Súp lơ trắng và súp lơ xanh là những món rau quen thuộc, giàu dinh dưỡng trong bữa cơm gia đình. Tuy nhiên, không ít người phàn nàn rằng chỉ sau một bữa ăn súp lơ, bụng bỗng chốc căng phồng, ậm ạch khó chịu và liên tục xì hơi. Tình trạng này khiến nhiều người e ngại, thậm chí loại bỏ hoàn toàn món rau bổ dưỡng này khỏi thực đơn hàng ngày.
Hiện tượng đầy hơi, chướng bụng sau khi ăn súp lơ thực chất bắt nguồn từ các loại carbohydrate mà ruột non khó hấp thu hoàn toàn, sau đó lên men mạnh mẽ tại đại tràng [1]. Bên cạnh đó, cách thức đường ruột xử lý khí sinh ra và mức độ nhạy cảm của từng cá nhân cũng đóng vai trò then chốt trong việc hình thành triệu chứng khó chịu này [2].
Cơ chế sinh khí và cảm giác chướng bụng
Đầy bụng là một cảm giác chủ quan khi khí bị ứ đọng lại trong đường tiêu hóa, gây ra áp lực, cảm giác no căng tức và ở một số người có thể đi kèm hiện tượng phình to vòng bụng rõ rệt [3]. Các triệu chứng phổ biến nhất liên quan đến tích tụ khí trong ruột bao gồm ợ hơi, trung tiện (xì hơi), đầy bụng và trướng bụng [2].
Sự xuất hiện của các triệu chứng này xảy ra do nhiều cơ chế phối hợp: quá trình sản sinh khí quá mức, rối loạn vận chuyển khí qua ống tiêu hóa, cảm nhận bất thường về lượng khí bình thường trong ruột, hoặc sự hoạt động rối loạn của cơ thành bụng [4], [5]. Khi chúng ta nạp vào những thực phẩm dễ sinh khí hoặc khó tiêu hóa carbohydrate, lượng khí tích tụ tại ruột sẽ gia tăng [1]. Đồng thời, các yếu tố như rối loạn hệ vi sinh vật đường ruột và tăng tính nhạy cảm nội tạng cũng thúc đẩy cảm giác căng trướng bụng thêm nặng nề [6].
Bằng chứng khoa học về triệu chứng sinh khí và đầy hơi
Cho đến nay, sinh lý bệnh của tình trạng đầy hơi và trướng khí đường ruột vẫn chưa được thấu hiểu đầy đủ và các liệu pháp điều trị có bằng chứng hỗ trợ còn rất hạn chế [2], [6]. Dưới đây là những ghi nhận cụ thể từ các công trình nghiên cứu:
Thứ nhất, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2005 chỉ ra rằng ở những bệnh nhân sản sinh quá nhiều khí trong ruột (nhận biết qua triệu chứng tăng xì hơi), can thiệp bằng chế độ ăn giảm carbohydrate có thể mang lại hiệu quả [2]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh một thực tế quan trọng: nhiều bệnh nhân có triệu chứng đầy hơi thực ra có mức sản sinh khí hoàn toàn bình thường, nhưng họ bị suy giảm khả năng vận chuyển khí dọc theo ống tiêu hóa hoặc bị tăng nhạy cảm nội tạng, trong khi các thử nghiệm điều trị suy giảm vận chuyển khí hiện còn rất ít [2].
Thứ hai, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược công bố năm 2013 nghiên cứu hiệu quả của enzyme alpha-galactosidase trên đối tượng trẻ em có triệu chứng nổi trội là đầy hơi và tích tụ khí mà không đau bụng đáng kể [7]. Kết quả cho thấy việc đánh giá các triệu chứng liên quan đến khí còn khó khăn do tình trạng này chưa được định nghĩa rõ ràng và có sự trùng lặp với hội chứng ruột kích thích (IBS) [7]. Nghiên cứu thừa nhận hạn chế là số lượng bệnh nhân còn giới hạn, độ tuổi rộng, chưa điều tra các nguyên nhân như không dung nạp lactose, fructose, hội chứng phát triển quá mức vi khuẩn ruột non (SIBO) hay chứng nuốt khí, đồng thời không ghi chép nhật ký ăn uống cụ thể nên chưa đối chiếu được trực tiếp triệu chứng với thức ăn nạp vào [7]. Ngoài ra, nghiên cứu ghi nhận bằng chứng về hiệu quả của các chất chống đầy hơi như simethicone, than hoạt tính, thuốc chống co thắt hay men vi sinh nói chung trong điều trị đầy bụng còn yếu [7].
Thứ ba, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2023 tại 2 trung tâm ở Nam Ấn Độ khảo sát tác động của lợi khuẩn trên người trưởng thành bị đầy hơi chức năng [8]. Kết quả cho thấy bổ sung chủng lợi khuẩn Bacillus coagulans MTCC 5856 với liều lượng 2 tỷ CFU mỗi ngày có hiệu quả giảm đáng kể các triệu chứng sinh khí và đầy hơi ở người không mắc các rối loạn tiêu hóa chức năng khác [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu có các giới hạn: quy mô dân số tương đối nhỏ, mang tính địa phương, chưa xác định tình trạng SIBO bằng xét nghiệm hơi thở do rào cản thời kỳ dịch bệnh, thời gian theo dõi chỉ kéo dài 4 tuần và chưa có dữ liệu duy trì hiệu quả sau khi ngừng sử dụng [8].
Thứ tư, các nghiên cứu và đánh giá lâm sàng năm 2007 và 2022 khẳng định rằng việc can thiệp chế độ ăn nhằm giảm quá trình lên men trong đường ruột, cùng với điều chỉnh lối sống, sử dụng chế phẩm enzyme hoặc bổ sung probiotic phù hợp có thể giúp giảm sản xuất khí và cải thiện đầy bụng [4], [3].
Hiểu lầm thường gặp về việc ăn súp lơ bị đầy hơi
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những ai có đường ruột bệnh lý mới bị đầy hơi khi ăn súp lơ. Thực tế, khi tiêu thụ các thực phẩm sinh khí, việc tăng khối lượng khí trong ống tiêu hóa là một phản ứng sinh lý bình thường khi vi khuẩn đường ruột lên men các carbohydrate khó tiêu [1]. Cảm giác khó chịu chỉ trở nên trầm trọng hơn ở những người có rối loạn vận động ruột hoặc đường ruột quá nhạy cảm [2], [6].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cứ bị đầy bụng sau khi ăn rau củ thì phải lập tức dùng thuốc chống đầy hơi hoặc than hoạt tính. Các bằng chứng khoa học cho thấy hiệu quả của các chất như simethicone hay than hoạt tính trong việc giải quyết cảm giác đầy chướng bụng vẫn còn rất hạn chế [7]. Thay vì lạm dụng thuốc, việc tìm hiểu nguyên nhân từ chế độ ăn uống và khả năng dung nạp carbohydrate là giải pháp mang tính căn bản hơn [2], [1].
Ai nên thận trọng khi ăn súp lơ?
Những người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) hoặc các rối loạn tiêu hóa chức năng cần đặc biệt chú ý, vì triệu chứng đầy hơi, đau bụng và ậm ạch có xu hướng biểu hiện nặng nề hơn ở nhóm này [3], [6].
Người nghi ngờ có tình trạng quá phát vi khuẩn ở ruột non (SIBO), kém hấp thu carbohydrate, hoặc những người có tiền sử suy giảm khả năng vận chuyển khí trong ống tiêu hóa nên lắng nghe phản ứng của cơ thể khi dùng các món rau dễ sinh khí [2], [5], [1]. Nếu tình trạng đầy bụng đi kèm các dấu hiệu bất thường khác hoặc kéo dài dai dẳng, người bệnh cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để loại trừ các bệnh lý thực thể [4], [5].
Cách áp dụng thực tế để hạn chế chướng bụng
Để tận dụng nguồn dinh dưỡng tuyệt vời từ súp lơ mà không lo đầy bụng, người tiêu dùng nên áp dụng các giải pháp điều chỉnh chế độ ăn đã được khoa học ghi nhận:
- Giảm thiểu lượng carbohydrate lên men bằng cách ăn với lượng vừa phải, không ăn dồn dập lượng quá lớn trong một bữa [2], [3].
- Nên nấu chín kỹ súp lơ thay vì ăn sống hoặc xào tái, giúp giảm bớt lượng carbohydrate khó tiêu và tạo điều kiện cho đường ruột tiêu hóa dễ dàng hơn.
- Ăn chậm, nhai kỹ để tránh tình trạng nuốt không khí (aerophagia), một thói quen thường làm gia tăng cảm giác đầy bụng và ợ hơi [2], [5].
- Có thể tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về việc sử dụng men tiêu hóa hoặc bổ sung lợi khuẩn phù hợp nhằm hỗ trợ hệ vi sinh vật và giảm tích tụ khí đường ruột [8], [3].
Cảm giác đầy hơi sau khi ăn súp lơ là hệ quả từ sự tương tác giữa các thành phần carbohydrate lên men và cơ địa tiêu hóa của từng cá nhân. Bằng cách hiểu rõ cơ thể, chế biến chín kỹ và phân bổ khẩu phần ăn hợp lý, bạn hoàn toàn có thể yên tâm thưởng thức món ăn bổ dưỡng này mỗi ngày.