Cây hoa đại (còn gọi là hoa sứ) được trồng rất phổ biến tại các công viên, đền chùa và khuôn viên gia đình ở Việt Nam nhờ hoa đẹp và hương thơm dễ chịu. Tuy nhiên, khi bẻ cành hoặc ngắt lá, cây tiết ra một lượng mủ nhựa trắng đục khiến nhiều người lo ngại về nguy cơ gây phỏng rát da và tổn thương niêm mạc mắt.
Về mặt khoa học thực nghiệm, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng trực tiếp nào trong tài liệu được cung cấp ghi nhận về cơ chế độc tính của mủ cây hoa đại hay hoạt chất diterpene ester trên da và mắt người. Toàn bộ các bằng chứng y khoa hiện có tập trung vào phản ứng viêm da tiếp xúc, mày đay và tổn thương miễn dịch do mủ nhựa thực vật tự nhiên (latex) cũng như các phụ gia liên quan gây ra trên cơ thể người. Dù vậy, những dữ liệu về mủ latex cung cấp cơ sở khoa học rất giá trị để hiểu rõ vì sao nhựa mủ thực vật có thể gây kích ứng nghiêm trọng cho da và niêm mạc.
Mối lo ngại khi tiếp xúc với mủ nhựa và thực tế nghiên cứu
Trong đời sống hàng ngày, nhiều người thường vô tình để mủ thực vật dính vào tay khi cắt tỉa cây cảnh, sau đó xuất hiện tình trạng ngứa ngáy, đỏ rát hoặc nổi mụn nước. Tình trạng này càng trở nên nguy hiểm nếu người chăm sóc cây vô tình đưa tay dính mủ lên quẹt mắt, gây cảm giác bỏng rát dữ dội ở kết mạc. Dù kinh nghiệm dân gian cảnh báo nhiều về mủ hoa đại, nhưng y văn được cung cấp chỉ tập trung phân loại và làm rõ các phản ứng bệnh lý do mủ nhựa tự nhiên (natural latex).
Các nghiên cứu da liễu hiện đại xác định rằng mủ nhựa tự nhiên là một tác nhân gây bệnh da liễu và dị ứng rất phức tạp [1]. Phản ứng đối với mủ nhựa không chỉ đơn thuần là sự kích ứng bề mặt mà còn có thể tiến triển thành các bệnh cảnh dị ứng chậm hoặc dị ứng tức thì đe dọa sức khỏe [2]. Do đó, việc tìm hiểu cách thức mủ nhựa tác động lên da thông qua các nghiên cứu về latex tự nhiên giúp chúng ta có cái nhìn thận trọng và đúng đắn hơn khi tiếp xúc với bất kỳ loại nhựa mủ thực vật nào.
Cơ chế tác động: Phân biệt viêm da tiếp xúc và dị ứng toàn thân
Theo các phân tích miễn dịch học, các hội chứng lâm sàng liên quan đến phản ứng với mủ nhựa tự nhiên được chia thành ba nhóm lớn [3]. Nhóm thứ nhất là viêm da tiếp xúc, biểu hiện tổn thương giới hạn ở vùng da tiếp xúc trực tiếp với mủ [3]. Nhóm thứ hai là hội chứng mày đay tiếp xúc với nhiều biểu hiện đa dạng, từ sẩn phù bùng phát tức thì đến các mụn nước dạng tổ đỉa [3]. Hội chứng này còn bao gồm các phản ứng cấp tính như ban đỏ, nóng rát hoặc ngứa ngáy dữ dội xuất hiện chỉ trong vòng 10 đến 30 phút sau khi chạm vào mủ [3]. Nhóm thứ ba là các phản ứng dị ứng toàn thân nguy hiểm, bao gồm mày đay toàn thân, ngứa, viêm mũi kết mạc, hen phế quản và sốc phản vệ [3].
Về mặt bệnh sinh học, viêm da tiếp xúc được xác định là phản ứng quá mẫn type IV qua trung gian tế bào T [3]. Ngược lại, các phản ứng dị ứng toàn thân với mủ nhựa là hiện tượng qua trung gian kháng thể IgE [3]. Trong khi đó, hội chứng mày đay tiếp xúc lại là một nhóm phản ứng không đồng nhất, có thể do cơ chế miễn dịch hoặc không miễn dịch kích hoạt [3]. Hiểu rõ hai cơ chế qua trung gian tế bào T và kháng thể IgE giúp giải thích vì sao cùng tiếp xúc với mủ nhựa, có người chỉ bị ngứa rát ngoài da nhưng có người lại bị khó thở, sưng nề mi mắt và niêm mạc.
Các phát hiện lâm sàng về tỷ lệ nhạy cảm với mủ nhựa
Tỷ lệ người gặp vấn đề về da do mủ nhựa tự nhiên đã được khảo sát kỹ lưỡng trong nhiều nghiên cứu da liễu chuyên sâu. Một nghiên cứu công bố năm 1996 tiến hành thử nghiệm áp da (patch test) với latex trên 822 bệnh nhân đến khám viêm da tiếp xúc trong vòng 6 tháng [4]. Kết quả ghi nhận có 16 người (chiếm 1,9%) biểu hiện phản ứng da dương tính với mủ nhựa [4]. Trong số 16 ca này, có 6 người bị mày đay tiếp xúc, 5 người vừa bị mày đay vừa bị viêm da tiếp xúc dị ứng, và 5 người chỉ bị viêm da tiếp xúc dị ứng đơn thuần [4]. Đáng chú ý, trong số 5 bệnh nhân có phản ứng quá mẫn muộn đơn thuần, chỉ có duy nhất một người có cơ địa dị ứng từ trước [4]. Tỷ lệ phản ứng áp da dương tính chung với mủ nhựa trong nghiên cứu này đạt mức 1,2% [4].
Trước đó, một nghiên cứu vào năm 1998 tập trung đánh giá lại các dị nguyên tiếp xúc ở những người bị viêm da bàn tay có sử dụng găng cao su tự nhiên [1]. Nghiên cứu này ghi nhận 1,2% bệnh nhân đến khám tại đơn vị điều tra viêm da tiếp xúc có phản ứng quá mẫn muộn với mủ nhựa tự nhiên là nguyên nhân gây chàm [1]. Khi tiến hành thử nghiệm trên 117 bệnh nhân liên tiếp bị viêm da tay, các tác giả nhận thấy các bộ thử nghiệm tiêu chuẩn của Mỹ bỏ sót 34% và của châu Âu bỏ sót 40% bệnh nhân có phản ứng dương tính với các hóa chất liên quan đến cao su [1]. Đặc biệt, có 6% bệnh nhân (chiếm 20% số người có phản ứng dương tính) biểu hiện phản ứng quá mẫn muộn với mủ nhựa tự nhiên mà hoàn toàn không có dị ứng với các hóa chất cao su khác và không kèm theo mày đay tiếp xúc [1]. Do đó, các tác giả kết luận mủ nhựa là nguyên nhân tương đối phổ biến gây chàm tiếp xúc dị ứng ngay cả khi không xuất hiện mày đay tiếp xúc [1].
Một báo cáo ca bệnh chi tiết vào năm 1993 cũng củng cố cơ chế này khi mô tả một trường hợp bị viêm da nặng ở bàn tay và cẳng tay xuất hiện 3 tháng sau khi bắt đầu làm việc với găng tay cao su [2]. Bệnh nhân này có kết quả thử nghiệm lẩy da và xét nghiệm kháng thể RAST với mủ tự nhiên đều âm tính, nhưng thử nghiệm áp da lại cho kết quả dương tính rõ rệt [2]. Đây là ca bệnh đầu tiên ghi nhận tình trạng viêm da tiếp xúc dị ứng đơn độc do mủ nhựa tự nhiên mà không đi kèm mày đay tiếp xúc hay dị ứng với phụ gia cao su [2]. Báo cáo khẳng định ngoài hiện tượng quá mẫn tức thì gây mày đay, phù Quincke hay hen suyễn, phản ứng quá mẫn muộn với mủ nhựa hoàn toàn có thể gây viêm da tiếp xúc mạn tính và nặng nề [2].
Nguy cơ tổn thương nghề nghiệp và phản ứng hô hấp, niêm mạc
Mủ nhựa tự nhiên không chỉ giới hạn tác hại trên lớp thượng bì da mà còn gây ảnh hưởng đến hệ hô hấp và niêm mạc mắt mũi. Viêm da tiếp xúc do sử dụng găng tay mủ nhựa liên tục trong ngày làm việc đã trở thành vấn đề thực tế đáng báo động đối với nhiều nhân viên y tế [5]. Đáng lo ngại hơn các tổn thương ngoài da, sốc phản vệ đe dọa tính mạng hoàn toàn có thể là dấu hiệu đầu tiên xuất hiện ở một người có cơ địa nhạy cảm với mủ nhựa [5].
Số liệu nghiên cứu năm 1994 ước tính có khoảng 2% đến 10% các bác sĩ và điều dưỡng bị dị ứng với mủ nhựa tự nhiên [3]. Trong giai đoạn đó, y văn ghi nhận sự gia tăng đột ngột các ca sốc phản vệ trong phẫu thuật và X-quang liên quan đến phơi nhiễm mủ nhựa, trong đó có những trường hợp dẫn đến tử vong [3]. Phản ứng dị ứng tức thì này đặc biệt nguy hiểm đối với những bệnh nhân có tiền sử tật nứt đốt sống và bất thường tiết niệu sinh dục, cũng như công nhân ngành cao su [3].
Một nghiên cứu hồi cứu vào năm 2003 trên 204 nhân viên y tế có vấn đề về da tại phòng khám sức khỏe nghề nghiệp cho thấy bức tranh lâm sàng rất rõ nét [6]. Trong nhóm này, chẩn đoán xác định có 35,3% người mắc viêm da tiếp xúc kích ứng, 64,7% mắc viêm da tiếp xúc dị ứng và 7,3% bị mày đay tiếp xúc với mủ nhựa [6]. Ngoài tổn thương da, có 3 nhân viên phàn nàn về triệu chứng hen phế quản và 5 nhân viên bị viêm mũi dị ứng liên quan trực tiếp đến tình trạng mẫn cảm với mủ nhựa [6]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tỷ lệ mẫn cảm với mủ nhựa qua thử nghiệm lẩy da ở những người có cơ địa dị ứng đã giảm từ 21,9% năm 1998 xuống còn 12,9% vào thời điểm khảo sát [6].
Không chỉ nhân viên y tế, các ngành nghề khác có tiếp xúc với sản phẩm mủ nhựa cũng ghi nhận rủi ro tương tự. Một báo cáo năm 2002 mô tả một thợ làm tóc bị viêm da bàn tay chủ yếu do phản ứng quá mẫn tức thì với mủ nhựa gây mày đay tiếp xúc, được chẩn đoán xác định bằng xét nghiệm radioallergosorbent (RAST) [7]. Trước ca bệnh này, y văn thế giới mới chỉ ghi nhận 3 nghiên cứu về dị ứng mủ nhựa ở thợ làm tóc, cho thấy nguy cơ mẫn cảm có thể xảy ra ở bất kỳ ai thường xuyên tiếp xúc với mủ nhựa tự nhiên [7].
Vai trò của hóa chất phụ gia và giới hạn của các bằng chứng
Khi nghiên cứu về độc tính và khả năng gây viêm da của mủ nhựa, các nhà khoa học nhận thấy ngoài bản thân protein trong mủ, các hóa chất phụ gia cũng đóng vai trò rất lớn. Quá mẫn muộn với các chất gia tốc cao su như dẫn xuất thiuram và carbamate từ lâu đã được thừa nhận là nguyên nhân chính gây viêm da tiếp xúc [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2010 theo dõi 23 bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc dị ứng do chất gia tốc trong găng tay cao su trong khoảng thời gian 2 năm [8]. Trong nhóm này, có 3 bệnh nhân bị dị ứng mủ nhựa qua trung gian IgE [8]. Đáng chú ý, có 16 người là nhân viên y tế từ cùng một cơ sở y tế xuất hiện viêm da trùng khớp với thời điểm đơn vị chuyển sang dùng loại găng tay được quảng cáo là an toàn với mủ nhựa (latex-safe) [8]. Khi thử nghiệm áp da, mỗi bệnh nhân đều có phản ứng dương tính với một hoặc nhiều chất xúc tác cao su, bao gồm carbamate, thiuram, 2-mercaptobenzothiazole và 1,3-diphenylguanidine [8]. Phân tích hóa học 6 mẫu găng tay đã phát hiện 2-mercaptobenzothiazole trong 4 mẫu và kẽm diethyldithiocarbamate trong 1 mẫu [8]. Tình trạng viêm da đã khỏi hoàn toàn ở cả 9 bệnh nhân có dữ liệu theo dõi sau khi họ được cung cấp loại găng tay thay thế không chứa các hóa chất gây dị ứng [8].
Về mặt chẩn đoán, việc xác định dị ứng mủ nhựa đòi hỏi thăm khám lâm sàng cẩn thận vì chỉ khai thác tiền sử bệnh là không đủ để nhận diện hết những người có nguy cơ [3]. Các thử nghiệm lẩy da sử dụng dịch chiết từ sản phẩm mủ hoặc chế phẩm mủ thô có thể được thực hiện nhưng độ đặc hiệu chưa thực sự rõ ràng, do đó thử nghiệm lẩy da phải được coi là kỹ thuật chuyên sâu và chỉ nên thực hiện bởi bác sĩ có kinh nghiệm [3]. Thử nghiệm huyết thanh tìm dị ứng mủ nhựa là giải pháp thay thế an toàn, mặc dù độ nhạy và độ đặc hiệu vẫn chưa được xác định tuyệt đối [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi tiếp xúc với mủ thực vật
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng mủ thực vật từ cây cỏ thiên nhiên, chẳng hạn như hoa đại hay các loại cây cảnh, là hoàn toàn lành tính và không thể gây độc. Trên thực tế, mủ nhựa thực vật chứa hỗn hợp nhiều hợp chất phức tạp có thể gây kích ứng mạnh tại chỗ hoặc kích hoạt phản ứng miễn dịch dị ứng [1]. Nhiều người khi bị ngứa rát sau khi dính mủ cây thường nghĩ mình chỉ bị kích ứng tạm thời rồi tự khỏi, nhưng nếu cơ thể đã sinh kháng thể mẫn cảm, các lần tiếp xúc sau có thể bùng phát viêm da rất nặng hoặc nổi mày đay cấp tính [3].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng nếu không bị nổi mề đay hay ngứa ngay lập tức thì mủ nhựa đó an toàn với da. Dữ liệu khoa học đã chứng minh rõ ràng rằng phản ứng quá mẫn muộn dạng chàm tiếp xúc qua trung gian tế bào T hoàn toàn có thể xuất hiện độc lập mà không cần có mày đay tiếp xúc báo trước [1], [2]. Tổn thương viêm da có thể phát triển âm ỉ sau nhiều giờ hoặc nhiều ngày sau khi tiếp xúc với mủ [3]. Do đó, việc chủ quan không rửa sạch mủ dính trên da vì "chưa thấy ngứa" là một sai lầm tai hại.
Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn giữa phản ứng của mủ tự nhiên và các hóa chất bảo hộ. Nhiều người khi bị viêm da tay sau khi làm vườn hoặc cắt tỉa cây vội kết luận là do mủ cây, nhưng thực tế có thể là do dị ứng với chính các chất phụ gia lưu hóa (như thiuram, carbamate) có trong găng tay cao su bảo hộ mà họ đang đeo [8].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với mủ nhựa?
Dựa trên các nghiên cứu dịch tễ và dị ứng học, những người có cơ địa dị ứng (atopy) cần hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc với mủ nhựa thực vật, vì tỷ lệ mẫn cảm ở nhóm này thường ở mức cao [6]. Những người làm việc trong môi trường y tế, thợ làm tóc, công nhân cao su hoặc người thường xuyên tiếp xúc với các loại mủ và găng tay bảo hộ là nhóm có nguy cơ viêm da tiếp xúc và mày đay cao hơn hẳn so với người bình thường [3], [6], [7].
Bên cạnh đó, các bệnh nhân có dị tật bẩm sinh như tật nứt đốt sống (spina bifida) hoặc bất thường đường tiết niệu sinh dục đã được xác định là nhóm có nguy cơ rất cao gặp phải các phản ứng phản vệ nghiêm trọng khi tiếp xúc với mủ nhựa [3]. Ngoài ra, những người đang có sẵn các tổn thương hở trên da, viêm da cơ địa hoặc da tay đang bị nứt nẻ tuyệt đối không nên chạm trực tiếp vào mủ cây, vì hàng rào bảo vệ da bị suy giảm sẽ tạo điều kiện cho các dị nguyên xâm nhập sâu hơn vào tổ chức mô.
Đối với niêm mạc mắt, do mắt là cơ quan cực kỳ nhạy cảm và không có lớp sừng bảo vệ như da, bất kỳ tác nhân mủ nhựa nào bắn vào mắt đều có thể gây kích ứng kết mạc dữ dội, đau rát và phù nề. Do đó, người chăm sóc cây cảnh hoặc cắt tỉa cây hoa đại tuyệt đối không được dùng tay bẩn dụi mắt.
Hướng dẫn xử lý an toàn và cách phòng ngừa thực tế
Mặc dù tài liệu hiện có chưa cung cấp các thử nghiệm riêng biệt về mủ hoa đại, nhưng để phòng ngừa rủi ro kích ứng da và tổn thương niêm mạc từ mủ nhựa thực vật nói chung, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc bảo hộ lao động cơ bản:
Khi thực hiện việc bẻ cành, chiết cành, ngắt hoa hoặc cắt tỉa cây hoa đại, cần đeo găng tay bảo hộ và đeo kính che chắn mắt để ngăn mủ nhựa bắn ra. Nếu sử dụng găng tay bảo hộ, cần lưu ý lựa chọn các loại găng phù hợp, vì một số người có thể bị viêm da tiếp xúc dị ứng với chính các chất gia tốc cao su như carbamate hay mercaptobenzothiazole trong găng [8]. Khi nhận thấy da tay bị đỏ, ngứa sau khi đeo găng, cần tìm hiểu kỹ thông tin thành phần để đổi sang loại găng tay an toàn hơn nhằm giúp tổn thương da phục hồi [8].
Trong trường hợp không may bị mủ nhựa dính vào da, cần ngay lập tức rửa vùng da đó dưới vòi nước chảy nhẹ cùng với xà phòng dịu nhẹ để loại bỏ dịch mủ bám dính, tránh chà xát mạnh làm trầy xước da. Nếu mủ nhựa bắn vào mắt, phải nhanh chóng rửa mắt liên tục bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý trong nhiều phút để pha loãng và loại bỏ tác nhân kích ứng, sau đó đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám. Người dân không nên tự ý bôi các loại lá cây, thuốc mỡ lạ lên vùng da bị viêm hoặc nhỏ thuốc lạ vào mắt khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Cây hoa đại là loài cây cảnh đẹp nhưng mủ nhựa thực vật luôn tiềm ẩn những nguy cơ gây kích ứng da, mày đay tiếp xúc và tổn thương niêm mạc khó lường. Mặc dù y văn hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về diterpene ester trong hoa đại, các bằng chứng vững chắc về mủ nhựa latex cho thấy việc cẩn trọng là không bao giờ thừa. Khi chăm sóc cây cảnh hoặc làm việc với các sản phẩm từ mủ thực vật, việc trang bị kính bảo hộ, đeo găng tay phù hợp và rửa sạch kịp thời khi tiếp xúc là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe làn da và đôi mắt. Khi có biểu hiện viêm da kéo dài hoặc tổn thương mắt, người dân cần chủ động đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng cách.
