Bông so đũa từ lâu đã là món ăn quen thuộc trong bữa cơm của người Việt, đặc biệt xuất hiện phổ biến trong các món canh chua, lẩu cá hay món xào dân dã miền sông nước. Trên thị trường hiện nay, người tiêu dùng dễ dàng bắt gặp hai loại phổ biến là hoa so đũa màu trắng và hoa so đũa màu tím. Nhiều người tiêu dùng thường thắc mắc liệu hai màu sắc hoa khác nhau này có tạo ra sự khác biệt rõ rệt về dược tính, khả năng chống oxy hóa hay hàm lượng hoạt chất hay không.
Trên thực tế dựa trên các bằng chứng khoa học hiện có, chiết xuất từ hoa so đũa nói chung (tên khoa học là Sesbania grandiflora) đã được chứng minh chứa nhiều nhóm polyphenol, flavonoid như quercetin, kaempferol và sở hữu tiềm năng chống oxy hóa, kháng khối u [1, 6]. Tuy nhiên, các nghiên cứu công bố hiện tại chủ yếu tập trung phân tích cây so đũa nói chung mà chưa có dữ liệu đối đầu trực tiếp công bố sự chênh lệch chi tiết về anthocyanin giữa giống trắng và tím của loài này. Dù vậy, những dữ liệu thực nghiệm đã làm sáng tỏ nền tảng sinh học và giá trị dược tính quý giá của loài hoa này.
Nền tảng hóa thực vật của hoa so đũa
Cây so đũa (Sesbania grandiflora), thuộc họ Đậu (Fabaceae), từ lâu đã được ứng dụng rộng rãi trong y học cổ truyền nhờ chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng [1, 2]. Toàn bộ các bộ phận của cây từ lá, hoa, hạt cho đến vỏ thân đều chứa nhiều dưỡng chất quý [2, 5]. Hoa so đũa chứa nguồn axit amin dồi dào, các khoáng chất thiết yếu cùng nhiều loại vitamin thiết yếu như vitamin A, vitamin C, thiamine, riboflavin và axit nicotinic [1].
Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy các thành phần chống oxy hóa chính trong hoa so đũa thuộc nhóm polyphenol và flavonoid [2]. Trong đó, hai hợp chất nổi bật được xác định là quercetin và kaempferol [3]. Đây là các chất chuyển hóa thứ cấp có khả năng hỗ trợ bảo vệ tế bào trước sự tấn công của các gốc tự do [6, 8].
Bên cạnh các chất chống oxy hóa phenolic, các nhà khoa học còn tìm thấy trong vỏ thân cây so đũa hai hợp chất 2-arylbenzofuran mới được đặt tên là sesbagrandiflorain A và B [4]. Nhóm hoạt chất này kết hợp cùng các flavonoid và alkaloid giúp củng cố thêm tiềm năng sinh học đa dạng của loài thảo dược này [3].
Băn khoăn về hàm lượng anthocyanin giữa so đũa tím và so đũa trắng
Nhiều người quan tâm liệu màu tím ở hoa so đũa có đem lại hàm lượng anthocyanin và năng lực chống oxy hóa vượt trội so với hoa trắng hay không. Ở thực vật học nói chung, màu sắc đỏ, tím hay xanh lam của cánh hoa thường do sự tích lũy của các sắc tố thuộc nhóm anthocyanin. Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu công bố về hoa Sesbania grandiflora hiện tại tập trung đánh giá tổng lượng phenol và flavonoid của hoa nói chung chứ chưa có phép đo so sánh riêng biệt về hàm lượng anthocyanin giữa mẫu hoa trắng và mẫu hoa tím [2].
Trong thế giới thực vật, việc các giống hoa biểu hiện sắc trắng hay đỏ/tím có thể liên quan đến cơ chế phiên mã và thoái hóa RNA của các enzym sinh tổng hợp sắc tố, ví dụ như enzym chalcone synthase (CHS) [5]. Tuy vậy, do chưa có nghiên cứu chuyên sâu về phân bố anthocyanin riêng trên phân loài so đũa tím, người tiêu dùng không nên vội quy chụp rằng màu hoa tím sẽ luôn mang lại hiệu quả trị bệnh vượt trội hoàn toàn so với hoa trắng.
Tiềm năng chống oxy hóa qua các thử nghiệm khoa học
Các nghiên cứu khoa học thực nghiệm đã ghi nhận nhiều phát hiện giá trị về hoạt tính chống oxy hóa của các bộ phận trên cây so đũa. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá chiết xuất cồn - nước từ lá và hoa của Sesbania grandiflora [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này thể hiện hoạt tính chống oxy hóa phụ thuộc vào nồng độ, tương quan chặt chẽ với hàm lượng phenolic và flavonoid tổng số [2].
Khi so sánh giữa hai bộ phận, chiết xuất lá so đũa thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh hơn chiết xuất từ hoa ở nồng độ ức chế thấp hơn [2]. Cả hai loại chiết xuất lá và hoa đều làm giảm đáng kể sự tăng sinh của tế bào hình sao gan chuột được kích hoạt (HSC-T6) [2].
Bên cạnh đó, chiết xuất còn cho thấy tác dụng chống xơ hóa thông qua việc làm giảm đáng kể hàm lượng hydroxyproline theo nồng độ [2]. Phân tích biểu hiện gen cũng ghi nhận chiết xuất giúp giảm rõ rệt các cytokine gây xơ hóa chính gồm TGF-beta và alpha-SMA vốn bị tăng sinh mạnh trong các tế bào xơ hóa [2].
Tiềm năng hỗ trợ ức chế tế bào khối u và chuyển hóa đường
Ngoài khả năng dọn gốc tự do, hoa so đũa còn chứa các phân đoạn protein đặc biệt mang hoạt tính sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã phân lập thành công hai protein ức chế enzym alpha-glucosidase từ hoa so đũa, được đặt tên là SGF60 và SGF90 [6]. Kết quả phân tích khối phổ cho thấy chuỗi axit amin một phần của SGF60 tương đồng với protein p27SJ từ cây Hypericum perforatum, trong khi SGF90 tương đồng với protein beta-glucosidase từ cây Arabidopsis thaliana [6]. Enzym alpha-glucosidase là đích tác động quan trọng trong việc làm chậm quá trình tiêu hóa carbohydrate.
Tiềm năng hỗ trợ kháng u của loài cây này cũng được đánh giá qua nhiều thử nghiệm. Nghiên cứu năm 2009 cho thấy một phân đoạn protein mang tên SF2 (Sesbania fraction 2) được phân lập từ hoa của cây Sesbania grandiflora có tác dụng thúc đẩy quá trình tự chết theo chu trình (apoptosis) của tế bào u [1]. Phân đoạn này làm giảm khả năng sống của tế bào u và cản trở các tín hiệu tăng sinh mà không gây độc tế bào không mong muốn [1]. Khi các nhà khoa học tách nhỏ phân đoạn SF2 qua sắc ký cột, không có thành phần đơn lẻ nào tạo ra độc tính đáng kể, chứng tỏ các thành phần tự nhiên trong hoa có sự tương tác hiệp đồng với nhau [1].
Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2011 cũng củng cố hướng đi này [7]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột bạch Swiss albino mang ung thư biểu mô cổ trướng Ehrlich (EAC), sử dụng chiết xuất cồn từ lá và hoa so đũa với các liều 100 mg/kg và 200 mg/kg thể trọng tiêm phúc mạc trong 14 ngày liên tục [7]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm giảm đáng kể thể tích khối u, số lượng tế bào u sống, trọng lượng khối u và kéo dài tuổi thọ của chuột [7].
Các chỉ số huyết học như hồng cầu (RBC), huyết sắc tố hemoglobin và số lượng tế bào lympho ở chuột mang u được phục hồi về mức bình thường [7]. Ngoài ra, chiết xuất làm giảm nồng độ peroxy hóa lipid, đồng thời làm tăng đáng kể mức của các enzym chống oxy hóa nội sinh gồm GSH, SOD và CAT trong cơ thể chuột [7].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các kết quả nghiên cứu kể trên mở ra nhiều triển vọng về mặt sinh học, người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới của các dữ liệu hiện có. Đa số các thử nghiệm khẳng định hoạt tính chống oxy hóa, chống xơ hóa hay ức chế tế bào ung thư của hoa so đũa mới chỉ dừng lại ở mô hình ống nghiệm tế bào (như dòng tế bào gan HSC-T6, dòng tế bào u) hoặc thử nghiệm trên chuột mang khối u [1, 5, 8].
Hiện tại chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định chiết xuất hoa so đũa có thể thay thế thuốc điều trị xơ gan, tiểu đường hay ung thư. Do đó, việc tiêu thụ hoa so đũa qua đường ăn uống chỉ nên được coi là một phần của chế độ dinh dưỡng đa dạng, lành mạnh nhằm bổ sung vitamin, chất xơ và các polyphenol tự nhiên chứ không thể xem là thần dược trị bách bệnh [1].
Ai nên thận trọng khi dùng hoa so đũa?
Hoa so đũa là thực phẩm tự nhiên tương đối lành tính khi ăn chín trong bữa ăn hàng ngày. Tuy nhiên, một số đối tượng vẫn cần lưu ý thận trọng:
- Người có cơ địa dị ứng: Những người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với các loại phấn hoa hoặc các loài thực vật thuộc họ Đậu nên cẩn trọng khi ăn để phòng ngừa nguy cơ mẩn ngứa hoặc khó chịu đường tiêu hóa.
- Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường: Do hoa so đũa chứa các hợp chất có khả năng ức chế enzym phân giải đường alpha-glucosidase [6], người đang dùng thuốc hạ đường huyết không nên tự ý dùng các loại dịch chiết cô đặc với lượng lớn mà không theo dõi đường huyết, tránh nguy cơ tương tác bất lợi.
- Phụ nữ có thai, người có bệnh nền mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi muốn dùng các dạng dịch chiết hoặc dùng hoa so đũa với tần suất dày đặc.
Cách dùng hoa so đũa an toàn trong đời sống
Trong chế biến món ăn gia đình, dù sử dụng bông so đũa trắng hay tím, người nội trợ đều có thể áp dụng các bước sơ chế để giữ trọn độ ngon và dưỡng chất:
- Nhặt sạch và bỏ nhụy đắng: Trước khi chế biến, nên ngắt bỏ phần cuống, nhụy hoa và lá đài bên trong để giảm bớt vị đắng chát tự nhiên, giúp món ăn thanh ngọt hơn.
- Không nấu quá kỹ: Các hợp chất chống oxy hóa nhóm flavonoid, vitamin C và các vitamin nhóm B trong hoa so đũa rất nhạy cảm với nhiệt độ cao kéo dài [6, 8]. Chỉ nên thả hoa vào nồi canh chua, nồi lẩu khi nước đã sôi già hoặc chần sơ vừa chín tới để giữ được độ giòn ngọt và hạn chế hao hụt dưỡng chất.
- Kết hợp thực phẩm cân đối: Hoa so đũa rất thích hợp nấu cùng các loại cá nước ngọt, tôm hoặc các loại rau củ khác để cung cấp đầy đủ chất đạm, khoáng chất và chất xơ cho bữa ăn.
Bông so đũa trắng và so đũa tím đều là những nguồn cung cấp chất chống oxy hóa tự nhiên, axit amin và vitamin có ích cho sức khỏe [1, 8]. Thay vì băn khoăn tìm kiếm sự vượt trội tuyệt đối giữa hai màu hoa, người tiêu dùng nên duy trì thói quen ăn uống cân bằng, chế biến hoa tươi sạch đúng cách và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế đối với các vấn đề bệnh lý chuyên sâu.
