Nhiều người truyền tai nhau việc bắt sâu đá hoặc các loài cuốn chiếu sống trong tự nhiên để ngâm rượu, làm thuốc bồi bổ cơ thể theo kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, hành động sử dụng các loài sinh vật lạ làm thực phẩm hoặc dược liệu tiềm ẩn rất nhiều rủi ro cho tính mạng. Sâu đá có thực sự an toàn hay mang trong mình những chất sinh học độc hại mà chúng ta chưa hề biết tới?
Câu trả lời ngắn gọn là việc tự ý sử dụng sâu đá mang nguy cơ ngộ độc rất lớn, do loài sinh vật này tiết ra các hợp chất tự nhiên có hoạt tính ức chế thần kinh và gây độc tế bào. Các bằng chứng sinh học chỉ ra rằng dịch tiết của chúng chứa các alkaloid phức tạp có tác dụng phòng vệ, gây tê liệt sinh vật tấn công và chưa từng được kiểm chứng về độ an toàn trên cơ thể người.
Cơ chế tự vệ và bản chất các chất trong sâu đá
Sâu đá, hay loài cuốn chiếu thuộc nhóm Glomeris (như Glomeris marginata), sở hữu hệ thống tuyến ngoại tiết đặc biệt dùng để tự vệ trước các mối đe dọa bên ngoài [1], [2]. Khi bị tấn công hoặc bị kích thích, loài động vật nhiều chân này sẽ cuộn tròn cơ thể và bài tiết ra một chất dịch đặc trưng nhằm xua đuổi hoặc làm mất khả năng vận động của kẻ săn mồi [1].
Các phân tích hóa học cấu trúc đã xác định trong dịch phòng vệ của Glomeris marginata chứa hai hợp chất chính thuộc nhóm quinazolinone, cụ thể là 1,2-dimethyl-4(3H)-quinazolinone và 1-methyl-2-ethyl-4(3H)-quinazolinone [2]. Hai chất này thường được biết đến với tên gọi khoa học lần lượt là glomerin và homoglomerin [1]. Chúng là các alkaloid tự nhiên dị vòng, có sự tương đồng lớn về mặt cấu trúc hóa học với chất arborine tìm thấy trong cây dược liệu Glycomis arborea Correa [2].
Bản chất của các alkaloid là những hợp chất có cấu trúc phức tạp, thường gặp trong thực vật và một số loài sinh vật tự nhiên [3]. Dù một số alkaloid được ứng dụng y học, phần lớn chúng được sinh vật tổng hợp như một vũ khí hóa học sinh học để gây tổn thương tế bào hoặc tác động đến hệ thần kinh của các loài săn mồi [3], [1].
Bằng chứng khoa học về tác dụng an thần và ức chế
Một nghiên cứu thực nghiệm thực hiện năm 1984 đã đánh giá tác động của dịch tiết tự vệ từ sâu đá Glomeris marginata lên loài săn mồi tự nhiên là nhện sói (Lycosa spp.) [1]. Khi nhện sói tấn công sâu đá, các nhà nghiên cứu quan sát thấy nhện bị gây an thần chậm nhưng kéo dài tới nhiều ngày, biểu hiện bằng tình trạng tê liệt bất động hoàn toàn [1].
Tác dụng gây bất động này được xác định do chính glomerin và homoglomerin tạo ra [1]. Liều gây an thần trung vị của nhóm quinazolinone này đối với nhện sói chỉ rơi vào khoảng 1 đến 7 microgam trên mỗi cá thể nhện [1]. Trong khi đó, lượng dịch tiết có trong một cá thể sâu đá kích thước trung bình tới trưởng thành chứa tới 60 đến 90 microgam các chất này [1]. Điều này cho thấy chỉ một phân đoạn nhỏ dịch tiết của một con sâu đá đã đủ làm bất động kẻ thù [1].
Đáng chú ý, các hợp chất quinazolinone còn bao gồm cả dược chất tổng hợp methaqualone (từng được biết với tên Quaalude), một loại thuốc có tác dụng an thần, gây ngủ cực mạnh trên người [1]. Việc chứa các chất tương tự cấu trúc của dược chất an thần mạnh cho thấy glomerin và homoglomerin có hoạt tính sinh học ức chế hệ thần kinh trung ương rõ rệt [1].
Rủi ro độc tế bào và nhiễm độc alkaloid
Alkaloid nhìn chung là nhóm chất sinh học có thể gây ra nhiều cơ chế nhiễm độc nghiêm trọng đối với sinh vật sống [3]. Đánh giá độc học năm 2024 chỉ ra rằng các cơ chế gây độc phổ biến của alkaloid bao gồm độc tính trên hệ thần kinh, độc cho gan, suy giảm chức năng thận, độc cơ tim và hủy hoại tế bào (độc tế bào) [3].
Các vụ ngộ độc alkaloid đã được ghi nhận khi sử dụng qua đường ăn uống hoặc ứng dụng lâm sàng không đúng quy chuẩn [3]. Tình trạng này xuất phát từ việc ngộ độc thực phẩm vô tình, dung nạp quá mức hoặc dùng sai cách các chế phẩm sinh học [3]. Do đó, việc tùy tiện nuốt hoặc ngâm rượu sâu đá đồng nghĩa với việc đưa trực tiếp các alkaloid lạ vào cơ thể mà không kiểm soát được ngưỡng nồng độ.
Khi các alkaloid tự nhiên xâm nhập cơ thể, chúng có thể tấn công vào nhiều cơ quan nội tạng, gây tổn hại trực tiếp đến tế bào gan và thận là những nơi phải chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất lạ [3]. Hoạt tính sinh học của các phân tử phòng vệ như quinazolinone có thể gây ra rối loạn dẫn truyền thần kinh hoặc phản ứng độc tế bào nếu tích lũy trong các mô [3], [1].
Giới hạn nghiên cứu và sự biến thiên sinh học
Cần lưu ý rằng các bằng chứng trực tiếp về tác dụng gây an thần và bất động của glomerin và homoglomerin hiện mới chỉ được thực hiện trên các loài động vật không xương sống săn mồi như nhện sói [1]. Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng hoặc nghiên cứu sâu rộng về dược động học của hai chất này trực tiếp trên cơ thể người.
Bên cạnh đó, các loài cuốn chiếu và động vật nhiều chân có sự tiến hóa rất đa dạng và phức tạp về thành phần hóa học dịch ngoại tiết [4]. Chẳng hạn, loài Typhloiulus orpheus tiết ra hợp chất Methyl N-methylanthranilate (MNMA), loài Allajulus dicentrus tiết ra 2-alkenals, hay loài Rhinocricus padbergi lại chứa một alkaloid dị vòng bất thường khác [4]. Do đó, người bình thường không thể phân biệt chính xác từng loài sâu đá ngoài tự nhiên, dẫn tới nguy cơ hấp thu phải nhiều loại độc tố không đồng nhất và khó lường [4].
Những hiểu lầm nguy hại khi dùng sâu đá
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "động vật thiên nhiên, côn trùng dưới đất đều là vị thuốc quý" giúp tăng cường sinh lực hay trị đau nhức xương khớp. Thực tế, trong tự nhiên, các loài chân đốt như sâu đá tiết hóa chất thuần túy để tự vệ và tiêu diệt hoặc vô hiệu hóa kẻ thù, không phải để làm chất bổ dưỡng cho con người [1], [4].
Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng ngâm rượu có thể "trung hòa" hoặc loại trừ hết độc tố của sâu đá. Rượu chỉ là dung môi hòa tan, trong nhiều trường hợp rượu còn giúp chiết xuất và hấp thu các alkaloid vào máu nhanh hơn, làm tăng mức độ nhiễm độc thần kinh và tổn thương gan thận [3]. Không có bất kỳ cơ sở khoa học nào chứng minh rượu làm mất đi độc tính của glomerin hay homoglomerin.
Ai cần tuyệt đối tránh xa?
Do chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng an toàn nào trên người, tất cả mọi đối tượng đều không nên sử dụng sâu đá dưới bất kỳ hình thức nào [3], [1]. Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau đây đối mặt với rủi ro đe dọa tính mạng nghiêm trọng nhất:
Người có bệnh nền về gan, thận hoặc tim mạch không được tiếp xúc hay dung nạp các chất này, vì cơ chế độc tính của alkaloid có thể trực tiếp làm suy giảm chức năng gan, thận và hủy hoại tế bào cơ tim [3]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ càng cần tuyệt đối tránh xa vì hệ thần kinh và cơ quan giải độc non nớt của trẻ rất dễ bị tổn thương vĩnh viễn trước các hoạt chất ức chế thần kinh [3], [1].
Cách ứng xử an toàn với sâu đá
Hiện nay, y học chính thống không có bất kỳ khuyến cáo nào về việc dùng sâu đá làm thức ăn hay bài thuốc, do đó không tồn tại "liều dùng an toàn" hay "cách chế biến đúng cách" đối với loài động vật này. Biện pháp an toàn duy nhất trong đời sống là không bắt, không chế biến, không ngâm rượu và không ăn sâu đá dưới bất kỳ hình thức nào.
Nếu vô tình tiếp xúc với dịch tiết sâu đá qua da hoặc mắt, cần rửa ngay lập tức dưới vòi nước sạch nhiều lần để giảm thiểu kích ứng. Trong trường hợp đã lỡ nuốt phải sâu đá hoặc uống các loại rượu ngâm chứa sâu đá và xuất hiện các triệu chứng bất thường như hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả hay mất ý thức, cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu và xử lý ngộ độc kịp thời [3].
Lời khuyên cho cộng đồng
Sâu đá là loài sinh vật tự nhiên chứa trong mình các alkaloid phòng vệ mạnh như glomerin và homoglomerin với khả năng ức chế thần kinh sâu sắc [1], [2]. Độc tính tế bào và nguy cơ ngộ độc alkaloid là mối nguy có thật đã được y văn ghi nhận [3]. Để bảo vệ sức khỏe và tính mạng cho bản thân cùng gia đình, người dân cần từ bỏ thói quen dùng các loài sinh vật lạ truyền miệng, chỉ sử dụng các loại dược liệu và thực phẩm đã được cơ quan chức năng kiểm định rõ ràng.
