Anthraquinone trong cây mặt quỷ: Lợi tiêu hóa hay hại gan?

Nhu cầu dùng thảo mộc tiêu hóa và nỗi lo hại gan

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ tự nhiên như cây mặt quỷ để trị táo bón, kích thích tiêu hóa hoặc thanh nhiệt. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng nhuận tràng và tình trạng tiêu chảy mất nước rất mong manh. Người dùng thường băn khoăn liệu hoạt chất trong thảo dược có gây tổn thương gan hay làm đường ruột suy yếu nếu dùng lâu ngày.

Hiện nay, các nghiên cứu khoa học chính thống chưa có dữ liệu lâm sàng cụ thể về việc dùng cây mặt quỷ hay hoạt chất anthraquinone chiết xuất từ loại cây này trên người. Việc sử dụng truyền miệng liều cao các loại lá, rễ cây để thông tiện luôn tiềm ẩn nguy cơ kích ứng tiêu hóa và gây gánh nặng chuyển hóa lên gan.

Cơ chế tác động đến tiêu hóa và gan diễn ra thế nào?

Đường tiêu hóa và gan là hai cơ quan đầu tiên tiếp nhận, xử lý mọi hợp chất đưa vào cơ thể qua đường uống. Các hoạt chất kích thích ruột khi vào ống tiêu hóa có thể làm tăng co bóp cơ trơn, giữ nước trong lòng ruột để gây nhuận tràng. Tuy nhiên, nếu dùng quá mức, niêm mạc ruột dễ bị tổn thương, gây đau quặn bụng, tiêu chảy mạn tính và làm mất cân bằng điện giải nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, phần lớn các hoạt chất ngoại sinh đều phải qua gan để chuyển hóa và khử độc. Quá trình khử hoạt tính hoặc liên hợp tại tế bào gan có thể tạo ra các chất chuyển hóa trung gian gây độc tế bào. Khi vượt quá ngưỡng dung nạp của gan, tổn thương tế bào gan sẽ xảy ra, làm rò rỉ men gan vào máu và suy giảm chức năng khử độc tự nhiên.

Bằng chứng khoa học về độc tính đường tiêu hóa và gan

Hiện tại chưa có nghiên cứu chuyên sâu về cây mặt quỷ hay anthraquinone từ loài này trong các thử nghiệm lâm sàng. Các dữ liệu khoa học về độc tính tiêu hóa và tổn thương gan (DILI) chủ yếu được ghi nhận qua các nhóm thuốc và hợp chất chuyển hóa qua đường tiêu hóa:

Một báo cáo tổng quan y khoa năm 2010 về các thuốc điều trị viêm ruột (IBD) cho thấy nhiều hoạt chất tác động mạnh lên hệ tiêu hóa và gan ^[1]. Chẳng hạn, sulfasalazine gây tác dụng phụ ở 11-40% bệnh nhân gồm mệt mỏi, buồn nôn, đau bụng và tiêu chảy ^[1]. Nhóm thioguanine gây triệu chứng tiêu hóa ở 12%, độc tính trên gan ở 4% và viêm tụy ở 1% người dùng ^[1]. Báo cáo cũng chỉ ra methotrexate làm dấy lên lo ngại về độc tính gan, bên cạnh ức chế tủy xương và xơ phổi ^[1]. Cyclosporine cũng gây tiêu chảy tới 8%, buồn nôn nôn 10% và độc tính gan trong 1-4% trường hợp ^[1].

Một báo cáo ca bệnh năm 2017 xác nhận azathioprine (thuốc điều trị IBD) thường xuyên gây tác dụng phụ trên đường tiêu hóa, độc tính gan, độc tủy xương và viêm tụy ^[2]. Tương tự, tổng quan năm 1999 về kháng sinh fluoroquinolone ghi nhận tác dụng phụ thường gặp nhất nằm ở đường tiêu hóa, da và hệ thần kinh trung ương ^[3]. Phản ứng gan nhẹ là đặc tính chung của nhóm, biểu hiện bằng tăng nhẹ men transaminase không triệu chứng, nhưng ghi nhận ca độc tính gan nặng với trovafloxacin ^[3].

Một tổng quan năm 2020 về các liệu pháp chống ung thư đường toàn thân nhấn mạnh độc tính tiêu hóa cấp tính như buồn nôn, nôn, tiêu chảy và tổn thương gan là trở ngại lớn, thường buộc phải giảm liều hoặc ngừng điều trị ^[4]. Tổng quan năm 2008 về các thuốc nhắm trúng đích phân tử cũng xác định tiêu chảy và độc tính gan là những biến cố bất lợi phổ biến nhất ^[5].

Nghiên cứu năm 2021 trên bệnh nhân viêm ruột tại Trung Quốc điều trị bằng thiopurine ghi nhận hoạt tính xanthine oxidase (XO) ở bệnh nhân bị độc gan thấp hơn rõ rệt so với trung vị nhóm bệnh nhân khác (13,36 U/g Hb) ^[6]. Nghiên cứu theo dõi thấy 1 bệnh nhân bị độc gan đã hồi phục men gan trong vòng một tháng bằng thuốc bảo vệ gan mà không cần ngừng thuốc ^[6]. Trong 11 bệnh nhân không dung nạp tiêu hóa, 5 người hồi phục nhờ men tiêu hóa, 6 người phải ngừng thuốc ^[6].

Năm 2006, một tổng quan về tác dụng phụ đường tiêu hóa do thuốc cho biết các triệu chứng như khó tiêu, buồn nôn, tiêu chảy, loét niêm mạc, xuất huyết và độc tính gan rất phổ biến khi cơ thể tiếp nhận các phân tử thuốc mới ^[7]. Báo cáo ca bệnh năm 2023 ở bệnh nhi 14 tuổi dùng methotrexate liều cao cho thấy sự xuất hiện của suy gan tối cấp và tổn thương thận cấp, liên quan đến các biến thể gen làm giảm khả năng đào thải thuốc của gan và ruột ^[8].

Tất cả các bằng chứng trên cho thấy gan và hệ tiêu hóa luôn là hai đích tổn thương hàng đầu trước các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh.

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện tại chỉ tập trung vào cơ chế chuyển hóa, đáp ứng viêm và tổn thương tế bào gan từ các nhóm dược chất đã biết. Điểm giới hạn lớn nhất là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên cây mặt quỷ để xác định hàm lượng anthraquinone an toàn.

Việc suy diễn tác dụng kích thích tiêu hóa của thảo dược dân gian thành phương pháp trị bệnh là thiếu cơ sở kiểm chứng. Các số liệu khoa học cảnh báo rằng ngay cả những chất được giám sát y tế chặt chẽ vẫn có tỷ lệ gây độc gan từ 1% đến 4% hoặc cao hơn ^[1]. Do đó, thảo dược không rõ liều lượng có nguy cơ tiềm ẩn cao hơn nhiều.

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược nhuận tràng

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống thay trà hằng ngày không lo tác dụng phụ". Trên thực tế, bất kỳ chất nào có tác dụng nhuận tràng mạnh đều có thể gây viêm đại tràng giả mạc, mất nước và làm giảm trương lực tự nhiên của ruột nếu dùng kéo dài.

Một ngộ nhận khác là độc tính gan luôn có triệu chứng rõ ràng như vàng da hay đau hạ sườn phải. Nghiên cứu cho thấy phản ứng gan ban đầu thường diễn ra âm thầm, chỉ biểu hiện qua sự tăng men transaminase trong máu mà không hề có triệu chứng lâm sàng ^[3]. Khi người bệnh thấy mệt mỏi, chán ăn rõ rệt thì tổn thương tế bào gan có thể đã tiến triển nặng.

Ai nên thận trọng?

Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em và người cao tuổi đối với cây mặt quỷ. Những nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc sắc truyền miệng từ cây mặt quỷ.

Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, bệnh viêm ruột hoặc chức năng gan kém cần đặc biệt tránh xa. Bất kỳ hợp chất lạ nào đưa vào cơ thể khi gan đang suy yếu đều có thể đẩy nhanh nguy cơ suy gan cấp.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Thay vì tìm kiếm các loại lá cây lạ để giải quyết vấn đề táo bón hay tiêu hóa kém, bạn nên bắt đầu từ việc điều chỉnh lối sống. Uống đủ nước mỗi ngày, tăng cường chất xơ từ rau củ quả quen thuộc và duy trì vận động thể chất là biện pháp an toàn đã được chứng minh.

Nếu muốn dùng bất kỳ loại dược liệu nào như cây mặt quỷ, người dân chỉ nên dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép. Tuyệt đối không tự ý sắc uống liều cao kéo dài ngày. Khi có biểu hiện đau bụng quặn, tiêu chảy nhiều lần, buồn nôn hoặc mệt mỏi, cần ngừng ngay và đi khám tại cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan.