Chế độ ăn Địa Trung Hải và băn khoăn của người thiếu máu
Chế độ ăn Địa Trung Hải từ lâu nổi tiếng nhờ ưu tiên rau củ tươi, trái cây, các loại hạt, đậu và ngũ cốc nguyên hạt. Nhiều người thắc mắc liệu thực đơn thiên về thực vật này có cung cấp đủ vi chất cho người đang bị thiếu máu hoặc thiếu sắt hay không.
Thực tế, chế độ ăn này hỗ trợ hấp thu sắt tốt hơn nhờ sự kết hợp đa dạng các nhóm thực phẩm tự nhiên [1]. Tuy nhiên, nếu phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn gốc thực vật mà không chú ý bổ sung hợp lý, người áp dụng vẫn có nguy cơ thiếu hụt sắt và vitamin B12 [2].
Thiếu máu thiếu sắt là dạng suy dinh dưỡng vi chất phổ biến, chiếm gần 50% tổng số ca thiếu máu và ảnh hưởng tới hơn 2 tỷ người trên toàn cầu [3]. Tình trạng này khiến cơ thể mệt mỏi, giảm khả năng lao động và suy giảm các chức năng vận hành bình thường [3].
Vi chất tạo máu vận hành như thế nào trong cơ thể?
Quá trình tạo máu đòi hỏi sự phối hợp của nhiều thành phần dinh dưỡng quan trọng, chủ yếu gồm sắt, folate và vitamin B12 [2]. Sắt là thành phần cấu tạo huyết sắc tố (hemoglobin) giúp hồng cầu vận chuyển oxy, còn folate và B12 tham gia vào quá trình phân chia và hoàn thiện tế bào máu [2].
Trong thực phẩm nguồn gốc thực vật như các loại hạt và đậu đỗ, sắt thường tồn tại dưới dạng phức hợp ferritin thực vật [3]. Cấu trúc protein này bao bọc một lượng lớn ion sắt bên trong vỏ apoferritin, giúp cô lập sắt khỏi môi trường xung quanh [3].
Nhờ đặc điểm cấu tạo này, ferritin thực vật hấp thu qua cơ chế nhập bào (endocytosis) trên tế bào nuôi cấy [3]. Dạng sắt này không gây biến đổi oxy hóa trong thực phẩm và giúp giảm nguy cơ gặp các phản ứng phụ trên đường tiêu hóa của người sử dụng [3].
Nghiên cứu khoa học về chế độ ăn Địa Trung Hải và chuyển hóa sắt
Nhiều công trình đã đánh giá tác động của mô hình ăn uống Địa Trung Hải đối với tình trạng dự trữ vi chất trong cơ thể. Một can thiệp dinh dưỡng năm 2009 trên 21 nam thiếu niên từ 11 đến 14 tuổi đã so sánh chế độ ăn thông thường với thực đơn Địa Trung Hải [1].
Nghiên cứu theo dõi lượng sắt ăn vào cùng lượng đào thải qua phân và nước tiểu, đồng thời xét nghiệm máu lúc đói sau mỗi giai đoạn [1]. Dù tổng lượng sắt nạp vào không chênh lệch giữa hai chế độ, việc áp dụng thực đơn Địa Trung Hải giúp tăng tỷ lệ hấp thu và giữ lại sắt trong cơ thể [1]. Các chỉ số sinh hóa máu không thay đổi đột biến nhưng nồng độ ferritin huyết thanh có xu hướng tăng lên [1].
Nghiên cứu trên động vật công bố năm 1996 cũng đánh giá hiệu quả phục hồi thiếu máu từ bột đậu nành – nguồn đạm thực vật quen thuộc [4]. Chuột bị gây thiếu máu do thiếu sắt được chia thành các nhóm bổ sung lượng sắt tương đương từ FeSO4, ferritin lách ngựa, bột đậu nành nướng hoặc bột đậu nành kèm ferritin [4]. Sau 28 ngày can thiệp, toàn bộ các nhóm đều phục hồi thiếu máu đạt mức 89-109% và tăng lượng sắt dự trữ trong mô [4].
Lợi ích và khoảng trống dinh dưỡng cần lưu ý
Thực đơn Địa Trung Hải đem lại ưu điểm lớn nhờ dồi dào folate từ rau xanh và trái cây tươi [2]. Khi tiêu thụ các loại đậu, nguồn ferritin thực vật mang lại khả năng sinh khả dụng cao trong các nghiên cứu trên người và động vật [3].
Dù vậy, chế độ ăn thuần thực vật vùng Địa Trung Hải vẫn tiềm ẩn khoảng trống vi chất đáng kể [2]. Một nghiên cứu năm 2011 khảo sát 201 phụ nữ mang thai 3 tháng đầu tại vùng Tây Nam Thổ Nhĩ Kỳ – nơi ẩm thực Địa Trung Hải rất phổ biến [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thiếu máu là 4,5%, nhưng tỷ lệ thiếu sắt lên tới 40,3% và thiếu vitamin B12 là 29,8% [2]. Có tới 10,9% đối tượng thiếu đồng thời cả sắt và vitamin B12, dù tỷ lệ thiếu folate rất thấp, chỉ chiếm 0,5% [2].
Bên cạnh đó, ferritin trong các loại hạt họ đậu tuy chiếm tỷ lệ cao nhưng nồng độ tổng thể chưa đủ lớn để dùng làm nguồn làm giàu thực phẩm đại trà nếu không qua các kỹ thuật chọn giống sinh học tăng cường vi chất [3]. Việc dựa hoàn toàn vào thực vật dễ khiến các nhóm có nhu cầu vi chất cao rơi vào cảnh thiếu hụt tiềm ẩn [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi xử lý thiếu máu
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần chỉ số hemoglobin chưa giảm thì cơ thể chưa bị thiếu sắt. Nghiên cứu thực tế cho thấy tình trạng thiếu hụt dự trữ sắt (ferritin thấp) diễn ra rất phổ biến trước khi biểu hiện thành thiếu máu thực sự [2]. Ở mức độ thiếu sắt nhẹ hoặc vừa chưa thành bệnh, cơ thể đã chịu những ảnh hưởng tiêu cực tới chức năng vận hành [3].
Một sai lầm khác là quy kết mọi trường hợp thiếu máu đều do thiếu dinh dưỡng qua chế độ ăn. Thiếu máu có thể bắt nguồn từ các rối loạn hấp thu đường ruột như bệnh Celiac [5]. Tại một nghiên cứu năm 2007 trên 405 bệnh nhân Celiac, thiếu máu xuất hiện ở khoảng 20% đối tượng, trong đó thiếu sắt gặp ở 33% nam giới và 19% phụ nữ [5]. Cơ chế bệnh sinh không chỉ do suy giảm dưỡng chất mà còn liên quan mật thiết đến phản ứng viêm mạn tính [5].
Ngoài ra, nồng độ ferritin huyết thanh có thể tăng giả tạo khi cơ thể bị viêm nhiễm hoặc nhiễm trùng [2, 3]. Trong các bối cảnh lâm sàng có viêm, ferritin cần được đánh giá kết hợp cùng các dấu ấn viêm như CRP hoặc điều chỉnh ngưỡng chẩn đoán lên mức 30 mcg/L thay vì ngưỡng thông thường [6]. Do đó, việc tự ý bổ sung sắt dựa trên cảm giác mệt mỏi mà không xét nghiệm kỹ lưỡng có thể dẫn tới chẩn đoán sai lệch [2, 6].
Những đối tượng cần thận trọng khi áp dụng
Chế độ ăn giàu vi chất không phải lúc nào cũng phù hợp đồng đều cho mọi đối tượng độc giả. Nam giới trưởng thành và phụ nữ sau mãn kinh cần cẩn trọng với việc nạp quá nhiều sắt vào cơ thể [7]. Dữ liệu điều tra dinh dưỡng tại Mỹ ghi nhận lượng ferritin huyết thanh ở hai nhóm này có xu hướng gia tăng và mức nạp sắt trung bình đã vượt khuyến nghị [7]. Tích tụ sắt quá mức do hấp thu không kiểm soát có thể gây suy đa tạng, đồng thời sự gia tăng kho dự trữ sắt có thể là yếu tố nguy cơ tiềm ẩn của bệnh tim thiếu máu cục bộ và ung thư [7].
Phụ nữ mang thai và trẻ em là những nhóm nguy cơ cao của thiếu sắt do nhu cầu tăng vọt [3]. Với phụ nữ mang thai tiêu thụ chế độ ăn thiên về thực vật Địa Trung Hải, việc chủ động bổ sung sắt và vitamin B12 bên cạnh axit folic là điều cần được xem xét y tế kỹ lưỡng [2].
Người mắc bệnh Celiac hoặc các bệnh lý viêm ruột cũng cần lưu ý vì teo niêm mạc ruột làm cản trở hấp thu vi chất trực tiếp [8]. Ở trẻ em mắc Celiac chưa điều trị, có tới 51% trẻ bị teo niêm mạc ruột có nồng độ sắt huyết thanh dưới 50 mcg/dl và 35% có ferritin dưới 12 mcg/L [8]. Việc phục hồi niêm mạc qua chế độ kiêng gluten là điều kiện tiên quyết để ferritin và nồng độ sắt tăng trở lại [3, 8].
Hướng dẫn áp dụng thực đơn Địa Trung Hải tối ưu vi chất
Để áp dụng mô hình này hiệu quả cho việc tạo máu, người dùng nên lựa chọn các loại đậu đỗ làm nguồn đạm và sắt thực vật lành mạnh [3]. Các giống đậu giàu ferritin tự nhiên hỗ trợ cung cấp khoáng chất mà ít gây kích ứng niêm mạc tiêu hóa [3].
Bên cạnh thực vật, cần đảm bảo nguồn vitamin B12 thường xuyên trong khẩu phần vì dưỡng chất này không có đủ trong rau củ [2]. Người tiêu dùng có thể kết hợp các thực phẩm giàu sắt có nguồn gốc sinh học cao hoặc sử dụng thực phẩm tăng cường vi chất khi chế độ ăn không bù đắp đủ [2, 5].
Đối với những người có biểu hiện nghi ngờ thiếu máu hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, việc xét nghiệm kiểm tra nồng độ sắt huyết thanh và ferritin định kỳ là rất cần thiết [1, 8]. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được chỉ định phác đồ bổ sung sắt và vitamin phù hợp nếu khẩu phần ăn hàng ngày chưa đáp ứng đủ nhu cầu của cơ thể [1, 8].
