Cây thuốc thượng (các loài thuộc chi Phaeanthus, họ Na Annonaceae) là dược liệu quen thuộc trong dân gian, thường được truyền tai với công dụng kháng khuẩn, chữa đau mắt hay trị viêm nhiễm ngoài da. Nhiều người tin rằng việc sắc uống hoặc đắp lá tươi sẽ giúp tiêu viêm nhanh chóng nhờ các dược chất tự nhiên lành tính. Liệu hoạt tính sinh học từ các hợp chất alkaloid trong cây thuốc thượng có thực sự mạnh mẽ và đã sẵn sàng ứng dụng trên cơ thể người hay chưa?

Câu trả lời ngắn gọn: Dữ liệu khoa học hiện nay chỉ ghi nhận hoạt tính ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và mô phỏng máy tính (in silico). Hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh hiệu quả điều trị hoặc xác lập độ an toàn tuyệt đối của thảo dược này.

Bản chất của alkaloid trong cây thuốc thượng

Trong thực vật, alkaloid là nhóm hợp chất tự nhiên chứa nitơ có hoạt tính sinh học đa dạng. Ở các loài thuộc chi Phaeanthus, điển hình là cây thuốc thượng Việt Nam (Phaeanthus vietnamensis) hoặc các loài họ hàng gần trong cùng chi như Phaeanthus ophthalmicus, nhóm hoạt chất chủ đạo được các nhà khoa học chú ý là tetrahydrobisbenzylisoquinoline alkaloid và bisbenzylisoquinoline alkaloid [1], [2].

Cấu trúc phân tử đặc thù giúp các hợp chất này dễ dàng tương tác với các thụ thể bề mặt tế bào hoặc ức chế enzyme tham gia vào quá trình viêm. Khác với các hợp chất chống oxy hóa phổ biến trong tự nhiên như flavonoid hay acid phenolic thường thấy ở nhiều loài thảo mộc thông thường, bisbenzylisoquinoline alkaloid tác động theo cơ chế chuyên biệt lên các chuỗi phản ứng miễn dịch và phản ứng của vi khuẩn [2].

Tuy nhiên, dù có hoạt tính mạnh mẽ, nhóm hóa chất này cũng tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào nếu dùng tùy tiện. Việc khai thác hoạt chất từ cây thuốc thượng đòi hỏi quy trình chiết tách hóa học phức tạp bằng dung môi chuyên dụng trong phòng thí nghiệm thay vì chỉ ngâm nấu đơn giản [1], [2].

Hoạt tính kháng viêm trong thử nghiệm tế bào

Một trong những hướng nghiên cứu quan trọng về cây thuốc thượng là khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm. Quá trình viêm mạn tính thường kích hoạt đại thực bào sản sinh quá mức oxit nitric (NO), dẫn đến tổn thương mô xung quanh.

Nghiên cứu công bố năm 2022 trên loài Phaeanthus vietnamensis (thuốc thượng Việt Nam) đã tiến hành khảo sát dịch chiết acid từ lá cây [1]. Các nhà nghiên cứu phân lập được một alkaloid mới đặt tên là vietnamine A cùng tám alkaloid đã biết gồm (R,S)-2N-norberbamunine, grisabine, 1S,1'R,O,O'-dimethylgrisabine, dauricine, neothalibrine, vietnamine, xylopine và argentinine [1].

Thử nghiệm được thực hiện trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 được kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) [1]. Kết quả cho thấy hoạt chất vietnamine A, (R,S)-2N-norberbamunine và grisabine thể hiện khả năng ức chế đáng kể sự sản sinh oxit nitric (NO) [1]. Giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt đạt 6,8 ± 0,9 microgam/ml đối với vietnamine A; 9,8 ± 1,0 microgam/ml đối với (R,S)-2N-norberbamunine và 7,1 ± 0,4 microgam/ml đối với grisabine [1].

Thử nghiệm này chứng minh các alkaloid trong lá cây thuốc thượng thực sự có tác động trực tiếp lên phản ứng sinh hóa của tế bào miễn dịch trong môi trường nuôi cấy nhân tạo [1]. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là thử nghiệm chỉ diễn ra trên dòng tế bào biệt hóa ngoài cơ thể, chưa đánh giá phản ứng chuyển hóa hay độ tích tụ độc tính khi đi qua gan và thận động vật sống [1].

Khả năng kháng khuẩn và ức chế enzyme theo mô hình phòng thí nghiệm

Bên cạnh hoạt tính kháng viêm, khả năng kìm hãm vi khuẩn kháng thuốc cũng là trọng tâm được giới khoa học theo dõi. Dân gian thường dùng cây thuộc chi này chữa loét da và đau mắt đỏ, thúc đẩy các nhà nghiên cứu tìm kiếm bằng chứng thực tế.

Nghiên cứu công bố năm 2021 khảo sát loài Phaeanthus ophthalmicus (cùng chi với cây thuốc thượng) đã làm rõ hoạt tính kháng khuẩn và kháng viêm của các hoạt chất bisbenzylisoquinoline [2]. Dịch chiết thô dichloromethane-methanol và phân đoạn alkaloid thể hiện hoạt tính kháng lại các chủng vi khuẩn đa kháng thuốc gồm Staphylococcus aureus kháng methicillin (MRSA), Enterococcus kháng vancomycin (VRE), Klebsiella pneumoniae sinh men CRE và Pseudomonas aeruginosa sinh men MBL [2].

Từ quá trình tinh chế, hai hợp chất tetrahydrobisbenzylisoquinoline alkaloid chính được xác định là (+)-tetrandrine và (+)-limacusine [2]. Cả hai hoạt chất này đều thể hiện phổ kháng khuẩn rộng, trong đó ức chế mạnh nhất đối với các vi khuẩn Gram âm như P. aeruginosa và K. pneumoniae [2].

Đặc biệt, hợp chất limacusine thể hiện khả năng ức chế chọn lọc enzyme cyclooxygenase-2 (COX-2) của cừu trong thử nghiệm in vitro [2]. Phép mô phỏng liên kết phân tử (molecular docking) và mô phỏng động lực học phân tử (molecular dynamics) cho thấy limacusine gắn kết mạnh vào vị trí xúc tác của enzyme elastase từ P. aeruginosa, enzyme carbapenemase KPC-2 từ K. pneumoniae cũng như vị trí hoạt động của enzyme COX-2 [2]. Dù kết quả mô phỏng trên máy tính rất khả quan, đây mới chỉ dừng lại ở bước sàng lọc tiền lâm sàng [2].

Bằng chứng khoa học: Lợi ích tiềm năng và ranh giới thực tế

Các dữ liệu từ phòng thí nghiệm cung cấp cơ sở sinh học rõ ràng cho việc lý giải một số kinh nghiệm sử dụng thảo mộc dân gian [2]. Sự hiện diện của các alkaloid cấu trúc bisbenzylisoquinoline như limacusine, tetrandrine hay vietnamine A chứng minh chi thực vật này chứa các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt lực mạnh [1], [2].

Tuy nhiên, khoảng cách từ đĩa petri phòng thí nghiệm đến viên thuốc điều trị trên người là vô cùng lớn. Môi trường in vitro không phản ánh được sự hấp thu qua đường tiêu hóa, tỷ lệ liên kết với protein huyết tương, khả năng phân bố qua hàng rào mô hoặc con đường thải trừ của hoạt chất. Khi đi vào cơ thể người, các alkaloid tự nhiên có thể bị phân hủy nhanh chóng bởi dịch vị hoặc gây độc tế bào lành trước khi đạt đến nồng độ ức chế mục tiêu.

Hơn nữa, các thông số IC50 ghi nhận được (khoảng 6,8 đến 9,8 microgam/ml) đòi hỏi một lượng hoạt chất tinh khiết đủ lớn để tạo ra hiệu quả [1]. Nước sắc truyền thống chứa hỗn hợp nhiều tạp chất với nồng độ hoạt chất không cố định, do đó khó có thể đạt được hiệu quả ức chế chuẩn xác như trong điều kiện chuẩn hóa của phòng nghiên cứu.

Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng thuốc thượng

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên có hoạt tính kháng sinh thì có thể thay thế thuốc tân dược. Việc tự ý hái lá thuốc thượng giã nát đắp vào mắt hoặc vết loét hở bắt nguồn từ niềm tin bài thuốc gia truyền, nhưng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn chéo nghiêm trọng từ bụi đất và nấm mốc trên bề mặt lá.

Một hiểu lầm khác là quy đồng kết quả thử nghiệm in vitro với hiệu quả chữa bệnh thực tế. Thấy nghiên cứu công bố hoạt chất ức chế được vi khuẩn kháng thuốc hay ức chế oxit nitric, người bệnh vội vã tìm mua lá khô về sắc uống để "tiêu viêm, trị ổ nhiễm trùng" [1], [2]. Đây là hành động nguy hiểm vì chưa có tài liệu khoa học nào xác định ngưỡng an toàn đối với tế bào người sống.

Thực tế, không phải loại alkaloid nào cũng an toàn cho cơ thể. Việc tự ý định lượng bằng các đơn vị dân gian như "nắm lá", "bát nước sắc" rất dễ dẫn đến quá liều hoặc tích lũy độc chất, gây hại cho các cơ quan nội tạng.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Cho đến nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá độ an toàn hay tính hiệu quả của cây thuốc thượng trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, trẻ em và người cao tuổi. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng cây thuốc thượng dưới bất kỳ hình thức nào.

Người mắc các bệnh lý nền mạn tính liên quan đến suy giảm chức năng gan, thận cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng từ chi thảo dược này. Quá trình chuyển hóa alkaloid tạo gánh nặng lớn cho hệ thống enzym giải độc của gan và bộ lọc cầu thận.

Những người đang trong quá trình điều trị y tế bằng kháng sinh, thuốc chống viêm hoặc thuốc ức chế miễn dịch không được tự ý kết hợp nước sắc thuốc thượng. Sự tương tác giữa các alkaloid tự nhiên chưa rõ cơ chế với thuốc điều trị có thể làm mất tác dụng của thuốc hoặc làm tăng độc tính nguy hiểm.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu quan tâm đến các giải pháp thảo dược hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền được cấp phép. Người bệnh không được tự ý hái, mua bán trôi nổi hoặc tự sắc lá cây thuốc thượng để chữa bệnh khi chưa có sự thăm khám cụ thể.

Các nghiên cứu khoa học hiện chỉ sử dụng dung môi chuyên biệt để chiết xuất alkaloid dùng cho mục đích thí nghiệm sinh hóa [1], [2]. Không có cơ sở để hướng dẫn liều lượng cụ thể về số gam, số lần uống hay thời điểm dùng cây thuốc thượng trong ngày dành cho người bình thường. Người tiêu dùng nên kiên nhẫn chờ đợi các nghiên cứu sâu hơn về độc tính và thử nghiệm lâm sàng trước khi tin theo các trào lưu dược liệu truyền miệng.

Khi gặp các vấn đề về nhiễm khuẩn da, đau mắt hoặc viêm nhiễm cấp tính, bệnh nhân cần đến ngay cơ sở y tế để được chỉ định các loại thuốc đã được kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt. Sự cẩn trọng này giúp bảo vệ cơ thể khỏi những rủi ro ngộ độc không đáng có từ những thảo dược chưa hoàn thiện bằng chứng khoa học.

Cây thuốc thượng và các bisbenzylisoquinoline alkaloid sở hữu hoạt tính kháng viêm và kháng khuẩn đầy triển vọng trong môi trường ống nghiệm [1], [2]. Dẫu vậy, thảo dược này vẫn dừng lại ở ranh giới nghiên cứu tiền lâm sàng và chưa thể thay thế các phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh cần giữ cái nhìn khách quan, luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi tiếp cận bất kỳ dược liệu tự nhiên nào.