Lời khuyên quen thuộc nhưng thực hư ra sao?
Nhiều người có thói quen ăn uống vội vàng trong giờ nghỉ trưa ngắn ngủi hoặc vừa làm việc vừa nuốt vội bữa ăn. Khi xuất hiện cảm giác ợ nóng rát cổ họng, lời khuyên đầu tiên mà nhiều người nhận được là "hãy ăn chậm lại để bớt trào ngược".
Tuy nhiên, liệu việc giảm tốc độ ăn có thực sự tạo ra sự khác biệt rõ rệt đối với các đợt trào ngược axit hay không? Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy câu trả lời không hoàn toàn đơn giản như niềm tin phổ biến.
Dữ liệu thực tế cho thấy mối liên hệ giữa tốc độ ăn và bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) có sự mâu thuẫn nhất định giữa các nghiên cứu quan sát thói quen và các thử nghiệm đo đạc trực tiếp nồng độ axit [1, 8].
Cơ chế trào ngược và sự đóng mở của cơ thắt
Trào ngược dạ dày thực quản xảy ra khi các chất chứa trong dạ dày trào ngược lên thực quản do sự rối loạn chức năng của cơ thắt thực quản dưới [1]. Khi axit dạ dày tiếp xúc với lớp niêm mạc thực quản, người bệnh sẽ cảm nhận các triệu chứng khó chịu và đối mặt với nguy cơ biến chứng [1].
Các đợt giãn thoáng qua không thích hợp của cơ thắt thực quản dưới cùng sự suy giảm áp lực của cơ này là cơ chế bệnh sinh chủ yếu [6, 7]. Ở những người mắc bệnh mức độ trung bình đến nặng, thoát vị hoành và tình trạng giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò rất quan trọng [2].
Nhiều giả thuyết cho rằng việc ăn quá nhanh, nhai vội vàng có thể khiến lượng thức ăn dồn ứ nhanh chóng xuống dạ dày và gây căng trướng. Tuy nhiên, các thuốc điều trị hiện nay dù kiểm soát tốt triệu chứng trào ngược khi đang sử dụng nhưng lại không làm thay đổi được hàng rào chống trào ngược tự nhiên này [3].
Bên cạnh đó, các triệu chứng cổ điển của bệnh gồm có ợ nóng, thường xuất hiện sau ăn, cùng với đau ngực và ợ trớ [1]. Khó nuốt cũng là một biểu hiện lâm sàng có thể gặp phải ở những người mắc bệnh [2, 7].
Bằng chứng quan sát: Ăn nhanh liên quan đến trào ngược
Trong các nghiên cứu quan sát dịch tễ học, thói quen ăn nhanh thường xuyên xuất hiện trong danh sách các yếu tố nguy cơ.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2019 tiến hành trên 400 sinh viên tại Đại học Shaqra (Saudi Arabia), gồm 227 nam (56%) và 173 nữ (43%) [1]. Các tác giả sử dụng bảng câu hỏi có cấu trúc nhằm đánh giá các yếu tố nhân khẩu học, lối sống và thói quen ăn uống [1].
Kết quả cho thấy có 95 người tham gia đạt điểm số bảng câu hỏi GERD từ 8 trở lên, tương ứng với tỷ lệ mắc trào ngược dạ dày thực quản là 23,8% [1]. Qua phân tích đơn biến, nghiên cứu ghi nhận thói quen ăn nhanh (quick eating) có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với tình trạng trào ngược có triệu chứng (P < 0,05) [1]. Ngoài ra, các yếu tố khác như giới tính, hút thuốc lá, tiền sử gia đình, chỉ số khối cơ thể (BMI) cao trên 25 kg/m2, đồ ăn nhanh, trà, đồ uống có gas và việc đi ngủ trong vòng 1 giờ sau bữa tối cũng có liên quan có ý nghĩa [1].
Nghiên cứu trên chỉ ra rằng trong đời sống hàng ngày, những người tự nhận mình có thói quen ăn nhanh thường có tỷ lệ báo cáo các triệu chứng trào ngược cao hơn [1]. Dẫu vậy, đây chỉ là thiết kế cắt ngang dựa trên bảng tự khai, chưa chứng minh được mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa tốc độ nuốt thức ăn và cơ chế trào ngược.
Thử nghiệm can thiệp: Bất ngờ từ phép đo pH thực quản
Để làm sáng tỏ liệu tốc độ ăn có trực tiếp làm thay đổi số đợt trào ngược axit hay không, một nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện vào năm 2013 [4].
Thử nghiệm này tiến hành theo dõi pH trong lòng thực quản liên tục 24 giờ trên 60 bệnh nhân có triệu chứng trào ngược thường xuyên (gồm 39 phụ nữ) tại một trung tâm y tế chuyên sâu [4]. Một giờ sau khi đặt ống đo pH, các bệnh nhân được yêu cầu ăn cùng một bữa ăn chuẩn hóa cung cấp 744 kcal (trong đó carbohydrate chiếm 37,6%, protein 21,2% và chất béo 41,2%) [4]. Bữa ăn này được tiêu thụ trong 5 phút (ăn nhanh) hoặc 30 phút (ăn chậm) theo thứ tự ngẫu nhiên trong hai ngày liên tiếp mà không rút ống đo [4].
Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận và phân tích số đợt trào ngược, thời gian tiếp xúc với axit và các triệu chứng trong vòng 3 giờ sau bữa ăn [4]. Trong tổng số đối tượng, 38 bệnh nhân có kết quả đo pH bình thường và 22 bệnh nhân có kết quả pH bệnh lý trong tổng số 28 giờ đo lường [4].
Kết quả theo dõi cho thấy số đợt trào ngược tăng lên vào giờ thứ hai sau ăn [4]. Đáng chú ý, nhóm ăn nhanh trong 5 phút lại có ít đợt trào ngược hơn và tổng thời gian trào ngược thấp hơn trong giờ đầu tiên so với khi ăn chậm [4]. Vào giờ thứ hai và giờ thứ ba, số đợt trào ngược ở nhóm ăn nhanh có tăng lên nhưng mức tăng này không có ý nghĩa thống kê [4].
Về mặt triệu chứng lâm sàng, số lượng triệu chứng ghi nhận sau khi ăn chậm lại cao hơn so với ăn nhanh (113 triệu chứng so với 100 triệu chứng), dù sự chênh lệch này chưa đạt mức ý nghĩa thống kê [4]. Các tác giả kết luận rằng tốc độ dung nạp thức ăn không gây tác động đáng kể lên các đợt trào ngược axit ở bệnh nhân GERD, và lời khuyên cổ điển "hãy ăn chậm" có thể chưa có cơ sở khoa học vững chắc về mặt kiểm soát axit [4].
Giới hạn nghiên cứu và góc nhìn đa chiều
Sự mâu thuẫn giữa khảo sát quan sát và thử nghiệm lâm sàng đòi hỏi chúng ta phải xem xét thận trọng các giới hạn kỹ thuật.
Trong thử nghiệm đo pH năm 2013, các nhà nghiên cứu chỉ sử dụng đầu dò pH đơn thuần để phát hiện trào ngược axit [4]. Phương pháp này chưa thể đánh giá được các dạng trào ngược không axit hoặc trào ngược axit yếu, vốn đòi hỏi kỹ thuật đo trở kháng đa kênh kết hợp đo pH [4]. Do đó, việc ăn nhanh có làm tăng trào ngược không axit hay khí nuốt vào hay không vẫn là câu hỏi cần thêm dữ liệu làm sáng tỏ [4].
Mặt khác, các nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ phức tạp giữa cảm nhận triệu chứng và mức độ trào ngược thực tế. Một nghiên cứu năm 2022 trên 68 bệnh nhân bị ợ nóng (gồm 18 người ợ nóng chức năng, 28 người trào ngược không trợt loét và 22 người trào ngược có trợt loét) đã đo lường tương quan giữa triệu chứng và kết quả đo đạc thực quản qua nội soi, đo áp lực và đo pH 24 giờ [5].
Kết quả chỉ ra rằng điểm số đánh giá ợ nóng theo thang điểm Velanovich có mối tương quan thuận mức độ vừa với điểm số DeMeester và tỷ lệ thời gian tiếp xúc axit [5]. Trong khi đó, cảm giác khó nuốt (đo bằng thang điểm EAT-10) chỉ có tương quan thuận mức độ yếu với điểm số DeMeester và thời gian tiếp xúc axit [5]. Tỷ lệ bệnh nhân có điểm EAT-10 từ 5 trở lên (ngưỡng xác định khó nuốt) là 22% ở nhóm ợ nóng chức năng, 43% ở nhóm trào ngược không trợt và 41% ở nhóm trợt loét [5].
Một nghiên cứu khác năm 2020 trên 147 bệnh nhân có triệu chứng ợ nóng và ợ trớ cũng ghi nhận tỷ lệ cảm nhận khó nuốt không do tắc nghẽn (điểm EAT-10 từ 5 trở lên) đạt ít nhất 48,3%, cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ chỉ 0,5% ở nhóm đối chứng khỏe mạnh gồm 417 người [6]. Tỷ lệ này là 55% ở nhóm có viêm thực quản và 47% ở nhóm không viêm thực quản [6]. Điểm khó nuốt EAT-10 cũng có mối tương quan thuận với mức độ nghiêm trọng chung của các triệu chứng trào ngược theo thang Velanovich [6]. Điều này cho thấy cảm giác nghẹn, vướng hay khó chịu khi nuốt gắn liền với mức độ nặng của trào ngược nói chung [6].
Những yếu tố ăn uống thực sự tác động đến trào ngược
Thay vì chỉ tập trung vào việc kéo dài thời gian nhai nuốt, người bệnh cần lưu ý đến những yếu tố ăn uống đã được khoa học chứng minh rõ ràng hơn.
Chế độ ăn nhiều chất béo đã được xác định là làm tăng cảm nhận các triệu chứng trào ngược [3]. Cà phê thông thường và sô cô la kích thích các đợt trào ngược và làm gia tăng thời gian tiếp xúc với axit ở đoạn dưới thực quản [3]. Bia và rượu vang cũng gây trào ngược dạ dày thực quản, chủ yếu xảy ra trong vòng một giờ đầu sau khi uống [3]. Đồ ăn cay có thể gây ợ nóng, dù cơ chế chính xác vẫn chưa được xác định đầy đủ [3]. Ngược lại, chế độ ăn Địa Trung Hải và chế độ ăn rất ít carbohydrate mang lại tác dụng bảo vệ, chống lại trào ngược [3].
Bên cạnh thành phần dinh dưỡng, khoảng thời gian từ lúc ăn đến lúc đi ngủ là yếu tố then chốt. Dữ liệu nhất quán chứng minh rằng khoảng cách giữa bữa ăn và giấc ngủ quá ngắn sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các đợt trào ngược xuất hiện [3]. Một số tác giả khuyến nghị bữa tối nên được dùng ít nhất 4 giờ trước khi đi ngủ để giảm nguy cơ axit trào ngược [3].
Về thói quen ăn uống gián đoạn, một nghiên cứu dọc năm 2023 đánh giá tác động của việc nhịn ăn tháng Ramadan ở bệnh nhân trào ngược cho thấy sau giai đoạn này, điểm số ợ nóng giảm có ý nghĩa từ 17,9 xuống 14,3, đặc biệt là khi nằm [7]. Điểm số ợ trớ cũng giảm từ 12,3 xuống 9,9 (P = 0,049) [7]. Đáng chú ý, nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ nào giữa mức độ nghiêm trọng của triệu chứng trước hoặc sau nhịn ăn với loại thực phẩm, thời điểm ăn hay lượng thức ăn tiêu thụ [7].
Ai nên đặc biệt thận trọng với triệu chứng trào ngược?
Người cao tuổi là nhóm đối tượng cần hết sức lưu ý trước các biểu hiện của bệnh trào ngược. Một nghiên cứu khảo sát ngẫu nhiên trên 487 người từ 65 tuổi trở lên tại Phần Lan (năm 1992) cho thấy tỷ lệ có triệu chứng hàng ngày gợi ý GERD sau khi chuẩn hóa theo độ tuổi là 8% ở nam giới và 15% ở nữ giới (P < 0,05) [8]. Có tới 54% nam giới và 66% nữ giới báo cáo có triệu chứng ít nhất một lần mỗi tháng [8].
Các triệu chứng điển hình ở người cao tuổi thường đi kèm với nhiều than phiền không điển hình như đau ngực, khó tiêu, nôn, ợ hơi, khó nuốt, ho mạn tính, khàn tiếng và thở khò khè [8]. Ngoài ra, bệnh trào ngược mạn tính nếu không được kiểm soát có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như hẹp thực quản do loét và chuyển sản Barrett [2]. Barrett thực quản là một yếu tố nguy cơ lớn dẫn đến ung thư biểu mô tuyến thực quản, đòi hỏi phải nội soi theo dõi và sinh thiết định kỳ [2].
Bên cạnh đó, những người thừa cân, béo phì cũng cần đặc biệt chú ý kiểm soát cân nặng, bởi nhiều phân tích gộp đã chỉ ra mối liên quan thuận giữa sự gia tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) và bệnh trào ngược [3].
Hướng dẫn áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày
Dù thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn chưa thấy ăn chậm giúp giảm lượng axit trào ngược ngay lập tức, việc điều chỉnh lối sống tổng thể vẫn là nền tảng quan trọng trong quản lý bệnh:
- Duy trì khoảng cách bữa tối hợp lý: Cần ăn bữa tối cách giờ đi ngủ ít nhất 4 giờ nhằm hạn chế các đợt trào ngược khi nằm [3]. Tránh thói quen nằm ngủ ngay trong vòng 1 giờ sau bữa ăn tối [1].
- Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng: Hạn chế các chất kích thích và thực phẩm dễ gây giãn cơ thắt thực quản như chất béo, sô cô la, cà phê thông thường, bia và rượu vang [3]. Cân nhắc giảm bớt đồ ăn nhanh, trà và đồ uống có gas [1]. Ưu tiên các mô hình ăn uống có lợi đã được ghi nhận như chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc chế độ ăn giảm lượng carbohydrate [3].
- Kiểm soát cân nặng: Giữ chỉ số BMI ở mức hợp lý dưới 25 kg/m2 để giảm áp lực lên cơ thắt thực quản dưới [6, 8]. Không hút thuốc lá vì đây cũng là yếu tố nguy cơ liên quan đến triệu chứng trào ngược [1].
- Thăm khám chuyên khoa: Đối với người có biểu hiện khó nuốt, đau ngực hoặc triệu chứng kéo dài không đỡ, cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám [2, 7]. Các xét nghiệm như nội soi thực quản dạ dày và đo pH lưu động là công cụ tốt nhất để đánh giá tổn thương giải phẫu và sinh lý của bệnh [2]. Việc sử dụng các thuốc kháng tiết axit như thuốc ức chế thụ thể H2 hay thuốc ức chế bơm proton (PPI) cần tuân thủ theo chỉ định của bác sĩ điều trị [2].
Nhìn chung, việc ăn chậm rãi có thể hỗ trợ thói quen tiêu hóa nhẹ nhàng, nhưng người bệnh trào ngược không nên xem đây là biện pháp đơn lẻ để giải quyết tình trạng bệnh. Kiểm soát loại thực phẩm dung nạp, tránh ăn quá muộn sát giờ ngủ và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa mới là những mắt xích then chốt giúp kiểm soát trào ngược hiệu quả và an toàn.
