Nhiều người có thói quen đào rễ cây đu đủ rừng đem về phơi khô, băm nhỏ rồi sắc nước uống hàng ngày để bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp. Tuy nhiên, việc tự ý sắc loại dược liệu tự nhiên này uống dài ngày như một loại trà thanh nhiệt lại tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường cho sức khỏe mà ít người ngờ tới.

Thực tế, rễ đu đủ rừng chứa hàm lượng lớn saponin – một nhóm hợp chất tự nhiên có hoạt tính tẩy rửa bề mặt, dễ gây kích ứng và tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa nếu tích lũy lâu ngày. Đáng lo ngại hơn, liều lượng an toàn của rễ đu đủ rừng hiện nay vẫn chưa được chuẩn hóa qua các thử nghiệm lâm sàng trên người, khiến việc sử dụng tự phát trở thành một canh bạc rủi ro cho dạ dày và các cơ quan nội tạng.

Đu đủ rừng và sự hiện diện của nhóm chất saponin

Cây đu đủ rừng (tên khoa học là Trevesia palmata, thuộc họ Cuồng cuồng Araliaceae) là loài thảo mộc mọc hoang dã thường được người dân thu hái thân, lá hoặc rễ để làm thuốc dân gian [1], [2]. Trong đời sống thường ngày, rễ của loài cây này hay bị nhầm lẫn với các vị thuốc bổ lành tính, dẫn đến việc người dùng sắc nước uống thay nước lọc suốt nhiều tuần, nhiều tháng.

Các nghiên cứu hóa thực vật đã xác định thành phần chủ chốt trong cây đu đủ rừng là các saponin triterpene [3], [4]. Saponin vốn là các glycoside triterpenoid hoặc steroidal phổ biến ở nhiều loài thực vật, có đặc tính tạo bọt tương tự như xà phòng khi hòa tan trong nước [4]. Một nghiên cứu năm 2018 đã phân lập được saponin mới ký hiệu là TPG1 cùng các hợp chất triterpenoid glycoside nhóm oleanane và ursane từ dịch chiết thô của đu đủ rừng Trevesia palmata [4]. Nghiên cứu này ghi nhận TPG1 là một thành phần hoạt tính chính trong dịch chiết thô của cây [4].

Trước đó, một nghiên cứu từ năm 2000 cũng chứng minh phân đoạn saponin thô từ cây Trevesia palmata thể hiện hoạt tính ức chế tăng sinh tế bào mạnh mẽ [1]. Qua quá trình tinh chế sắc ký, các nhà khoa học đã phân lập được 6 saponin bisdesmosidic mới cùng 2 saponin triterpenoid đã biết từ loại cây này [1]. Sự phong phú của các hợp chất saponin cho thấy đây là dược liệu có hoạt tính sinh học rất cao, hoàn toàn không phải là loại thảo mộc thông thường để uống giải khát vô thưởng vô phạt.

Cơ chế tác động: Vì sao saponin tích lũy gây hại niêm mạc dạ dày?

Bản chất của phân tử saponin gồm hai phần: một đầu ưa nước (các mạch đường) và một đầu kỵ nước (khung triterpene hoặc steroid) [4]. Cấu trúc lưỡng cực này giúp saponin hoạt động như một chất hoạt động bề mặt mạnh. Khi đi vào đường tiêu hóa, chúng có xu hướng tương tác trực tiếp với các phân tử lipid và cholesterol trên màng tế bào biểu mô lót mặt trong dạ dày và ruột.

Nếu chỉ dung nạp một lượng nhỏ qua thực phẩm thông thường, cơ thể có thể tự đào thải. Tuy nhiên, khi sắc rễ đu đủ rừng uống liên tục nhiều ngày, nồng độ saponin được đưa vào cơ thể đều đặn sẽ làm xáo trộn lớp màng nhầy bảo vệ niêm mạc. Saponin làm thay đổi tính thấm của màng tế bào, dẫn tới tình trạng xung huyết, viêm loét và thậm chí làm hoại tử các tế bào biểu mô đường ruột khi tiếp xúc kéo dài.

Bên cạnh nguy cơ kích ứng cơ học tại chỗ, một số dạng saponin khi hấp thu vào cơ thể ở nồng độ cao còn có khả năng gây độc cho tế bào hoặc gây tán huyết phụ thuộc vào cấu trúc hóa học của chúng [5]. Do đó, việc niêm mạc dạ dày bị bào mòn mạn tính kết hợp với sự tích tụ các dẫn xuất saponin khó chuyển hóa là nguyên nhân chính dẫn đến các cơn đau bụng âm ỉ, đầy trướng, buồn nôn hoặc xuất huyết tiêu hóa ở những người có thói quen uống nước rễ đu đủ rừng dài ngày.

Bằng chứng khoa học về độc tính của saponin khi dùng đường uống

Để hiểu rõ hơn về nguy cơ của saponin đối với hệ tiêu hóa, các nhà khoa học đã thực hiện các mô hình thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài nhiều ngày. Điển hình là nghiên cứu độc tính đường uống trong 90 ngày của saponin thô được công bố năm 2022 trên chuột cống trắng Sprague-Dawley khỏe mạnh [6]. Trong thử nghiệm này, chuột đực và chuột cái được chia ngẫu nhiên thành các nhóm dùng liều 0, 5, 50 và 500 mg/kg thể trọng mỗi ngày để đánh giá độc tính chung, chuyển hóa và hệ vi sinh đường ruột [6].

Kết quả cho thấy ở nhóm chuột dùng saponin liều cao (500 mg/kg), các nhà nghiên cứu đã quan sát thấy hiện tượng hoại tử nhẹ ở niêm mạc ruột [6]. Hiện tượng này liên quan trực tiếp đến sự gia tăng độ đa dạng của vi sinh vật đường ruột ở chuột cái và các biến đổi về chuyển hóa tại gan và thận [6]. Chuột được điều trị bằng saponin cũng bị giảm cân nặng và giảm mức đường huyết có ý nghĩa thống kê (P < 0.05) [6]. Nghiên cứu xác định mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ bất lợi (NOAEL) của loại saponin này là dưới 50 mg/kg thể trọng/ngày cho cả hai giới [6]. Điều này minh chứng rõ ràng rằng saponin dùng đường uống dài ngày hoàn toàn có thể gây tổn thương cấu trúc niêm mạc ruột và ảnh hưởng tới chức năng chuyển hóa nội tạng.

Mặt khác, các nghiên cứu chuyên sâu về độc tính của các saponin triterpene cũng chỉ ra rằng việc tích lũy các hợp chất này có thể kéo theo nhiều tác động toàn thân [5]. Một tổng quan nghiên cứu năm 2017 lưu ý rằng hiện tượng tán huyết, nhiễm độc gan và phản ứng viêm là các tác dụng phụ nổi bật nhất khi saponin đi vào tuần hoàn, trong đó độc tính tán huyết phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc phân tử [5]. Mặc dù đường uống ít hấp thu toàn phần hơn đường tiêm, các nghiên cứu độc tính trên động vật cho thấy saponin liều cao từ các loài thực vật có thể gây tăng bạch cầu, giảm bạch cầu lympho, đồng thời làm tăng mạnh men gan (aspartate aminotransferase, alanine aminotransferase) và creatinine huyết thanh [5]. Những bằng chứng này cảnh báo việc dung nạp saponin không kiểm soát từ thảo dược thô luôn đi kèm rủi ro suy giảm chức năng gan thận.

Khoảng trống nghiên cứu: Chưa có liều an toàn chuẩn hóa cho rễ đu đủ rừng

Mặc dù các tài liệu dân gian ghi nhận đu đủ rừng được dùng trong điều trị gãy xương hay đau nhức, nhưng phần lớn các công trình hiện đại mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên động vật với các dịch chiết từ bộ phận lá, chứ chưa hề chuẩn hóa được giới hạn liều an toàn cho bộ phận rễ trên cơ thể người [2].

Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2023 đánh giá dịch chiết ethyl acetate từ lá cây đu đủ rừng Trevesia palmata trên dòng tế bào MG 63 và mô hình chuột cống bị viêm khớp do CFA [2]. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm liều thấp 250 mg/kg và liều cao 500 mg/kg trên chuột, ghi nhận dịch chiết có hoạt tính chống oxy hóa dọn gốc tự do, kháng viêm (ức chế 40,04% sự ly giải hồng cầu) và chống viêm khớp (ức chế 32,4% sự biến tính protein) nhờ sự hiện diện của các polyphenol như acid gallic, catechin, rutin, quercetin [2]. Tương tự, một nghiên cứu năm 2021 phân lập được ba saponin triterpene kiểu lupane và ursane mới từ lá Trevesia palmata, cho thấy ở nồng độ 100 microM chúng ức chế sản sinh NO trong tế bào BV2 kích hoạt bởi LPS với tỷ lệ lần lượt là 17,4%, 33,1% và 11,7% [3].

Có thể thấy rõ ràng, các dữ liệu khoa học hiện nay chỉ tập trung khảo sát hoạt tính sinh học từ lá cây trên động vật hoặc tế bào nuôi cấy [3], [2]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để xác định xem: Sắc bao nhiêu gam rễ đu đủ rừng mỗi ngày là an toàn? Uống liên tục trong bao lâu thì nồng độ saponin bắt đầu gây hủy hoại niêm mạc tiêu hóa? Việc thiếu vắng hoàn toàn các mốc liều chuẩn hóa khiến người dùng tự phát đối mặt với nguy cơ quá liều saponin cực kỳ cao khi tự đun nấu rễ cây tại nhà.

Những hiểu lầm tai hại khi tự sắc rễ cây uống dài ngày

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc, không có tác dụng phụ". Rất nhiều người cho rằng rễ cây tích tụ nhiều dưỡng chất nhất nên đun càng đặc, uống càng lâu thì xương khớp càng khỏe. Thực tế, rễ cây lại là nơi tập trung nồng độ hoạt chất thứ cấp rất cao để tự bảo vệ thực vật trước vi khuẩn và nấm mốc [4]. Khi sắc rễ lấy nước đặc, người dùng vô tình cô đặc một lượng lớn saponin có tính tẩy rửa mạnh vào dịch uống.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng kháng nấm, kháng viêm trong phòng thí nghiệm với độ an toàn khi dùng cho người. Saponin TPG1 từ đu đủ rừng có thể kiểm soát hiệu quả bệnh đạo ôn ở lúa, mốc xám và sương mai trên cà chua, hay bệnh gỉ sắt ở lúa mì mà không gây độc cho cây trồng [4]. Tuy nhiên, việc một hợp chất không gây độc cho tế bào thực vật hay ức chế được nấm bệnh không đồng nghĩa với việc nó an toàn cho lớp niêm mạc nhạy cảm của dạ dày con người.

Nhiều người khi uống nước rễ đu đủ rừng thấy cồn cào ruột gan, chán ăn, sút cân thì lại lầm tưởng là cơ thể đang "thải độc". Trên thực tế, nghiên cứu độc tính kéo dài 90 ngày trên chuột cống đã chỉ ra rằng saponin làm giảm trọng lượng cơ thể kèm theo hiện tượng hoại tử vi thể ở niêm mạc ruột và thay đổi chuyển hóa tại gan thận [6]. Cảm giác khó chịu ở bụng chính là tín hiệu cầu cứu đầu tiên khi niêm mạc dạ dày đang bị tấn công.

Những đối tượng tuyệt đối nên thận trọng

Từ các cảnh báo độc tính của saponin, một số nhóm người cần tuyệt đối tránh xa hoặc phải hết sức cẩn trọng trước thói quen sắc nước rễ đu đủ rừng:

  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản hoặc hội chứng ruột kích thích: Lớp niêm mạc vốn đang tổn thương sẽ rất dễ bị kích ứng, loét sâu hơn hoặc xuất huyết tiêu hóa dưới tác động bào mòn của saponin [6].
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận: Việc đào thải các chất chuyển hóa phức tạp từ saponin triterpene sẽ tạo thêm gánh nặng cho các tế bào gan và cầu thận vốn đã suy yếu [6], [5].
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Dữ liệu an toàn trên các đối tượng này hoàn toàn chưa có nghiên cứu. Do tính chất kích thích bề mặt và nguy cơ độc tính tế bào chưa rõ giới hạn, các đối tượng này không nên thử nghiệm dưới bất kỳ hình thức nào [1], [2].
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị tiểu đường hoặc hạ huyết áp: Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy saponin có thể làm thay đổi đường huyết và các chỉ số chuyển hóa nội tạng, dễ gây tương tác bất lợi với các phác đồ thuốc sẵn có [6].

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Đối với các loại dược liệu tự nhiên chưa được chuẩn hóa liều lượng như rễ đu đủ rừng, người dân không nên tự ý thu hái, phơi khô để sắc uống tự do thay nước trà mỗi ngày. Khi gặp các vấn đề về thoái hóa hay đau nhức xương khớp, người bệnh cần tới các cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn điều trị bài bản thay vì truyền tai nhau các bài thuốc sắc truyền miệng.

Nếu có nhu cầu sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần đu đủ rừng, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc lương y có chứng chỉ hành nghề. Cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng được kê đơn, kết hợp đúng các vị thuốc khác để giảm tính kích ứng của saponin, và chỉ dùng trong các đợt ngắn ngày theo chỉ định. Tuyệt đối ngưng dùng ngay và đi khám tại bệnh viện nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau thượng vị dữ dội, ợ chua, buồn nôn, tiêu chảy hoặc mệt mỏi suy nhược.

Mọi loại thảo dược đều là "con dao hai lưỡi" chứa đựng đồng thời cả hoạt chất có lợi lẫn các độc tố sinh học tự nhiên. Dù đu đủ rừng mang lại một số tiềm năng kháng viêm trong các mô hình thí nghiệm bước đầu, việc lạm dụng nước sắc rễ cây này dài ngày tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với niêm mạc dạ dày và chức năng nội tạng do thiếu hụt chuẩn hóa về liều an toàn. Giữ thái độ cẩn trọng, không tùy tiện uống thảo dược không rõ liều lượng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa của bản thân và gia đình.