Nhiều người tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để trị bệnh tại nhà vì tin rằng cây cỏ luôn lành tính. Trong số đó, bạch anh (tên khoa học là Atropa belladonna, thường gọi là belladonna hoặc deadly nightshade) thỉnh thoảng được nhắc tới trong các tài liệu y học cổ xưa hoặc chế phẩm vi lượng đồng căn [1]. Tuy nhiên, việc tự ý tìm kiếm, hái lượm hoặc chế biến loại cây này tại gia đình lại tiềm ẩn những hiểm họa chết người mà không phải ai cũng lường trước được.

Trả lời thẳng thắn cho câu hỏi "Bạch anh có thể tự dùng tại nhà không?": Tuyệt đối không. Đây là một trong những loài thực vật độc hại bậc nhất thế giới, chứa các độc chất thần kinh cực mạnh [1]. Mọi hành vi tự ý thu hái, phơi khô, đun sắc hay tự bào chế bạch anh để uống hoặc bôi ngoài da đều bị nghiêm cấm trong y khoa vì nguy cơ ngộ độc cấp tính, co giật và tử vong rất cao [1, 3].

Bạch anh nguy hiểm thế nào đối với cơ thể?

Theo các phân tích dược lý học, toàn bộ các bộ phận của cây bạch anh – từ rễ, thân gỗ, lá cho đến quả mọng và hạt – đều chứa hàm lượng lớn các ancaloit nhóm tropane [1, 3, 4, 8]. Những hoạt chất chính bao gồm atropine, scopolamine và hyoscyamine [1, 3, 8]. Ngoài ra, phương pháp sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ phân giải cao (UHPLC-Orbitrap) công bố năm 2018 còn phát hiện hàng loạt ancaloit tropane khác như apoatropine, aposcopolamine, tropine, ecgonine, benzoylecgonine cùng các calystegine A, B, C trong hạt và dịch chiết của loài cây này [2].

Các chất này hoạt động như những tác nhân kháng cholinergic cực mạnh [1, 3]. Khi đi vào cơ thể người, chúng ngăn chặn chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine, gây ức chế hệ thần kinh đối giao cảm [1, 3]. Hậu quả là người bệnh rơi vào hội chứng nhiễm độc kháng cholinergic (anticholinergic toxidrome) [3]. Các triệu chứng điển hình bao gồm tim đập nhanh [4], giãn đồng tử mất phản xạ ánh sáng [2, 4], sốt cao [3], mê sảng, ảo giác [5], mất khả năng phối hợp vận động, co giật và ức chế hô hấp dẫn đến tử vong [1, 3].

Hàm lượng ancaloit trong cây phân bố không đều và rất khó kiểm soát. Đáng chú ý, một báo cáo lâm sàng vào năm 2000 chỉ ra rằng phần thân gỗ của cây bạch anh chứa nồng độ ancaloit thậm chí còn cao hơn cả quả chín [6]. Phân tích trong nghiên cứu năm 2018 cho thấy hạt bạch anh chứa tới 338 mg/kg atropine và 32,1 mg/kg scopolamine [2]. Chỉ một lượng nhỏ dịch cây hoặc mảnh vụn tiếp xúc với niêm mạc hay đi vào đường tiêu hóa cũng đủ gây nhiễm độc nặng [3, 4].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về các ca ngộ độc bạch anh?

Y văn thế giới đã ghi nhận vô số trường hợp ngộ độc nghiêm trọng bắt nguồn từ việc tiếp xúc hoặc nuốt phải các bộ phận của cây bạch anh.

Trường hợp thứ nhất, một báo cáo lâm sàng công bố năm 2000 mô tả một nam bệnh nhân 32 tuổi bị dị vật bắn vào mắt khi đang chặt cành bụi cây bạch anh [6]. Khám mắt cho thấy thị lực đo được là 0,9 s.c (1,0 qua lỗ kính), đồng tử bị giãn cố định hoàn toàn dù cơ vòng mống mắt không hề bị rách [6]. Bệnh nhân mất tới 3 ngày theo dõi thì đồng tử mới co lại bình thường và thị lực hồi phục về mức 1,25 s.c [6]. Báo cáo này cảnh báo rằng ngay cả dằm gỗ bạch anh bắn vào mắt cũng gây ngộ độc atropine cục bộ làm tê liệt đồng tử [6].

Trường hợp thứ hai được công bố vào năm 1996, ghi nhận một sinh viên đã tự ăn quả mọng bạch anh để tìm kiếm cảm giác ảo giác [4]. Ngay sau đó, người này rơi vào tình trạng nhiễm độc cấp tính với biểu hiện tim đập nhanh và giãn đồng tử nghiêm trọng, phải nhập viện cấp cứu để giải độc [4]. Nhóm tác giả nhấn mạnh từ thời cổ đại, độc tính chết người và khả năng gây ảo giác của loài cây này đã được biết đến và từng được dùng trong các nghi lễ nguy hiểm [4].

Trường hợp thứ ba diễn ra vào đầu thế kỷ 20 tại vùng Bjelovar, miền bắc Croatia, được nhóm nghiên cứu ghi nhận lại qua phỏng vấn 8 người cao tuổi ở 5 địa phương vào năm 2017 [5]. Trẻ vị thành niên khi đi chăn thả gia súc từng có tập tục hái quả bạch anh ăn để tìm cảm giác ảo giác, gọi là hiện tượng "bunanje" [5]. Những người ăn quả này đều phát triển triệu chứng mê sảng, ảo giác, nói lảm nhảm và mất phương hướng hành vi [5]. Nghiên cứu cũng cảnh báo nguy cơ ngộ độc ở trẻ em là rất lớn do quả bạch anh có màu đen hoặc xanh thẫm, rất dễ bị nhầm lẫn với các loại quả mọng ăn được [5].

Nghiêm trọng nhất là trường hợp được báo cáo vào năm 2014 tại một bệnh viện nhi: một bé sơ sinh 20 ngày tuổi trước đó hoàn toàn khỏe mạnh đã phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng sốt cao và lên cơn co giật toàn thể kéo dài suốt 30 phút [3]. Cơn co giật khởi phát 2 giờ sau khi trẻ được cho uống đúng liều chỉ định một chế phẩm vi lượng đồng căn chứa bạch anh để trị chứng đau bụng quặn nhũ nhi (infantile colic) [3]. Bệnh nhi rơi vào hội chứng kháng cholinergic trung ương, phải cấp cứu bằng thuốc an thần nhóm benzodiazepine tiêm tĩnh mạch và kháng sinh [3]. May mắn sau nhiều giờ điều trị, trẻ hạ sốt, chức năng thần kinh và điện não đồ trở về bình thường [3].

Những sự việc này chứng minh một sự thật: ngay cả khi dùng dưới dạng chế phẩm bán sẵn trên thị trường, rủi ro ngộ độc thần kinh từ bạch anh vẫn luôn hiện hữu, huống chi là việc tự hái dùng thô tại nhà [1, 3].

Rủi ro từ các chế phẩm vi lượng đồng căn trôi nổi

Không ít người lầm tưởng rằng các sản phẩm dán nhãn "homeopathic" (vi lượng đồng căn) có nguồn gốc tự nhiên sẽ an toàn tuyệt đối cho trẻ nhỏ. Đây là một quan niệm sai lầm đã phải trả giá bằng tính mạng của nhiều bệnh nhân.

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2018 cho biết Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phát hiện các viên ngậm mọc răng dành cho trẻ em nhãn hiệu Hyland's chứa lượng Atropa belladonna không đồng nhất giữa các mẻ [1]. Nồng độ độc chất dao động bất thường này có thể gây tác dụng phụ nguy hiểm lên hệ thần kinh trung ương và đã gây tử vong ở trẻ em, dẫn đến việc FDA phải ban hành lệnh thu hồi toàn bộ sản phẩm này vào năm 2017 [1].

Phân tích định lượng năm 2018 cũng ghi nhận: trong các chế phẩm vi lượng đồng căn từ chiết xuất bạch anh, nồng độ atropine và scopolamine vẫn còn tồn tại ở mức lần lượt là 4,57 mcg/kg và 2,56 mcg/kg, còn trong thuốc mỡ belladonna lên tới 4007 mcg/kg atropine và 1139 mcg/kg scopolamine [2]. Khoảng cách giữa liều có tác dụng sinh học và liều gây độc của ancaloit tropane cực kỳ hẹp [1]. Do đó, việc sử dụng các sản phẩm chứa bạch anh không được kiểm định nghiêm ngặt tiềm ẩn rủi ro rất lớn [1, 8].

Phạm vi ứng dụng hợp pháp duy nhất: Chiết xuất chuẩn hóa trong y học

Bạch anh không phải là loài cây bị loại bỏ hoàn toàn khỏi nền y học, nhưng phạm vi sử dụng của nó cực kỳ nghiêm ngặt. Loài thực vật này chỉ có giá trị khi đóng vai trò là nguồn nguyên liệu ban đầu trong ngành công nghiệp dược phẩm [1].

Tại các nhà máy dược đạt chuẩn, các ancaloit tinh khiết như atropine hay scopolamine được chiết tách, tinh chế và chuẩn hóa liều lượng đến từng microgram hoặc miligram [1, 8]. Các hoạt chất kháng cholinergic này sau đó được cơ quan y tế như FDA cấp phép để sản xuất thuốc điều trị một số rối loạn thần kinh, làm thuốc giãn đồng tử trong nhãn khoa hoặc thuốc cấp cứu tim mạch [1, 4]. Ngoài ra, một nghiên cứu vật liệu y sinh vào năm 2022 tại phòng thí nghiệm còn thử nghiệm dùng dịch chiết bạch anh để tổng hợp hạt nano bạc (eAgNPs) tích hợp trên màng sợi nano polycaprolactone (PCL) tạo ra vật liệu kháng khuẩn, kích thích tái tạo da và mau lành vết thương [7].

Tất cả các ứng dụng trên đều diễn ra trong phòng thí nghiệm và quy trình công nghiệp khép kín [1, 6]. Người dân hoàn toàn không có công cụ, máy móc hay dung môi để tách độc chất tại nhà. Không có bất kỳ chỉ định hay hướng dẫn y khoa nào cho phép người bệnh tự mua lá, cành hay rễ bạch anh về sắc uống [1, 3].

Những hiểu lầm chết người thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không độc". Thực tế, bạch anh xếp vào nhóm thực vật có độc tính hàng đầu thế giới [1]. Mọi bộ phận của cây đều có thể gây liệt hô hấp, co giật và tử vong nếu nuốt phải [1, 3, 4].

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng đun sôi, nấu chín hoặc phơi khô có thể triệt tiêu độc tính của cây. Các ancaloit tropane như atropine và scopolamine có cấu trúc phân tử bền vững, không bị phân hủy hay mất hoạt tính qua các phương pháp chế biến nhiệt thông thường tại nhà bếp [2]. Nước đun từ lá hay rễ cây thậm chí còn cô đặc độc tố hơn, khiến người uống ngộ độc nhanh và dữ dội hơn [1, 3].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng một lượng rất nhỏ để tự trị các chứng co thắt dạ dày, đau bụng hay mất ngủ. Vì nồng độ ancaloit thay đổi tùy thuộc vào mùa vụ, thổ nhưỡng và từng bộ phận cây, người dùng không bao giờ có thể tự cân đo liều lượng an toàn [1, 4, 8]. Chỉ cần chênh lệch một phần nhỏ của miligram cũng đủ đưa người bệnh từ trạng thái bình thường sang hôn mê sâu hoặc trụy tim mạch [1, 3].

Những đối tượng tuyệt đối cấm tiếp xúc

Do độc tính thần kinh đặc biệt nghiêm trọng, một số nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa loài cây này:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hệ thần kinh của trẻ chưa hoàn thiện, hàng rào máu não mỏng manh nên cực kỳ nhạy cảm với ancaloit tropane [1]. Dữ liệu thực tế cho thấy trẻ sơ sinh bị co giật nặng và tử vong chỉ sau liều lượng rất nhỏ có trong viên ngậm hoặc thuốc vi lượng đồng căn [1, 3]. Ngoài ra, trẻ em tuyệt đối không được tiếp xúc với bụi cây bạch anh ngoài tự nhiên để phòng ngừa nguy cơ ăn nhầm quả mọng [5].
  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Độc chất kháng cholinergic có khả năng qua nhau thai và bài tiết vào sữa mẹ, đe dọa trực tiếp tính mạng thai nhi và trẻ sơ sinh [1].
  • Người có bệnh lý tim mạch: Các ancaloit trong bạch anh làm tăng nhịp tim nhanh chóng, dễ gây loạn nhịp tim kịch phát và suy tim cấp [1, 2].
  • Bệnh nhân tăng nhãn áp (glaucoma): Hoạt chất gây giãn đồng tử mạnh, làm bít tắc góc tiền phòng và làm tăng nhãn áp cấp tính dẫn đến tổn thương thị thần kinh không hồi phục [2, 4].

Khuyến cáo an toàn và cách xử trí ngộ độc

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:

  • Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm, trồng, mua bán hay sử dụng các bộ phận tươi hoặc phơi khô của cây bạch anh dưới bất kỳ hình thức nào [1, 3].
  • Cảnh giác cao độ với các bài thuốc dân gian truyền miệng hoặc sản phẩm gắn mác "vi lượng đồng căn trị đau bụng, mọc răng" trôi nổi không rõ nguồn gốc chứa thành phần Atropa belladonna [1, 3]. Khi trẻ nhỏ ốm sốt hay đau bụng, phải đưa đi khám bác sĩ chuyên khoa thay vì tự dùng mẹo truyền miệng [3].
  • Cẩn trọng khi làm vườn hoặc đi rừng ở những khu vực có loài cây này sinh sống. Tránh chạm tay vào cành lá, mủ cây và tuyệt đối không ăn các loại quả dại có màu tím đen tương tự quả bạch anh [4, 5]. Luôn đeo kính bảo hộ và găng tay khi dọn dẹp các bụi cây lạ để tránh dằm gỗ bắn vào mắt [6].
  • Khi nghi ngờ một người đã nuốt phải hoặc tiếp xúc với bạch anh và xuất hiện các dấu hiệu như: giãn đồng tử to, nhìn mờ, khô miệng dữ dội, tim đập nhanh, sốt cao, da đỏ bừng, mê sảng hoặc co giật, cần lập tức đưa bệnh nhân đến khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất [2, 3]. Đừng quên mang theo mẫu cây hoặc sản phẩm nghi vấn để bác sĩ xác định độc chất và kịp thời dùng thuốc giải độc đặc hiệu [2, 3].

Bạch anh là một vị thuốc nhưng đồng thời cũng là một độc dược chết người [1]. Ranh giới an toàn của nó hoàn toàn nằm trong tay các nhà khoa học, dược sĩ và bác sĩ chuyên môn cùng hệ thống bào chế chuẩn hóa cao [1, 8]. Việc tự ý áp dụng tại nhà không phải là tự chữa bệnh, mà là hành động đánh cược mạng sống với độc chất. Khi có bất kỳ vấn đề nào về sức khỏe, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ và chỉ sử dụng các loại thuốc đã được Bộ Y tế cấp phép lưu hành.