường cho việc nghiên cứu sâu hơn về các hoạt chất sinh học giá trị của loài cây này [1]. Dù vậy, việc coi một loại thảo dược là "nước uống thay trà" mà không chú ý đến hoạt tính sinh lý của nó có thể mang lại những rủi ro sức khỏe không ngờ tới.

Hoạt tính ức chế miễn dịch và kháng viêm của lá chay

Nhiều người lầm tưởng nước lá chay chỉ là một loại nước giải khát thông thường, không chứa dược tính đáng kể. Trên thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất lá chay có tác động trực tiếp và rõ rệt lên hệ thống miễn dịch của sinh vật [1, 5].

Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành phân lập dịch chiết lá chay và tìm thấy 4 hợp chất flavonoid glucoside có hoạt tính sinh học cao [2]. Hợp chất mới được đặt tên là artonkin-4'-O-glucoside (khối lượng phân tử trung bình 514,49 Da), cùng với ba dẫn xuất flavonoid khác gồm alphitonin-4-O-beta-D-glucoside, maesopsin-4-O-beta-D-glucoside và kaempherol-3-O-beta-D-glucoside [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng cả bốn hợp chất này đều có tác dụng ức chế sự tăng sinh của tế bào lympho T [2]. Đồng thời, chúng còn làm giảm nồng độ các cytokine gây viêm do tế bào T tiết ra như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interferon-gamma tùy thuộc vào nồng độ sử dụng [2].

Năm 2020, một nghiên cứu tiếp tục làm rõ cơ chế bảo vệ khớp và điều hòa miễn dịch của dịch sắc lá chay [3]. Trên mô hình tế bào thực bào RAW 264.7 của chuột, dịch chiết lá chay làm giảm đáng kể hoạt tính của enzym nitric oxide synthase 2 (NOS2) và ức chế sản xuất interleukin-6 (IL-6) [3]. Chiết xuất này còn ức chế sự phát triển của tế bào lympho Th17, một phân nhóm tế bào miễn dịch giữ vai trò then chốt trong nhiều bệnh tự miễn [3].

Bên cạnh đó, dịch chiết lá chay còn ngăn chặn hoàn toàn sự hình thành hủy cốt bào mang dấu ấn TRAP và làm giảm biểu hiện của các gen liên quan đến hủy xương thông qua việc ức chế con đường truyền tín hiệu RANK và giảm hoạt hóa enzym Src kinase [3]. Trong thí nghiệm gây viêm khớp bằng collagen ở chuột, dù nước sắc lá chay chỉ ức chế nhẹ hiện tượng phù nề bàn chân, cấu trúc xương và sụn khớp lại được bảo tồn rất tốt so với nhóm đối chứng [3]. Hợp chất maesopsin 4-O-beta-D-glucoside (TAT-2) trong lá chay cũng được chứng minh có khả năng đối kháng hoạt tính NOS2, giảm IL-6 và ngăn chặn tạo hủy cốt bào [3].

Nguy cơ tiềm ẩn từ các hoạt chất sinh học khác

Nghiên cứu phân lập mới nhất vào năm 2024 từ thân và lá cây chay đã xác định được 11 hợp chất [4]. Đáng chú ý, có một hợp chất flavone mới là artocatonkine, cùng 10 hợp chất khác lần đầu tiên được tìm thấy trong chi Artocarpus như apigenin-4'-O-beta-D-glucoside, psorachalcone A, pinnatifidanin AI và pinnatifidanin A [4].

Khi thử nghiệm hoạt tính trên tế bào màng hoạt dịch MH7A ở người mắc viêm khớp dạng thấp, các hợp chất flavonoid 1, 2, 3, 5 và hợp chất lignan 8, 9 đã thể hiện khả năng ức chế sự tăng sinh tế bào màng hoạt dịch rất mạnh, với giá trị IC50 dao động từ 6,38 ± 0,06 micromol/lít đến 168,58 ± 0,28 micromol/lít [4].

Bên cạnh đặc tính kháng viêm, hoạt chất maesopsin 4-O-beta-glucoside (TAT2) tách từ lá chay còn có hoạt tính chống khối u [5]. Trong nghiên cứu năm 2016 trên chuột mang khối u ung thư phổi Lewis (LLC), TAT2 dùng đường uống ở liều 100 và 200 mg/kg thể trọng đã ức chế sự phát triển của khối u, nâng cao tỷ lệ sống sót và cải thiện các chỉ số huyết học cũng như sinh hóa [5]. Thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy hợp chất này không gây độc ở liều thử nghiệm cao nhất lên tới 2000 mg/kg thể trọng [5]. Những dữ liệu này khẳng định lá chay không phải thảo mộc trơ mà chứa nhiều chất có hoạt lực sinh học rất mạnh mẽ.

Ai không nên uống nước lá chay?

Chính vì mang dược tính ức chế miễn dịch rõ nét, nước lá chay không an toàn cho mọi đối tượng. Một số nhóm người cần tuyệt đối tránh hoặc phải thận trọng cao độ:

Thứ nhất, người đang sử dụng các loại thuốc điều trị ức chế miễn dịch. Các chất chiết từ lá chay có khả năng ức chế tế bào lympho T, chặn phát triển tế bào Th17, giảm TNF-alpha, IFN-gamma và IL-6 [1, 5]. Nếu kết hợp nước lá chay với các thuốc ức chế miễn dịch mạnh dùng trong bệnh tự miễn hoặc sau ghép tạng, hiệu ứng ức chế miễn dịch có thể bị cộng dồn ngoài tầm kiểm soát. Khi hệ miễn dịch bị suy giảm quá mức, cơ thể mất đi hàng rào phòng thủ tự nhiên, làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng cơ hội, viêm phổi hoặc tái phát các mầm bệnh nguy hiểm.

Thứ hai, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Giai đoạn thai kỳ đòi hỏi sự cân bằng miễn dịch vô cùng tinh vi để cơ thể mẹ dung nạp thai nhi. Việc nạp vào cơ thể các hợp chất có khả năng làm biến đổi nồng độ cytokine, can thiệp vào quá trình phân chia tế bào lympho T và ức chế tế bào màng hoạt dịch có thể gây xáo trộn môi trường miễn dịch [5, 7]. Hơn nữa, hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của nước lá chay đối với sự phát triển của thai nhi.

Thứ ba, người sắp phẫu thuật hoặc người mắc các bệnh nhiễm trùng cấp tính. Vì các hoạt chất flavonoid trong lá chay làm suy giảm phản ứng của tế bào bạch cầu chống viêm và vi khuẩn [1, 5], việc uống nước sắc này có thể làm chậm khả năng kiểm soát nhiễm trùng hoặc cản trở quá trình phục hồi sau mổ.

Hiểu lầm thường gặp về nước lá chay

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống càng đặc càng tốt". Nhiều người mắc viêm khớp đã tự ý ngắt lá chay sắc thật đặc uống liên tục nhiều tháng liền mà không kiểm soát liều lượng. Dù dịch sắc lá chay cho thấy khả năng bảo vệ xương khớp trên mô hình động vật [1, 5], việc tự ý dùng nước lá quá liều có thể dẫn đến việc hấp thu lượng lớn flavonoid và lignan có hoạt tính tế bào mạnh [4].

Hiểu lầm thứ hai là xem nước lá chay như một bài thuốc có thể thay thế hoàn toàn thuốc Tây chữa viêm khớp tự miễn. Các dữ liệu khoa học về lá chay hiện nay chỉ mới dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên tế bào RAW 264.7, tế bào màng hoạt dịch MH7A và mô hình viêm khớp do collagen trên động vật (chuột cống, chuột nhắt) [1, 5, 7]. Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người quy mô lớn để xác định liều chuẩn cũng như tác dụng phụ lâu dài. Do đó, việc tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định để uống nước lá chay là hành động hết sức nguy hiểm.

Cảnh báo tương tác thuốc cần lưu ý

Việc tự ý kết hợp nước lá chay cùng các phác đồ điều trị nội khoa tiềm ẩn nhiều rủi ro tương tác. Khi một người đang dùng các thuốc kháng viêm điều hòa miễn dịch, việc bổ sung thêm các hoạt chất từ lá chay có thể làm thay đổi nồng độ hoặc làm trầm trọng thêm tác dụng ức chế miễn dịch của thuốc [1, 5].

Sự suy giảm quá mức các phản ứng viêm tự nhiên có thể làm cơ thể mất đi khả năng nhận diện tế bào lạ, tăng nguy cơ bùng phát các ổ nhiễm khuẩn tiềm tàng. Bất kỳ sự thay đổi nào đối với phác đồ ức chế miễn dịch đều cần được giám sát chặt chẽ thông qua các xét nghiệm máu định kỳ. Do đó, người bệnh tuyệt đối không được tự ý bổ sung nước lá chay vào chế độ uống hàng ngày khi chưa thông báo cho bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh không mắc bệnh nền và không dùng thuốc điều trị, nước lá chay có thể được sử dụng như một loại thức uống dân gian nhưng cần tuân thủ nguyên tắc điều độ:

  • Về lượng dùng: Không nên dùng nước lá sắc quá đặc. Mỗi lần chỉ nên hãm vài lá tươi hoặc khô với nước sôi, uống loãng như trà thảo mộc thông thường, không uống thay thế hoàn toàn nước lọc cả ngày.
  • Về thời gian: Không nên uống liên tục kéo dài nhiều tuần. Nên uống ngắt quãng để cơ thể có thời gian chuyển hóa và đào thải các hợp chất tự nhiên.
  • Về chế biến: Rửa thật sạch lá để loại bỏ nấm mốc, bụi bẩn và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trước khi đun hãm. Tránh thu hái lá từ những cây mọc ở ven đường giao thông ô nhiễm.
  • Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa, dị ứng hoặc dễ bị nhiễm trùng đường hô hấp, cần ngừng uống ngay lập tức.

Nước lá chay là một bài thuốc dân gian giàu tiềm năng sinh học với các hoạt chất có tác dụng kháng viêm và bảo tồn sụn khớp đã được khoa học bước đầu chứng minh trên mô hình thí nghiệm. Dù vậy, thảo dược này không phù hợp cho phụ nữ mang thai và người đang điều trị bằng thuốc ức chế miễn dịch. Người dân cần có cái nhìn thận trọng, không tự ý áp dụng điều trị và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng.