Người dùng thuốc chống đông máu có cần kiêng hoàn toàn quả kiwi?
Nhiều người bệnh tim mạch đang điều trị bằng thuốc chống đông kháng vitamin K như warfarin thường cảm thấy hoang mang khi lựa chọn hoa quả hằng ngày. Quả kiwi với hương vị chua ngọt thanh mát là món ăn khoái khẩu của không ít gia đình, nhưng lại dấy lên lo ngại về nguy cơ làm ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát đông máu do chứa vi chất dinh dưỡng.
Thực tế, người đang sử dụng warfarin không bắt buộc phải kiêng tuyệt đối quả kiwi khỏi khẩu phần ăn. Điều cốt lõi trong chế độ dinh dưỡng của người dùng thuốc chống đông không phải là loại bỏ hoàn toàn các loại trái cây hay rau xanh, mà là duy trì lượng vitamin K nạp vào cơ thể ở mức ổn định [1]. Việc ăn một lượng vừa phải, đều đặn sẽ giúp hạn chế tối đa các biến động bất lợi đến chỉ số xét nghiệm máu.
Cơ chế tương tác giữa vitamin K và thuốc chống đông warfarin
Để hiểu vì sao chế độ ăn uống lại đóng vai trò quan trọng, người bệnh cần nắm rõ cách thức hoạt động của thuốc chống đông. Warfarin là hoạt chất kháng vitamin K được ứng dụng trong điều trị và phòng ngừa bệnh lý huyết khối tắc mạch suốt gần sáu thập kỷ qua [1]. Cơ chế hoạt động của loại thuốc này là ức chế quá trình sản xuất các yếu tố đông máu phụ thuộc vào vitamin K bao gồm yếu tố II, VII, IX và X, từ đó giúp máu chậm đông hơn và giảm nguy cơ tắc mạch [2].
Ở mức độ phân tử, warfarin tác động bằng cách ức chế mạnh mẽ enzyme vitamin K 2,3-epoxide reductase trong gan [3]. Enzyme này chịu trách nhiệm chuyển đổi vitamin K epoxide trở lại dạng vitamin K có hoạt tính sinh học [4, 5]. Đáng chú ý, dự trữ vitamin K tự nhiên bên trong cơ thể người là khá nhỏ và có tốc độ chu chuyển rất nhanh, lên đến gần 10 lần mỗi ngày [4]. Do cơ chế cạnh tranh và vòng quay chuyển hóa nhanh này, lượng vitamin K được dung nạp từ thực phẩm hằng ngày sẽ tác động trực tiếp đến mức độ ức chế đông máu của thuốc [1, 8].
Các bằng chứng khoa học về giới hạn dung nạp vitamin K
Mối quan hệ giữa lượng vitamin K ăn vào và hiệu quả của warfarin đã được các nhà khoa học phân tích qua nhiều nghiên cứu lâm sàng cũng như dịch tễ học:
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 1999 đã chỉ ra rằng việc duy trì lượng vitamin K nạp vào ổn định theo khuyến nghị dinh dưỡng từ 65 đến 80 microgram mỗi ngày là phương pháp thực hành được chấp nhận rộng rãi nhất cho bệnh nhân đang điều trị bằng warfarin [1]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng tương tác giữa chế độ ăn và warfarin vẫn tồn tại, nhưng dữ liệu về mối quan hệ giữa liều lượng - đáp ứng chính xác của vitamin K đối với khả năng chống đông của warfarin vẫn chưa được thiết lập trọn vẹn [1].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2015 đã rà soát 1.310 tài liệu y khoa từ hai cơ sở dữ liệu PubMed và Igaku chuo zasshi để xác định ngưỡng an toàn [5]. Trong đó, có 16 nghiên cứu đáp ứng tiêu chí xem xét giới hạn trên và 6 nghiên cứu giải quyết mức tiêu thụ dưới giới hạn [5]. Kết quả ghi nhận lượng vitamin K nạp vào ở bệnh nhân dùng warfarin được xem là chấp nhận được trong khoảng từ 25 đến 325 microgram mỗi ngày, với mức biến động tối đa hằng ngày không quá 292 microgram [5]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng mức tiêu thụ khoảng 150 microgram mỗi ngày dường như là mức tối ưu [5]. Đồng thời, các tác giả kết luận rằng đối với thực phẩm thông thường, chỉ có đậu tương lên men (natto) và các món ăn chứa natto là cần phải cấm tuyệt đối, còn các loại rau lá xanh và thực phẩm khác vẫn được chấp nhận nếu giới hạn số lượng hợp lý [5].
Năm 2014, một nghiên cứu lâm sàng trên 172 bệnh nhân đã phân tích mối liên hệ giữa lượng vitamin K đưa vào cơ thể, chỉ số khối cơ thể (BMI) và liều duy trì của warfarin [6]. Kết quả cho thấy không có sự tương tác giữa chỉ số BMI và lượng vitamin K nạp vào đối với đáp ứng của thuốc [6]. Lượng vitamin K chỉ liên quan rất nhỏ đến phản ứng với warfarin, khi đưa thêm yếu tố này vào mô hình dự đoán cùng với các biến thể di truyền như VKORC1 và CYP2C9 thì tỷ lệ giải thích sự thay đổi liều chỉ tăng thêm một mức khiêm tốn là 1,1% [6]. Nghiên cứu có điểm hạn chế là việc ước tính vitamin K qua nhật ký ăn uống và xét nghiệm huyết tương dễ có sai số, đồng thời số lượng 172 bệnh nhân có dữ liệu di truyền hoàn chỉnh chưa đủ lớn để phân tầng sâu hơn theo nhiều mức độ béo phì [6].
Lợi ích dinh dưỡng của kiwi và giới hạn của bằng chứng hiện có
Quả kiwi là nguồn cung cấp dồi dào chất xơ, vitamin C và các chất chống oxy hóa cho cơ thể. Dù vậy, người bệnh cần lưu ý rằng trong các tài liệu nghiên cứu lâm sàng nêu trên, chưa có thử nghiệm đối chứng trực tiếp nào đánh giá riêng biệt việc ăn quả kiwi trên người bệnh đang uống warfarin.
Dữ liệu khoa học hiện hành chủ yếu nghiên cứu trên tổng lượng vitamin K dung nạp nói chung từ các bữa ăn hoặc trên các nhóm rau lá xanh [1, 3, 7]. Hơn nữa, một số tương tác thuốc và cơ chế hấp thu vitamin K chỉ mới được kiểm chứng trên mô hình động vật như chuột cống hoặc mẫu vi thể gan chuột [4, 6]. Do đó, người bệnh không nên tự ý suy diễn rằng ăn một loại quả cụ thể là tuyệt đối an toàn hoặc tuyệt đối nguy hại.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc chống đông
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là người uống thuốc chống đông phải loại bỏ hoàn toàn mọi thực phẩm có màu xanh lá hoặc các loại trái cây tươi. Việc kiêng khem quá mức không chỉ làm suy giảm chất lượng cuộc sống mà còn dẫn đến thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng thiết yếu.
Nguy cơ lớn nhất đối với người dùng warfarin không nằm ở việc ăn một lượng nhỏ thực phẩm chứa vitamin K, mà xuất phát từ sự thay đổi thất thường. Việc đột ngột ăn một lượng rất lớn thực phẩm giàu vitamin K sau nhiều ngày kiêng tuyệt đối, hoặc ngược lại, đột ngột ngừng hẳn thói quen ăn uống quen thuộc, mới là nguyên nhân chính làm dao động chỉ số đông máu INR [1, 3].
Bên cạnh đó, nhiều người lầm tưởng rằng chỉ có rau xanh đậm mới chứa vitamin K. Các nghiên cứu phân tích thành phần cho thấy vitamin K còn hiện diện trong một số loại dầu thực vật và các sản phẩm chế biến sẵn từ dầu như bơ thực vật, sốt trộn salad hay bánh nướng [1]. Ngay cả sự phối hợp của các loại thuốc dùng kèm như thuốc hạ mỡ máu ezetimibe hay thuốc điều trị ung thư flutamide cũng có thể làm thay đổi đáng kể tác dụng chống đông thông qua tương tác thuốc và chuyển hóa [6, 8].
Nhóm người bệnh cần đặc biệt thận trọng
Đối với những bệnh nhân đang điều trị bằng warfarin, bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ ăn uống cũng cần được kiểm soát chặt chẽ. Đặc biệt, người có bệnh nền phức tạp, người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị cùng lúc hoặc người có tiền sử chỉ số INR dao động thất thường cần cẩn trọng hơn cả.
Khi lượng vitamin K nạp vào bị suy giảm hoặc sự hấp thu tại ruột bị ức chế, tác dụng chống đông của thuốc có thể tăng vọt, dẫn đến thời gian đông máu kéo dài [7]. Trạng thái chống đông máu quá mức này có thể khiến bệnh nhân đối mặt với nguy cơ xuất huyết cấp tính nguy hiểm đến tính mạng, chẳng hạn như xuất huyết nội sọ [2]. Trong những tình huống cấp cứu như vậy, việc sử dụng phức hợp prothrombin cô đặc (PCC) hoặc bổ sung vitamin K để đảo ngược tác dụng chống đông là vô cùng cấp thiết [2].
Gợi ý áp dụng thực tế cho người bệnh
Để có thể thưởng thức quả kiwi một cách an toàn mà không làm xáo trộn phác đồ điều trị, người bệnh nên áp dụng một số nguyên tắc sau:
- Ăn với lượng vừa phải và ổn định: Người bệnh không nên ăn dồn dập nhiều quả kiwi cùng một lúc trong một ngày nếu trước đó không có thói quen này. Hãy duy trì một lượng vừa phải, phân bổ đều đặn giữa các tuần để cơ thể luôn tiếp nhận lượng vitamin K ở mức cân bằng, nằm trong ngưỡng tối ưu khuyến nghị khoảng 150 microgram mỗi ngày cho tổng khẩu phần [5].
- Duy trì tính nhất quán của chế độ ăn: Các chuyên gia đề xuất phương pháp duy trì điểm số tiêu thụ vitamin K ổn định hằng tuần để đạt được phản ứng chống đông máu bền vững hơn [8]. Dù là kiwi hay các loại rau quen thuộc, tính ổn định qua từng ngày và từng tuần là chìa khóa then chốt [1, 3].
- Theo dõi chỉ số đông máu định kỳ: Hãy thực hiện xét nghiệm định kỳ để theo dõi chỉ số INR theo đúng lịch hẹn của cơ sở y tế. Việc xét nghiệm thường xuyên giúp bác sĩ phát hiện sớm mọi thay đổi để điều chỉnh liều warfarin phù hợp [2].
- Tham khảo ý kiến chuyên gia: Trước khi bổ sung kiwi thường xuyên vào thực đơn hoặc khi muốn thay đổi lớn trong chế độ dinh dưỡng, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Tóm lại, người đang sử dụng thuốc chống đông máu warfarin không cần phải loại bỏ hoàn toàn quả kiwi ra khỏi thực đơn. Điều quan trọng nhất là duy trì thói quen ăn uống cân bằng, tiêu thụ với lượng vừa phải và giữ mức nạp vitamin K ổn định mỗi ngày. Mọi sự thay đổi về dinh dưỡng cần đi đôi với việc theo dõi chỉ số đông máu định kỳ và tuân thủ chặt chẽ chỉ định của bác sĩ.
