Cơn sốt bột lêkima thay thế đường kính
Bột lêkima (Pouteria lucuma) đang được quảng bá rầm rộ như một chất làm ngọt tự nhiên an toàn tuyệt đối. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại bột này giúp kiểm soát đường huyết và người bệnh tiểu đường có thể dùng thoải mái thay đường cát.
Thực tế khoa học cho thấy người tiểu đường cần hết sức cẩn trọng. Bột lêkima bản chất vẫn chứa hàm lượng đường tự nhiên đáng kể, hoàn toàn không phải là chất tạo ngọt không calo. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh loại bột này giúp hạ đường huyết hay an toàn để dùng vô độ.
Thành phần dinh dưỡng và hàm lượng đường thực tế
Lêkima là loại quả có nguồn gốc từ vùng Andes, thường được sấy khô và nghiền thành dạng bột mịn [1]. Bột thành phẩm được ứng dụng phổ biến trong chế biến bánh, kem, nước ép hoặc làm nguyên liệu thực phẩm [2]. Vị ngọt bùi đặc trưng khiến nhiều người lầm tưởng đây là thảo dược trị bệnh.
Tuy nhiên, các phân tích hóa học đã chỉ ra bản chất dinh dưỡng thật sự của phần thịt quả. Thịt quả lêkima chứa lượng đường tổng số dao động từ 119,4 đến 344 mg trên mỗi gam trọng lượng khô [1]. Con số này tương đương khoảng 12% đến quá 34% khối lượng khô của quả là đường [1].
Bên cạnh đường, thịt quả lêkima còn chứa các axit hữu cơ với hàm lượng 30,0 đến 44,4 mg/g [1]. Quả cũng cung cấp axit ascorbic (vitamin C) từ 0,35 đến 1,07 mg/g, phenolic tổng từ 0,7 đến 61,6 mg GAE/g, và carotenoid tổng từ 0,22 đến 0,50 mg beta-carotene/g trọng lượng khô [1]. Lượng đường chiếm tỷ trọng lớn đồng nghĩa với việc tiêu thụ bột lêkima vẫn trực tiếp nạp carbohydrate vào cơ thể.
Cơ chế tác động sinh học: Nghiên cứu trong ống nghiệm nói gì?
Sở dĩ bột lêkima được đồn thổi có lợi cho người tiểu đường là nhờ các thí nghiệm sinh học quy mô phòng thí nghiệm. Quá trình chuyển hóa tinh bột thành đường trong cơ thể phụ thuộc nhiều vào các enzyme tiêu hóa như alpha-glucosidase. Việc ức chế enzyme này giúp làm chậm quá trình hấp thu glucose vào máu.
Một nghiên cứu công bố năm 2009 tại Peru đã đánh giá hoạt tính của dịch chiết quả lêkima trên mô hình in vitro [3]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận chiết xuất nước từ quả lêkima thể hiện hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase cao nhất trong số các loại quả bản địa được thử nghiệm [3]. Hàm lượng phenolic tổng của mẫu lêkima khô trong nghiên cứu này đạt 11,4 mg/g [3].
Dù vậy, nghiên cứu năm 2009 cũng lưu ý một chi tiết quan trọng: không phát hiện hợp chất phenolic tự do trong quả tươi và bột lêkima khi phân tích định tính chuyên sâu [3]. Các nhà khoa học kết luận rằng kết quả này mới chỉ dừng lại ở mức tiềm năng trong ống nghiệm và bắt buộc phải có thêm các nghiên cứu trên động vật cũng như thử nghiệm lâm sàng trên người để xác thực [3].
Đến năm 2016, một nghiên cứu khác phân tích ba dạng sinh học của quả lêkima (Rosalia, Montero và Leiva 1) cũng tiếp tục ghi nhận đặc tính chống tăng đường huyết và chống oxy hóa trong ống nghiệm [1]. Các hoạt tính chức năng này có sự khác biệt rõ rệt phụ thuộc vào từng giống quả và độ chín khi thu hoạch [1]. Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu này vẫn chỉ là phản ứng tế bào trong ống nghiệm, chưa phản ánh được chuyển hóa thực tế trong cơ thể người.
Dữ liệu từ các loài cùng chi: Không thể đánh đồng
Nhiều thông tin tiếp thị hiện nay thường dẫn chứng các thí nghiệm động vật để ca ngợi bột lêkima. Điển hình là việc gộp chung kết quả của các loài cây khác cùng chi Sapotaceae để tạo niềm tin cho người tiêu dùng.
Năm 2013, một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát tác dụng dịch chiết cồn của cây Pouteria ramiflora trên chuột cống bị gây tiểu đường bằng streptozotocin [4]. Loài cây này mọc ở vùng xavan Cerrado của Brazil và được ghi nhận khả năng ức chế tiêu hóa carbohydrate [4]. Chuột tiểu đường được điều trị bằng dịch chiết Pouteria ramiflora cho thấy mức đường huyết được cải thiện rõ rệt [4].
Nghiên cứu năm 2013 cũng chỉ ra dịch chiết Pouteria ramiflora làm tăng hoạt tính enzyme glutathione peroxidase, giảm hoạt tính superoxide dismutase, giảm quá trình peroxy hóa lipid và cải thiện tình trạng chống oxy hóa [4]. Đồng thời, chiết xuất này phục hồi biểu hiện myosin-Va và ngăn ngừa mất nơ-ron hồi hải mã ở vùng não CA3 của chuột [4]. Dẫu vậy, các tác giả nhấn mạnh cần nghiên cứu sâu hơn về cơ chế, và quan trọng nhất: Pouteria ramiflora là một loài thực vật hoàn toàn khác với cây lêkima (Pouteria lucuma) mà chúng ta ăn hàng ngày [4]. Không thể lấy dữ liệu trên loài thực vật hoang dã này để khẳng định tác dụng cho bột lêkima.
Lợi ích thực tế và giới hạn lớn của bằng chứng khoa học
Nhìn nhận một cách khách quan, quả lêkima và các phụ phẩm của nó sở hữu những hoạt tính sinh học đáng chú ý. Hạt lêkima phế phẩm nông nghiệp được chứng minh chứa 59 hợp chất, gồm flavonoid, phenolic, axit amin và có hoạt tính chống loét dạ dày vượt trội trên mô hình thử nghiệm [2]. Dầu chiết từ hạt lêkima cũng rất giàu axit béo không bão hòa đơn và đa cùng phytosterol [5]. Bản thân thịt quả chứa carotenoid, vitamin C và các chất chống oxy hóa tự nhiên [1].
Tuy nhiên, khoảng trống y khoa lớn nhất hiện nay là: chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người bệnh tiểu đường để xác định chỉ số đường huyết (GI) chuẩn xác của bột lêkima. Mọi lời đồn thổi về việc bột lêkima "chữa khỏi tiểu đường" hay "uống bao nhiêu cũng không tăng đường huyết" hoàn toàn vô căn cứ. Việc ức chế enzyme trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc lượng đường tự nhiên lên tới 344 mg/g trong bột quả sẽ biến mất khi đi qua hệ tiêu hóa của con người [1, 2].
Những hiểu lầm tai hại khi dùng bột lêkima thay đường
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi bột lêkima như đường ăn kiêng nhân tạo (như cỏ ngọt stevia hay sucralose). Các chất tạo ngọt nhân tạo hầu như không chứa calo và carbohydrate. Ngược lại, bột lêkima là bột nghiền từ thịt quả sấy khô, mang theo toàn bộ năng lượng và đường của quả [2, 8].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng bột lêkima dùng càng nhiều càng giúp hạ đường huyết. Uống bột lêkima pha nước hay cho nhiều thìa bột vào đồ ăn sẽ làm tăng tải lượng đường của toàn bộ bữa ăn. Lượng carbohydrate tích lũy này chắc chắn sẽ chuyển hóa thành glucose, dẫn đến hiện tượng tăng đường huyết vọt sau ăn ở bệnh nhân đái tháo đường type 2.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc đái tháo đường type 1 và type 2 cần hết sức cẩn trọng khi tiếp cận sản phẩm này. Nếu tự ý thay thế đường kính bằng một lượng lớn bột lêkima với tâm lý "thực phẩm chức năng hạ đường", người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ mất kiểm soát đường huyết nghiêm trọng.
Người đang trong chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt kiểm soát carbohydrate, người bị thừa cân, béo phì cũng không nên lạm dụng bột lêkima. Chưa có dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn của việc tiêu thụ bột lêkima liều cao trên phụ nữ mang thai hoặc bệnh nhân suy giảm chức năng gan thận. Bất kỳ đối tượng bệnh lý nào cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi đưa loại bột này vào thực đơn dài hạn.
Gợi ý cách áp dụng thực tế và an toàn
Nếu yêu thích hương thơm ngọt dịu của lêkima, người bệnh tiểu đường vẫn có thể sử dụng nhưng phải coi nó như một nguồn cung cấp tinh bột và đường, tuyệt đối không xem là thuốc hạ đường huyết. Khi chế biến, chỉ nên dùng một lượng vừa phải để tạo hương vị cho món ăn hoặc thức uống, đồng thời bắt buộc phải khấu trừ lượng carbohydrate này vào tổng khẩu phần ăn trong ngày.
Người tiêu dùng nên chọn loại bột lêkima nguyên chất, không pha trộn thêm đường tinh luyện hoặc phụ gia tạo ngọt khác. Sau khi sử dụng món ăn có chứa bột lêkima, người bệnh nên chủ động tự đo đường huyết mao mạch tại nhà sau 1 đến 2 giờ để theo dõi phản ứng thực tế của cơ thể. Tuyệt đối không tự ý ngưng hoặc giảm liều thuốc điều trị tiểu đường do bác sĩ chỉ định để chuyển sang dùng bột quả.
Bột lêkima là một loại phụ gia tạo vị tự nhiên giàu hương vị và chất chống oxy hóa từ thiên nhiên [1]. Tuy nhiên, loại bột này vẫn chứa hàm lượng đường tự nhiên đáng kể và chưa được chứng minh lâm sàng về khả năng hạ đường huyết trên người [1, 2]. Người bệnh tiểu đường cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị để kiểm soát đường huyết an toàn, hiệu quả.
