Trào lưu dùng hoa rực rỡ pha trà

Nhiều người có thói quen hái hoa trồng bờ rào phơi khô làm trà uống giải nhiệt. Cây chùm ớt (tên khoa học Pyrostegia venusta), còn gọi là hoa rạng đông, cho chùm hoa cam rực rỡ, được nhiều gia đình phơi hãm nước uống thay trà.

Tuy nhiên, thảo mộc dù tự nhiên vẫn chứa hoạt chất sinh học đậm đặc [1]. Uống sai cách, sai liều lượng hoặc sơ chế không đúng chuẩn có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa, kích ứng niêm mạc dạ dày và giảm chất lượng hoạt chất.

Hiểu đúng đặc tính dược lý và giới hạn chiết xuất giúp người dùng tận dụng lợi ích chống oxy hóa mà không gây hại cho đường tiêu hóa.

Hoa chùm ớt chứa những chất gì?

Các phân tích phòng thí nghiệm cho thấy hoa chùm ớt chứa nguồn hợp chất tự nhiên rất phong phú [1]. Nghiên cứu công bố năm 2025 xác định chiết xuất nước từ hoa và lá cây chứa nhiều axit phenolic và flavonoid quan trọng [1].

Cụ thể, các nhà khoa học đã nhận diện được axit caffeic, axit chlorogenic, axit gallic, axit ferulic, axit p-coumaric, quercetin cùng các sắc tố anthocyanidin như pelargonidin-3-O-glucoside và peonidin-3-O-glucoside [1]. Hoa có hàm lượng phenolic cao hơn so với lá [1].

Nghiên cứu khác năm 2025 ghi nhận dịch chiết nước từ chùm ớt đạt hàm lượng polyphenol tổng số lên tới 325,78 mg đương lượng axit gallic trên mỗi gam [2]. Những chất này thể hiện hoạt tính khử gốc tự do mạnh mẽ trong các thử nghiệm oxy hóa như DPPH (đạt 74,90%), FRAP, ORAC và ức chế quá trình đường hóa (antiglycation) [2].

Dù có tiềm năng sinh học tốt, các polyphenol và axit hữu cơ đậm đặc khi vào dạ dày lúc đói hoặc dùng quá liều có thể gây co thắt nhẹ và kích ứng bài tiết axit dịch vị.

Nghiên cứu chỉ ra gì về cách sơ chế hoa khô?

Quy trình phơi, sấy ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hoạt chất của hoa chùm ớt [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 so sánh hai phương pháp làm khô: sấy đối lưu nhiệt độ cao (tủ sấy khí nóng) và sấy thăng hoa (đông khô) trên hoa và lá Pyrostegia venusta [1]. Mẫu thử được phân tích qua các phép thử DPPH, FRAP, Folin-Ciocalteu, sắc ký lỏng siêu hiệu năng (UHPLC) và đánh giá độc tính tế bào trên tế bào sừng người HaCaT [1]. Kết quả cho thấy phương pháp đông khô giúp giữ lại nồng độ hợp chất phenolic vượt trội và duy trì hoạt tính chống oxy hóa cao hơn hẳn sấy bằng nhiệt nóng [1].

Nhiệt độ phơi sấy quá nóng ngoài trời hoặc sấy nhiệt cao làm phân hủy đáng kể các liên kết polyphenol nhạy cảm [1]. Trong nghiên cứu về điều chế trà thảo mộc năm 2022, các nhà khoa học cũng chứng minh nhiều loại lá thảo mộc bảo quản lạnh hoặc giữ tươi duy trì hoạt tính kháng virus tốt hơn so với phơi sấy khô thông thường do tránh thất thoát các phân tử dễ bay hơi [3].

Do đó, người dùng tự làm trà chùm ớt tại nhà cần tránh phơi hoa trực tiếp dưới nắng gắt nhiệt độ cao để không làm biến tính các hợp chất hữu cơ có lợi [1].

Liều lượng pha trà: Bao nhiêu là an toàn?

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng công bố liều lượng dùng điều trị chính thức của hoa chùm ớt trên người. Mọi dữ liệu về dược lý của cây hiện dừng lại ở cấp độ ống nghiệm (in vitro), phân tích hóa học và mô hình mô phỏng máy tính (in silico) [5, 6].

Tuy nhiên, tiêu chuẩn pha chế trà thảo mộc phổ quát đã được ghi nhận trong nghiên cứu quốc tế [3]. Ngành công nghiệp trà chuẩn hóa lượng thảo mộc sấy khô từ 1 đến 3 gam cho một tách nước 250 ml (tương đương chuẩn túi lọc 3 g cho 250 ml) [3]. Nếu dùng thảo mộc tươi, tỷ lệ nước trong cây chiếm từ 80-90%, do đó 15-30 g dược liệu khô tương đương với khoảng 150 g nguyên liệu tươi cho mỗi lít nước sôi [3].

Việc hãm trà quá đặc với lượng hoa khô vượt xa mức chuẩn 1-3 g cho mỗi lần uống có thể làm tăng nhanh nồng độ axit phenolic tự do trong nước [2, 5]. Nồng độ đậm đặc này dễ gây cồn cào, khó chịu dạ dày, đặc biệt với người có niêm mạc tiêu hóa nhạy cảm.

Nguy cơ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật và nhiễm tạp

Hoa chùm ớt thường được trồng leo giàn cảnh quan đô thị, bờ rào ven đường hoặc khuôn viên công cộng. Vị trí này khiến hoa dễ tích tụ bụi mịn, kim loại nặng từ khói xe và hóa chất phun xịt trừ sâu [4, 7].

Nghiên cứu năm 2017 về trà thảo mộc cho thấy thuốc trừ sâu nhóm pyrethroid (như fenpropathrin, beta-cypermethrin, lambda-cyhalothrin, fenvalerate) chỉ chuyển dịch một lượng nhỏ từ 0 đến 6,70% vào nước trà khi hãm, giảm hơn 90% độc chất so với nguyên liệu thô [4]. Nghiên cứu đánh giá mức độ phơi nhiễm này ở ngưỡng an toàn tiêu thụ hàng ngày (từ 0,0022 đến 0,33) [4].

Tuy vậy, nghiên cứu trên phân tích các loại thảo mộc trồng theo quy chuẩn nông nghiệp như cúc hoa, cam thảo, kim ngân [4]. Hoa chùm ớt hái bừa bãi không rõ nguồn gốc có thể nhiễm các hóa chất không kiểm soát.

Nghiên cứu quang phổ huỳnh quang tia X năm 2020 trên 29 mẫu trà thảo mộc cũng cảnh báo bao bì đóng gói và quy trình xử lý nguyên liệu ảnh hưởng trực tiếp đến hàm lượng các nguyên tố vi lượng hòa tan trong dịch ngâm [5].

Ai nên thận trọng khi dùng nước hoa chùm ớt?

Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản không nên uống nước hoa chùm ớt đậm đặc hoặc uống lúc đói bụng. Các polyphenol tự nhiên và axit phenolic trong hoa thúc đẩy co bóp tiêu hóa và tiết axit [1].

Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú cần tránh sử dụng loại trà này. Các nghiên cứu hiện tại chỉ thực hiện trên dòng tế bào biểu mô nhân tạo hoặc mô phỏng sinh học phân tử ADMET, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn trên cơ thể phụ nữ mang thai và thai nhi [5, 6].

Người đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ. Mô phỏng dược động học chỉ ra các thành phần trong Pyrostegia venusta có tương tác với các enzym và thụ thể tế bào [5, 6], tiềm ẩn nguy cơ làm thay đổi chuyển hóa thuốc tại gan.

Hướng dẫn hãm trà và bảo quản đúng cách

Để bảo tồn dưỡng chất mà không gây kích ứng bụng, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc pha chế thảo mộc đã được chứng minh [1, 2]:

  • Chọn nguồn nguyên liệu sạch: Tuyệt đối không hái hoa gần đường lộ nhiều xe cộ hoặc hoa vừa phun thuốc trừ sâu sân vườn. Rửa sạch nhẹ nhàng dưới vòi nước để loại bỏ bụi bẩn và côn trùng nhỏ bám trong cánh hoa hình ống.
  • Sơ chế làm khô: Tránh phơi dưới nắng trưa gay gắt làm cháy cánh hoa và mất polyphenol [1]. Nên làm khô hoa bằng máy sấy nhiệt độ thấp, sấy lạnh nếu có điều kiện, hoặc hong khô nơi bóng râm thoáng gió [1].
  • Liều lượng hãm: Áp dụng chuẩn pha thảo mộc phổ biến với 1-3 g hoa khô (tương đương vài cánh hoa khô nhỏ) cho 250 ml nước nóng [3].
  • Phương pháp ngâm chiết: Hãm hoa với nước sôi trong thời gian từ 15 đến 30 phút để chiết xuất hoạt chất chống oxy hóa [1, 2]. Nghiên cứu năm 2010 về các phương thức pha trà thảo mộc chỉ ra rằng hãm bằng nước nóng giúp chiết xuất được 43% nhóm chất dạng flavonoid, cao hơn đáng kể so với phương pháp ngâm nước lạnh thông thường (chỉ đạt 31%) [6].
  • Cách uống: Uống nước trà sau bữa ăn khoảng 30-60 phút, không uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày và không uống vào ban đêm.

Trà hoa chùm ớt chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên giàu tiềm năng [5, 6]. Tuy nhiên, thức uống này chỉ nên được xem như nước giải khát thảo mộc dùng thưởng thức định kỳ với liều lượng chừng mực, không thể thay thế phác đồ điều trị bệnh. Nếu xuất hiện triệu chứng đau bụng, ợ chua hay cồn cào sau khi dùng, người dùng cần ngưng sử dụng ngay lập tức.