Ăn thịt rắn hổ mang: Lưu ý an toàn để tránh nhiễm ấu trùng sán

Thói quen ăn thịt rắn và mối nguy ít ngờ tới

Nhiều người coi thịt rắn, đặc biệt là rắn hổ mang, là món ăn bổ dưỡng hoặc vị thuốc bồi bổ sức khỏe. Tập quán uống rượu huyết rắn, ăn thịt rắn tái sống hoặc chế biến chưa chín kỹ vẫn xuất hiện khá phổ biến ở nhiều nơi.

Tuy nhiên, thói quen này tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng do nguy cơ nhiễm ấu trùng sán Sparganum [1, 2]. Ăn thịt rắn hổ mang hoặc bất kỳ loài rắn nào chưa nấu chín chín kỹ có thể khiến ấu trùng sán xâm nhập cơ thể, chui vào các mô và tồn tại nhiều năm [2, 7].

Ấu trùng Sparganum lây nhiễm vào cơ thể như thế nào?

Bệnh do ấu trùng sán Sparganum gây ra là một bệnh truyền lây từ động vật sang người qua đường ăn uống, bắt nguồn từ ấu trùng giai đoạn plerocercoid của sán dây thuộc chi Spirometra [2, 4]. Vòng đời của ký sinh trùng này đi qua vật chủ trung gian thứ nhất là giáp xác nhỏ (Cyclops), sau đó ấu trùng xâm nhập nòng nọc, ếch nhái, cá và các loài bò sát như rắn [5, 7]. Rắn trong tự nhiên thường săn ếch nhái làm thức ăn, khiến chúng trở thành vật chủ trung gian mang lượng lớn ấu trùng ^[1].

Khi xâm nhập cơ thể rắn, ấu trùng ký sinh chủ yếu trong các mô cơ, mô dưới da và xoang cơ thể [1, 5, 8]. Nếu con người ăn phải thịt rắn sống, tái hoặc chưa nấu chín hoàn toàn, ấu trùng này sẽ sống sót [2, 6]. Sau khi vào đường tiêu hóa, chúng xuyên qua thành ruột rồi di chuyển đến nhiều cơ quan khác nhau [6, 7].

Trong cơ thể người, ấu trùng Sparganum chủ yếu tồn tại ở dạng ấu trùng di chuyển chứ không phát triển thành sán trưởng thành ^[2]. Đáng ngại hơn, ấu trùng này có thể sống dai dẳng trong các mô của con người từ 12 năm đến tận 36 năm ^[2].

Các nghiên cứu thực tế về tỷ lệ nhiễm ấu trùng ở rắn

Nhiều khảo sát khoa học thực địa tại châu Á đã ghi nhận tỷ lệ nhiễm ấu trùng sán cực kỳ cao ở các loài rắn được bày bán làm thực phẩm.

Nghiên cứu công bố năm 2011 khảo sát các loài rắn hoang dã bán tại chợ thực phẩm ở thành phố Quảng Châu (tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc) từ tháng 7 năm 2009 đến tháng 7 năm 2010 ^[3]. Nhóm nghiên cứu chọn ngẫu nhiên 124 mẫu thuộc 10 loài từ tổng số 1.160 con rắn hoang dã thu thập tại 5 quận ^[3]. Các loài được kiểm tra bao gồm cả rắn hổ mang Trung Quốc (Naja naja atra) ^[3]. Kết quả phẫu thuật kiểm tra ký sinh trùng cho thấy 29,8% số rắn bị nhiễm ấu trùng Sparganum, số lượng sán trên mỗi con dao động từ 1 đến 221 con ^[3]. Tỷ lệ nhiễm ở loài rắn ráo (Zoacys dhumnades) thậm chí đạt 100% ^[3]. Vị trí ký sinh của ấu trùng tập trung nhiều nhất ở mô cơ (53,5%), mô dưới da (36,4%) và xoang cơ thể (10,1%) ^[3].

Nghiên cứu công bố năm 2014 tiếp tục kiểm tra rắn tại các chợ thực phẩm ở Quảng Châu và Thâm Quyến từ tháng 1 đến tháng 8 năm 2013 ^[4]. Trong tổng số 456 con rắn thuộc 13 loài được mổ khám, có tới 251 con thuộc 10 loài bị nhiễm sán, chiếm tỷ lệ 55,0% ^[4]. Tải lượng ấu trùng trên mỗi cá thể dao động từ 1 đến 213 con, tỷ lệ nhiễm giữa các loài dao động từ 0% đến 96,2% ^[4]. Phân bố ấu trùng tập trung 58,1% ở mô cơ, 25,6% ở mô dưới da và 16,3% ở xoang cơ thể ^[4].

Tại tỉnh Hồ Nam (Trung Quốc), nghiên cứu năm 2020 trên 375 con rắn hoang dã đã ghi nhận tỷ lệ nhiễm ấu trùng Sparganum lên tới 91,7% (344/375 con) ^[5]. Phân tích di truyền cho thấy toàn bộ ấu trùng thu được thuộc loài Spirometra erinaceieuropaei ^[5]. Ấu trùng định vị 50% ở mô cơ, 32,1% ở mô dưới da và 17,9% ở xoang cơ thể ^[5].

Nghiên cứu năm 2019 tại Indonesia trên loài rắn Dendrelaphis pictus ghi nhận rắn hoang dã lẫn rắn nuôi nhốt đều có nguy cơ nhiễm sán tương tự nhau ^[1]. Dù rắn hoang dã thường có tỷ lệ và mật độ nhiễm cao hơn do tập tính săn mồi tự nhiên, rắn nuôi vẫn có thể mang mầm bệnh ^[1].

Tác hại và biểu hiện khi nhiễm ấu trùng sán Sparganum

Hơn 1.600 ca bệnh do Sparganum đã được ghi nhận trên toàn cầu, phần lớn tập trung tại khu vực Đông Á và Đông Nam Á ^[6]. Bệnh cũng được ghi nhận rải rác ở Nam Mỹ, châu Âu và châu Phi ^[6].

Tổn thương trên người thay đổi tùy theo vị trí ấu trùng di chuyển và định cư ^[2]. Phần lớn các trường hợp lâm sàng biểu hiện dưới dạng các khối u hạt, cục u dưới da kèm phản ứng viêm hoặc ngứa dị ứng ^[7]. Ấu trùng có thể xuất hiện ở mắt, khoang miệng, mặt, tứ chi và thậm chí xâm lấn vào ống sống thắt lưng cùng ^[2]. Một số trường hợp khối u ở nách không hề có triệu chứng sốt hay sưng đau rõ rệt, dễ nhầm lẫn với bệnh hạch bạch huyết ^[7].

Năm 2021, các bác sĩ tại Ấn Độ báo cáo trường hợp bé gái 4 tuổi bị sưng đau mu bàn chân phải ^[8]. Khối u kích thước 3 cm x 2 cm ban đầu bị chẩn đoán nhầm thành u mô mềm ^[8]. Chỉ khi phẫu thuật rạch khối tổn thương, các bác sĩ mới phát hiện một cặp ấu trùng sán màu trắng, dài và mỏng ^[8]. Điều này cho thấy tổn thương do ấu trùng Sparganum rất dễ chẩn đoán nhầm ^[8]. Bệnh do ấu trùng gây ra nguy hiểm hơn rất nhiều so với việc sán dây Spirometra trưởng thành ký sinh trong ruột ^[2].

Những hiểu lầm nguy hại cần loại bỏ

Một hiểu lầm rất phổ biến là dùng thịt sống hoặc da rắn, ếch đắp lên vết thương hở để hạ sốt, trị mụn nhọt hay chữa đau nhức [2, 6]. Thực tế, ấu trùng Sparganum có thể chủ động xâm nhập trực tiếp qua vết thương hở, da bình thường hoặc niêm mạc để vào cơ thể ^[2].

Nhiều người cho rằng nhúng tái thịt rắn qua lẩu hoặc nướng sơ là an toàn. Dữ liệu giải phẫu cho thấy hơn một nửa số ấu trùng sán nằm sâu bên trong các thớ cơ thịt rắn (50% đến 58,1%) [1, 5, 8]. Nấu chưa kỹ hoặc ăn sống không thể tiêu diệt được ấu trùng nằm sâu trong cơ thịt rắn [5, 6]. Uống rượu ngâm thịt sống hay tiết rắn tươi cũng tiềm ẩn nguy cơ cao lây nhiễm ký sinh trùng [2, 6].

Bên cạnh thịt rắn và ếch nhái, con người còn có thể nhiễm bệnh qua việc uống nguồn nước lã chưa xử lý chứa giáp xác mang ấu trùng, hoặc ăn thịt lợn, lợn rừng chưa chín [2, 6, 7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng

Mọi người đều có nguy cơ mắc bệnh nếu ăn phải thịt rắn mang ấu trùng chưa được nấu chín hoàn toàn [2, 6]. Dù vậy, những nhóm người có thói quen ăn đồ tái sống, người thích thưởng thức đặc sản bò sát hoang dã hoặc người áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng có nguy cơ phơi nhiễm cao nhất [2, 3, 4].

Đặc biệt, chưa có nghiên cứu cụ thể nào về độc tính hay mức độ dung nạp của thịt rắn hổ mang trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú hoặc trẻ nhỏ. Dữ liệu khoa học hiện có chỉ tập trung vào tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng trên động vật và các ca bệnh ở người lớn, trẻ em tiêu thụ thịt nhiễm mầm bệnh [1, 4, 7]. Vì vậy, trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên thử các món thịt lạ chưa qua kiểm soát y tế nghiêm ngặt.

Bất kỳ ai khi xuất hiện các khối u lạ di chuyển dưới da, kèm tiền sử từng ăn thịt bò sát, ếch nhái chưa chín, cần thông báo ngay cho bác sĩ để chẩn đoán phân biệt với các bệnh u mô mềm khác ^[8].

Lời khuyên an toàn khi chế biến và ăn uống

Để phòng ngừa lây nhiễm ấu trùng sán Sparganum, nguyên tắc quan trọng nhất là tuân thủ vệ sinh an toàn thực phẩm:

• Nấu chín hoàn toàn: Luôn nấu thật chín kỹ thịt rắn cũng như các loại thịt ếch, cá hay gia cầm trước khi ăn, tuyệt đối không ăn tái hoặc làm gỏi sống [2, 6, 7].
• Nguồn nước sạch: Chỉ sử dụng nước đun sôi để nguội hoặc nước đã qua hệ thống lọc an toàn, không uống nước lã tự nhiên [2, 6].
• Bỏ thói quen đắp thịt sống: Không bao giờ dùng da, thịt ếch hay rắn sống để đắp lên mắt, vết thương hở hay da [2, 6, 7].
• Hạn chế tiêu thụ động vật hoang dã: Tránh mua bán, giết mổ và tiêu thụ rắn hoang dã không rõ nguồn gốc kiểm dịch nhằm giảm thiểu tối đa nguy cơ phơi nhiễm mầm bệnh truyền lây [1, 3, 8].

Ăn thịt rắn hổ mang có thể đem lại trải nghiệm ẩm thực độc đáo cho nhiều người, nhưng nguy cơ nhiễm ấu trùng sán Sparganum từ thịt chưa chín là hoàn toàn có thật. Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, nguyên tắc ăn chín uống sôi và bỏ các tập tục dùng thịt sống chữa bệnh là giải pháp phòng vệ hiệu quả nhất. Khi có bất kỳ triệu chứng bất thường sau khi ăn thịt bò sát, hãy đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.