Nhiều người có thói quen tìm đến quả sơn tra hoặc các món chế biến từ loại quả này mỗi khi cảm thấy đầy bụng, khó tiêu sau bữa ăn nhiều dầu mỡ. Vị chua ngọt đặc trưng cùng kinh nghiệm dân gian khiến không ít người tin rằng sơn tra là giải pháp tự nhiên giúp kích thích tiêu hóa nhanh chóng. Tuy nhiên, liệu loại quả này có thực sự an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt là những trường hợp đang mang tổn thương ở dạ dày?

Câu trả lời ngắn gọn là người đang mắc viêm loét dạ dày, tá tràng cần hết sức thận trọng khi ăn sơn tra. Sơn tra có đặc tính kích thích vị giác và thúc đẩy quá trình bài tiết dịch tiêu hóa; chính cơ chế này có thể trở thành "con dao hai lưỡi" làm tăng tiết acid dịch vị, trực tiếp gây hại thêm cho lớp niêm mạc đang viêm trợt hoặc có ổ loét.

Cơ chế tiết acid và sự mong manh của niêm mạc dạ dày

Dạ dày duy trì trạng thái cân bằng giữa các yếu tố tấn công (chủ yếu là acid clohydric và men pepsin) cùng các yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy, lưu lượng máu nuôi dưỡng và prostaglandin). Khi một thực phẩm kích thích quá trình tiêu hóa, tế bào viền trong niêm mạc dạ dày sẽ tăng cường sản xuất ion hydro (H+), đẩy nồng độ acid trong lòng dạ dày lên cao.

Một nghiên cứu thực hiện năm 2021 làm rõ cơ chế gây loét thực nghiệm cho thấy việc tích tụ acid dạ dày và men pepsin dẫn đến tình trạng tự tiêu hóa lớp niêm mạc dạ dày [1]. Ngoài ra, sự kích thích phản xạ dây thần kinh phế vị qua các thụ thể áp lực và việc giải phóng gastrin – hormone kích thích mạnh mẽ tế bào viền – làm dịch vị và acid tích tụ ngày càng nhiều [1]. Nếu lớp niêm mạc đã có sẵn vết trợt loét, việc tăng tiết dịch và nồng độ acid cao sẽ nhanh chóng làm trầm trọng thêm tổn thương mô.

Bản thân quá trình tiết acid làm tăng tổn hại niêm mạc

Không chỉ nồng độ acid tự do trong lòng dạ dày gây bào mòn, chính bản thân phản xạ kích thích tiết acid cũng tạo áp lực lớn lên tế bào niêm mạc. Một nghiên cứu công bố năm 2000 sử dụng mô hình dạ dày chuột cô lập có tưới máu mạch đã phân tích riêng rẽ vai trò của quá trình bài tiết acid và nồng độ acid trong lòng dạ dày [2].

Kết quả nghiên cứu này chỉ ra kích thích tiết acid bằng pentagastrin gây chảy máu dưới niêm mạc ở vùng niêm mạc sinh acid (oxyntic), ngay cả khi lòng dạ dày được rửa bằng dung dịch đệm trung tính pH 7.0 [2]. Bên cạnh đó, độ acid cao tạo vết trợt ở cả niêm mạc vùng thân và hang vị [2]. Các nhà khoa học kết luận bản thân quá trình bài tiết acid góp phần làm niêm mạc dễ bị tổn thương thiếu máu cục bộ, có thể do giải phóng histamin hoặc do tiêu hao cạn kiệt năng lượng phục vụ bài tiết [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là tiến hành trên mô hình dạ dày chuột cô lập, chưa phản ánh đầy đủ mọi yếu tố phức tạp trên cơ thể người sống.

Dữ liệu về bài tiết dịch vị ở người bệnh loét dạ dày - tá tràng

Ở những người đã có bệnh lý viêm loét, hoạt động tiết dịch của dạ dày vốn đã có nhiều rối loạn so với người khỏe mạnh. Một công trình nghiên cứu năm 1988 đánh giá dịch tiết acid, lưu lượng máu niêm mạc và prostaglandin trên 39 bệnh nhân loét dạ dày nguyên phát, 22 bệnh nhân có tổn thương dạ dày thứ phát sau loét tá tràng, 58 bệnh nhân loét tiêu hóa và 30 người khỏe mạnh làm nhóm chứng [3].

Kết quả cho thấy nhóm tổn thương dạ dày thứ phát có hoạt động bài tiết acid mạnh hơn đáng kể so với nhóm loét nguyên phát [3]. Đáng chú ý, nồng độ chất bảo vệ prostaglandin E (PGE) bị thiếu hụt ở tất cả các vị trí loét và thấp nhất ở nhóm loét dạ dày thứ phát [3]. Nồng độ PGF2 alpha cũng suy giảm ở người loét dạ dày nguyên phát và thứ phát [3].

Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng năm 1985 khảo sát tốc độ tiết acid và bicarbonat trên 13 bệnh nhân loét tá tràng so sánh với 13 người đối chứng khỏe mạnh [4]. Dữ liệu ghi nhận bệnh nhân loét tiết nhiều acid hơn nhóm chứng cả ở điều kiện cơ bản lẫn khi kích thích bằng pentagastrin tĩnh mạch (50.1 ± 8.7 so với 44.0 ± 9.7 mmol/L ở mức cơ bản; 111.0 ± 3.1 so với 102.4 ± 7.5 mmol/L khi kích thích) [4]. Lượng dịch tiết từ tế bào viền và không viền ở người bệnh đều cao hơn người khỏe mạnh, dù lượng bài tiết chất đệm bicarbonat bảo vệ là tương đương [4].

Năm 1981, nghiên cứu trên các nhóm bệnh nhân loét dạ dày, loét tá tràng và loét kết hợp cả dạ dày lẫn tá tràng chỉ ra tình trạng tăng tiết acid rõ rệt sau kích thích ở nhóm có cả hai ổ loét [5]. Do niêm mạc bị tổn hại và nguy cơ trào ngược tá tràng - dạ dày, các tác giả nhấn mạnh cần dùng các chất tăng sức đề kháng niêm mạc bên cạnh thuốc trung hòa hoặc ức chế tiết acid [5]. Thêm vào đó, phân tích hình thái tế bào năm 1990 trên niêm mạc dạ dày người bệnh loét tá tràng ghi nhận sự tăng sinh rõ rệt và tăng hoạt động của các cấu trúc chịu trách nhiệm tiết acid dạ dày [6].

Nguy cơ mất chất dinh dưỡng khi niêm mạc dạ dày bị viêm loét

Khi lớp niêm mạc dạ dày bị viêm loét hoặc kích thích liên tục bởi acid, không chỉ gây đau mà còn ảnh hưởng đến chuyển hóa tại chỗ. Một nghiên cứu năm 1985 đo lường hàm lượng acid amin trong dịch vị ở 30 bệnh nhân loét dạ dày, 16 bệnh nhân loét tá tràng, 8 bệnh nhân loét cả hai vị trí và 8 người đối chứng nằm viện [7].

Kết quả nghiên cứu cho thấy lượng acid amin bài xuất ra dịch vị ở nhóm loét dạ dày cao hơn nhóm đối chứng cả ở mức tiết cơ bản và mức kích thích tối đa [7]. Sự thất thoát protein qua niêm mạc tổn thương này có thể dẫn tới hạ protein máu ở bệnh nhân viêm loét dạ dày [7]. Do đó, việc sử dụng các chất có tính toan, kích thích mạnh tiết acid như sơn tra có thể thúc đẩy thêm phản ứng viêm, làm tăng nguy cơ tổn thương cấu trúc niêm mạc và thất thoát đạm qua dịch vị.

Cũng cần lưu ý rằng nồng độ tiết acid đơn thuần không phải lúc nào cũng quyết định tiến trình bệnh. Một nghiên cứu theo dõi năm 1982 trên 50 bệnh nhân loét tá tràng điều trị cimetidine (1 g/ngày trong 28 ngày) cho thấy bài tiết acid dịch vị, gastrin máu và hình thái niêm mạc đáy vị không thay đổi giữa các giai đoạn hoạt động khác nhau của bệnh hoặc giữa nhóm tái phát và không tái phát [8]. Điều này chứng minh sức đề kháng của hàng rào niêm mạc giữ vai trò cực kỳ quan trọng, và bất kỳ tác nhân nào làm suy yếu hàng rào này hoặc kích thích tăng tiết acid khi niêm mạc đang yếu đều có hại [8].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sơn tra cho tiêu hóa

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "sơn tra là vị thuốc tự nhiên giúp tiêu hóa nên ai uống/ăn cũng tốt". Thực tế, tác dụng kích thích enzym tiêu hóa và tăng bài tiết dịch chỉ có lợi trên nền dạ dày lành lặn, khi người dùng bị ăn uống quá tải, đình trệ thức ăn, thiếu hụt dịch vị sinh lý.

Khi đã có ổ viêm loét, lớp nhầy bảo vệ đã suy giảm và các chất trung hòa như prostaglandin bị thiếu hụt [3]. Việc dung nạp một lượng lớn acid tự nhiên cùng chất kích thích tiết dịch từ sơn tra sẽ làm dịch vị ứ đọng nhiều hơn, kích hoạt cơ chế tự tiêu hủy của pepsin và acid clohydric, gây đau quặn bụng, ợ chua dữ dội hoặc chảy máu niêm mạc [2], [1].

Cũng cần minh bạch rằng, trong các tài liệu nghiên cứu hiện có kể trên, các thử nghiệm tập trung sâu vào cơ chế tiết dịch vị, tính dễ tổn thương của niêm mạc và vai trò của các hợp chất bảo vệ thực vật như carveol [1], chưa có số liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên riêng biệt về liều dùng cụ thể của quả sơn tra trên từng mức độ viêm loét dạ dày ở người. Mọi khuyến cáo hiện nay đều dựa trên nguyên lý tương tác giữa tính kích thích vị toan của sơn tra với cơ chế bệnh sinh của viêm loét dạ dày.

Những ai nên thận trọng với sơn tra?

Dựa trên các bằng chứng về cơ chế sinh bệnh học dịch vị, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Người đang trong đợt viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính: Các vết loét đang hở, việc tăng kích thích acid và bài tiết pepsin có thể làm chậm lành thương hoặc gây loét sâu hơn [1].
  • Người có tiền sử loét phối hợp cả dạ dày và tá tràng: Nhóm này vốn có mức tiết acid muối rất cao sau kích thích [5].
  • Người thường xuyên bị ợ chua, trào ngược dịch vị, nóng rát thượng vị: Sơn tra có thể kích thích tế bào viền bài tiết thêm acid [4].
  • Người có bệnh nền đường tiêu hóa đang phải dùng thuốc điều trị hoặc phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm từ sơn tra dạng cô đặc.

Cách dùng sơn tra an toàn trong đời sống

Để tận dụng công dụng hỗ trợ tiêu hóa của sơn tra mà không làm tổn thương dạ dày, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thận trọng sau:

  • Không sử dụng khi đói: Tuyệt đối không ăn sơn tra tươi hoặc uống nước sắc sơn tra khi bụng rỗng, vì acid tự nhiên cùng sự kích thích tiết acid trong dạ dày rỗng sẽ tác động trực tiếp lên lớp lót niêm mạc [2].
  • Dùng lượng vừa phải: Chỉ nên dùng như một loại gia vị hoặc hỗ trợ tiêu hóa sau các bữa ăn quá nhiều đạm, mỡ; không nên lạm dụng dài ngày. Do chưa có liều lượng chuẩn xác cố định từ các thử nghiệm lâm sàng cho người bệnh tiêu hóa, tốt nhất nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ y học cổ truyền.
  • Lắng nghe phản ứng cơ thể: Nếu sau khi dùng sơn tra thấy xuất hiện cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị hoặc đau âm ỉ, cần ngừng ngay lập tức.
  • Phối hợp cân bằng: Thay vì dùng đơn độc lượng lớn, trong ẩm thực sơn tra thường được kết hợp nấu cùng các món canh hầm thịt hoặc dùng sau bữa ăn chính để giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp giữa acid đậm đặc với niêm mạc.

Sơn tra là một thực phẩm và vị thuốc hỗ trợ tiêu hóa quen thuộc, nhưng không thể sử dụng tùy tiện. Đối với người có niêm mạc dạ dày khỏe mạnh, sơn tra giúp kích thích dịch vị để tiêu hóa thức ăn nhanh hơn; nhưng với người đang bị viêm loét dạ dày, sự kích thích bài tiết acid này lại là yếu tố nguy cơ làm tổn thương lan rộng. Khi có dấu hiệu đau dạ dày, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng hướng, không nên tự ý dùng sơn tra để chữa đầy bụng.