Thói quen dùng thảo dược và nỗi lo ngày thai kỳ

Nhiều phụ nữ khi mang thai thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược thiên nhiên để bồi bổ hoặc điều trị các triệu chứng khó chịu thường gặp. Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính và không có tác dụng phụ [1].

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp cho việc bà bầu có nên dùng dược liệu hoa đại hay các bộ phận từ cây đại không là: Tuyệt đối không nên tự ý sử dụng. Hiện tại, dữ liệu khoa học về cây đại (Plumeria) chưa được cung cấp cụ thể trong các tài liệu kiểm chứng lâm sàng, nhưng các bằng chứng về thảo dược có hoạt tính co bóp tử cung cho thấy nguy cơ sảy thai, dị tật thai nhi và độc tính phôi thai từ thực vật tự nhiên là hoàn toàn có thật [1].

Phụ nữ mang thai thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao trước các hoạt chất sinh học từ thảo mộc [1]. Việc sử dụng bừa bãi có thể kích hoạt các cơn co bóp cơ trơn tử cung hoặc làm rối loạn nội tiết tố duy trì thai kỳ, dẫn tới nguy cơ sảy thai ngoài ý muốn [1].

Cơ chế tác động gây co bóp tử cung của thảo dược

Khác với các loại thuốc tây y đã được cấp phép, các bài thuốc thảo mộc thường không có đủ nghiên cứu về tính an toàn, độ hiệu quả hoặc nguy cơ gây quái thai [1]. Rất nhiều quốc gia hiện thiếu các quy định kiểm soát việc lưu hành và tiếp thị những sản phẩm này [1].

Các hoạt chất thực vật (phytochemicals) cùng các chất chuyển hóa của chúng có thể đi qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp vào bào thai [1]. Những hợp chất này có khả năng kích thích trực tiếp cơ trơn tử cung co bóp hoặc gây mất cân bằng hệ nội tiết, từ đó dẫn đến tình trạng sảy thai hoặc ngừng thai nghén [1].

Sự thay đổi về nồng độ hormone sinh sản không chỉ cản trở quá trình thụ thai mà còn có thể tác động tiêu cực, gây dị tật bẩm sinh hoặc quái thai [1]. Tùy thuộc vào cơ chế và thời điểm sử dụng, một số loài cây có thể không gây hại ở giai đoạn này nhưng lại đặc biệt nguy hiểm ở các tam cá nguyệt khác của thai kỳ [1].

Dữ liệu thực nghiệm về các loại cây gây độc thai và co bóp

Các nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh rất nhiều chiết xuất từ rễ, lá hoặc quả thảo dược có khả năng kích thích co bóp hoặc gây độc thai nhi:

Trong một nghiên cứu năm 2007 về chiết xuất methanol từ rễ cây Plumbago rosea L. (loài cây thường được dùng để can thiệp thai nghén theo kinh nghiệm dân gian tại Đông Nam Á), các nhà khoa học đã thử nghiệm trên tử cung cô lập của chuột cống mang thai và chuột cống có thai giả, cùng với chuột nhắt mang thai [2]. Nghiên cứu cho thấy chiết xuất rễ ở liều cao (400 và 800 mg/kg) dùng đường uống một lần mỗi ngày trong 10 ngày, bắt đầu từ ngày thứ 10 của thai kỳ, gây ra hoạt tính độc thai rõ rệt (p < 0.05) kèm theo tiềm năng sảy thai nhẹ trên chuột nhắt [2]. Đồng thời, chiết xuất này cũng thể hiện khả năng ức chế đáp ứng co bóp tử cung gây bởi các chất kích thích co cơ trơn trên mô tử cung cô lập tùy thuộc vào liều lượng [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột cống mang thai nhằm đánh giá chiết xuất Mentha pulegium L. khi dùng trong 3 ngày bắt đầu từ ngày thứ 15 của thai kỳ [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất này phá hủy các mô tử cung và nhau thai, thậm chí làm chấm dứt thai kỳ tương tự như hoạt chất misoprostol [3]. Về mặt sinh hóa, chiết xuất làm giảm nồng độ progesterone và tăng estradiol trong huyết thanh, biến đổi biểu hiện gen MiR-146a và MiR-520 ở nhau thai, giảm protein MMP-9 và tăng TIMP-1 ở tử cung, đồng thời kích hoạt các phản ứng viêm (TNF-alpha, IL-1beta) [3]. Tổng cộng có 128 chất chuyển hóa bao gồm flavonoid, quinone, iridoid và terpene đã được phân lập từ chiết xuất này [3].

Tại châu Phi, một khảo sát thực nghiệm năm 2014 thu thập 21 loài thực vật dùng theo kinh nghiệm phá thai dân gian tại vùng nông thôn Tanzania đã đưa vào xét nghiệm dược lý [4]. Kết quả ghi nhận có 16 trên tổng số 21 loài thực vật thể hiện tác dụng làm tăng lực co bóp, tăng tần số co bóp tử cung hoặc cả hai [4].

Một nghiên cứu năm 2019 kiểm tra chiết xuất n-hexane từ lá cây Androsace foliosa trên mô tử cung cô lập của thỏ được chuẩn bị trước bằng stilboesterol (1 mg/kg trong 1 ngày) [5]. Chiết xuất này tạo ra sự gia tăng lực co bóp tử cung phụ thuộc vào liều, có hiệu lực tương đương oxytocin [5]. Hoạt tính co bóp này bị ức chế khi xử lý trước bằng thuốc đối kháng như salbutamol (2 mcg) hoặc atropine (1-2 mg) [5].

Năm 2010, một nghiên cứu trên mô tử cung cô lập đối với dịch chiết lá cây Ficus exasperata (nồng độ từ 5.0 x 10^-2 đến 100 x 10^-2 mg/ml) cho thấy dịch chiết kích thích co cơ trơn tử cung ở nồng độ cao [6]. Tác dụng này bị ức chế đáng kể bởi diphenhydramine và phentolamine (p < 0.01), đồng thời có sự khác biệt về EC50 và Emax khi có mặt verapamil và indomethacin, chỉ ra rằng cơ chế co bóp có liên quan đến thụ thể histamine H1, thụ thể alpha-adrenergic, kênh canxi hoặc tổng hợp prostaglandin [6].

Tương tự, nghiên cứu năm 2011 trên quả Ficus asperifolia ghi nhận dịch chiết nước (EC50 là 0.36 mg/ml) và dịch chiết methanol (EC50 là 0.22 mg/ml) kích thích các cơn co thắt tử cung chuột cống cô lập phụ thuộc nồng độ [7]. Các chất đối kháng như atropine, pyrilamine maleate và indomethacin đã ngăn chặn tác dụng co bóp của dịch chiết nước, cho thấy sự kích thích này liên quan tới việc giải phóng prostaglandin và kích thích tế bào cơ tử cung qua các thụ thể muscarinic, oxytocic và histamine H1 [7].

Nguy cơ dị tật thai từ cơn co bóp tử cung sớm

Những cơn co bóp tử cung cơ học bất thường trong giai đoạn sớm không chỉ đe dọa làm tống xuất thai nhi mà còn có thể để lại dị tật nghiêm trọng nếu thai không sảy [8].

Một báo cáo năm 1997 về hội chứng Mobius ở trẻ sơ sinh đã chỉ ra rằng các dị tật bẩm sinh này có thể là hậu quả phối hợp giữa hiện tượng co mạch và co bóp cơ trơn tử cung [8]. Hiện tượng này xảy ra khi người mẹ dùng thuốc gây co bóp tử cung (như ergotamine) vào tuần thứ 6 của thai kỳ [8].

Các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng tác động co mạch hoặc tác động cơ học từ cơn co tử cung do bất kỳ nguyên nhân nào vào khoảng tuần thứ 6 hoặc thứ 7 của thai kỳ đều có thể là nguyên nhân dẫn đến hội chứng dị tật này [8]. Do đó, việc tự ý dùng bất kỳ loại rễ, vỏ cây hay dược liệu nào có khả năng kích hoạt tử cung trong giai đoạn đầu đều tiềm ẩn rủi ro rất nặng nề cho em bé [8].

Hiểu lầm thường gặp về tính an toàn của cây thuốc

Sai lầm lớn nhất của nhiều người tiêu dùng là đánh đồng cụm từ "nguồn gốc thiên nhiên" với "vô hại" [1]. Rất nhiều loài cây chứa độc tính phôi thai, có thể gây quái thai hoặc tống xuất thai ngoài ý muốn nếu sử dụng không có kiểm soát [1].

Thêm vào đó, việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng thường không xác định được liều lượng an toàn [4]. Một báo cáo từ Trung tâm Chống độc Montevideo ghi nhận trong 86 trường hợp ngộ độc do dùng thảo dược với mục đích can thiệp thai kỳ, đã có 5 trường hợp tử vong xảy ra cho người mẹ [4].

Nhiều thầy thuốc dân gian tại một số khu vực cũng thừa nhận rằng họ không nắm rõ liều lượng chính xác của từng loại cây cũng như các tác dụng phụ nguy hiểm của chúng [4]. Việc sử dụng thảo dược bừa bãi có thể dẫn đến hậu quả tử vong cho cả mẹ lẫn con [4].

Giới hạn của bằng chứng khoa học

Cần lưu ý rằng các tài liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt, thỏ) hoặc trên các mẫu mô tử cung cô lập trong phòng thí nghiệm [1, 4, 6, 7, 8]. Các dữ liệu lâm sàng bài bản, có đối chứng trên người mang thai vẫn còn rất khan hiếm do rào cản đạo đức trong nghiên cứu y học [4].

Riêng đối với cây đại (Plumeria), các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu thử nghiệm cụ thể trực tiếp trên loài cây này. Tuy nhiên, nguyên lý chung từ các nghiên cứu dược lý khẳng định: mọi dược liệu có chứa hoạt chất tác động lên trương lực cơ trơn tử cung hoặc thụ thể nội tiết đều phải được loại trừ khỏi danh mục an toàn cho thai phụ [1]. Không thể suy diễn một loài thực vật là an toàn khi chưa có bằng chứng kiểm định [1].

Ai cần thận trọng và cách bảo vệ thai kỳ

Phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào, phụ nữ nghi ngờ có thai hoặc đang trong giai đoạn cho con bú cần thận trọng tối đa trước các loại dược liệu tự nhiên [1].

Đặc biệt, những người có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, tử cung nhạy cảm hoặc có bệnh lý nền cần loại bỏ hoàn toàn các loại nước sắc từ vỏ cây, rễ cây lạ khỏi thực đơn thường nhật. Độc tính phôi thai và sự kích thích cơ trơn có thể khởi phát cơn đau bụng và chuyển dạ sớm [1].

Để đảm bảo an toàn cho thai kỳ, độc giả nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không tự ý hái hoa, vỏ, rễ của cây đại hay bất kỳ loại cây thuốc nam nào để đun nước uống, hãm trà hoặc dùng theo kinh nghiệm dân gian [1].
  • Khi gặp các vấn đề sức khỏe trong thai kỳ (như ho, sốt, mất ngủ, táo bón), không tự điều trị bằng thảo mộc trôi nổi; cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa sản [1].
  • Luôn duy trì lối sống khoa học, ăn chín uống sôi, dùng các loại thực phẩm dinh dưỡng quen thuộc và uống đủ nước mỗi ngày.
  • Thông báo ngay cho nhân viên y tế nếu vô tình sử dụng phải các loại thảo dược lạ và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng dưới, co thắt tử cung hoặc xuất huyết âm đạo.

Tóm lại, tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn cho phụ nữ mang thai [1]. Việc cẩn trọng, kiểm chứng khoa học và tuân thủ tư vấn y khoa là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe cho cả mẹ và thai nhi.