Nhiều người khi gặp các cơn đau nhức khớp hoặc được chẩn đoán thoái hóa khớp thường tìm đến các loại thực phẩm bổ sung, trong đó bột sụn cá mập là sản phẩm rất phổ biến. Không ít người tin rằng việc uống bột sụn cá mập có thể cung cấp trực tiếp các khối vật liệu để "đắp" vào vùng sụn đang mòn và phục hồi khớp như ban đầu. Tuy nhiên, liệu hoạt chất này có thực sự tái tạo được lớp sụn khớp bị tổn thương hay không?
Câu trả lời từ các bằng chứng y học hiện tại là: Hoàn toàn chưa có cơ sở khoa học để khẳng định uống bột sụn cá mập giúp tái tạo sụn khớp ở người. Cho đến nay, thoái hóa khớp vẫn được xem là bệnh lý chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn [1]. Bản thân sụn khớp ở động vật có vú và con người có khả năng tự phục hồi rất hạn chế [2][3]. Khi được đưa vào cơ thể qua đường tiêu hóa, các phân tử trong bột sụn bị phân giải, đồng thời các dữ liệu khoa học về độ hấp thu cũng như hiệu quả trị bệnh của sản phẩm này qua đường uống vẫn còn rất nhiều nghi vấn [4].
Bản chất sụn khớp và rào cản tự phục hồi ở người
Sụn khớp là một dạng mô liên kết đặc biệt, đóng vai trò giảm chấn và chịu lực vô cùng quan trọng cho hệ vận động [5]. Khi sụn hoặc khớp bị tổn thương, hệ thống này dễ bị thoái hóa và tiến triển thành bệnh thoái hóa khớp, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt thường ngày của người bệnh [1].
Một nghiên cứu hình thái học công bố năm 2005 đã phân tích bệnh phẩm phẫu thuật từ 50 bệnh nhân thoái hóa khớp nhằm tìm hiểu cơ chế phục hồi sụn khớp [6]. Kết quả cho thấy, bên cạnh quá trình tổn thương, tại mô sụn vẫn diễn ra hiện tượng tăng sinh tế bào [6]. Tuy nhiên, các tế bào sụn mới sinh này lại phát triển và trưởng thành một cách khiếm khuyết [6].
Do sự khiếm khuyết này, mô sụn tái tạo mất đi khả năng biệt hóa thành sụn trong (sụn hyaline) khỏe mạnh [6]. Vì vậy, quá trình này thực chất không phải là sự hồi phục bình thường mà là một dạng tái tạo bệnh lý [6]. Lớp sụn mới hình thành không đủ khả năng đảm nhận chức năng đệm đỡ và giảm xóc sinh lý, khiến chúng dễ bị tổn thương thứ phát, từ đó làm cho bệnh lý thoái hóa tiếp tục tiến triển nặng hơn [6].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học chỉ ra rằng sau khi khớp bị tổn hại, môi trường vi mô tại đây thay đổi phức tạp theo cả không gian và thời gian [1]. Các biến đổi này bao gồm sự xuất hiện của phản ứng viêm, quá trình tái tạo xương dưới sụn, sự hình thành mạch máu mới, phân nhánh thần kinh, thay đổi áp suất oxy, biến đổi pH và lực cơ học sinh học [1]. Tất cả những xáo trộn này cản trở nghiêm trọng quá trình tái tạo tự nhiên của mô sụn [1].
Sụn cá mập qua đường uống: Bị cản trở bởi sinh khả dụng
Nhiều người quan niệm đơn giản rằng "ăn gì bổ nấy", uống sụn cá mập sẽ giúp bổ sung trực tiếp chất tạo sụn cho khớp. Tuy nhiên, về mặt dược động học, bất kỳ hợp chất nào khi uống vào cơ thể đều phải vượt qua hàng rào tiêu hóa tại dạ dày và ruột trước khi được hấp thu vào dòng máu để đến được các mô đích.
Một bài tổng quan khoa học năm 2001 về sụn cá mập đã chỉ ra một rào cản rất lớn: Việc ứng dụng sụn cá mập trong điều trị chưa được giới y khoa chấp nhận rộng rãi do kết quả điều trị trên bệnh nhân ở các thử nghiệm lâm sàng không đạt yêu cầu, đồng thời thiếu hụt nghiêm trọng các dữ liệu chứng minh mối liên hệ giữa sinh khả dụng với tác dụng dược lý khi sử dụng qua đường uống [4].
Khi uống bột sụn cá mập, cấu trúc protein và chuỗi phức hợp lớn của sụn sẽ bị men tiêu hóa tại dạ dày và ruột non cắt nhỏ thành các mảnh peptide ngắn hoặc axit amin đơn lẻ. Không có cơ chế nào cho phép một mảng protein sụn nguyên vẹn di chuyển thẳng từ đường ruột đến gắn trực tiếp vào bề mặt khớp đang thoái hóa.
Hơn nữa, mô sụn vốn là một mô vô mạch, nghĩa là không có mạch máu trực tiếp nuôi dưỡng [4]. Do đặc tính không có mạch máu này, các chất dinh dưỡng hay hoạt chất sau khi được hấp thu vào máu nếu muốn tiếp cận được tế bào sụn khớp phải khuếch tán thẩm thấu gián tiếp qua dịch khớp. Việc thiếu dữ liệu về độ sinh khả dụng thực tế khiến hiệu quả sinh học của bột sụn cá mập khi vào đến khớp người vẫn là dấu hỏi lớn [4].
Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về sụn cá mập?
Trên thực tế, hướng nghiên cứu chính về sụn cá mập trong y văn không phải là "tái tạo sụn", mà là khả năng ức chế hình thành mạch máu mới (antiangiogenesis) [4]. Vì mô sụn tự nhiên không chứa mạch máu, các nhà khoa học ban đầu kỳ vọng nó chứa các chất ngăn chặn tạo mạch để ứng dụng trong các bệnh lý phụ thuộc vào tăng sinh mạch máu, chẳng hạn như ung thư [4].
Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã thử nghiệm tác dụng của bột sụn cá mập đường uống trên mô hình tân tạo mạch máu ở giác mạc thỏ [7]. Nghiên cứu sử dụng các viên giải phóng chậm chứa yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi cơ bản (bFGF) cấy vào giác mạc thỏ để kích thích mạch máu mới phát triển [7].
Trong thử nghiệm này, thỏ được cho uống bột sụn cá mập thương mại với liều 100 mg/kg thể trọng, hoặc dùng thalidomide liều 200 mg/kg làm đối chứng dương [7]. Bên cạnh đó, một phân đoạn tan trong nước chiết xuất từ sản phẩm này (liều 50, 100 hoặc 200 microgam/viên) được cấy cục bộ cạnh vị trí tổn thương [7]. Kết quả cho thấy bột sụn cá mập dùng đường uống liều 100 mg/kg có khả năng ức chế sự tân tạo mạch máu do bFGF gây ra ở giác mạc thỏ [7].
Nghiên cứu trên thỏ này chứng minh rằng việc uống bột sụn cá mập có thể tạo ra một mức ức chế sinh mạch mang tính toàn thân tác động tới giác mạc [7]. Tuy nhiên, chính các tác giả của nghiên cứu này cũng lưu ý rằng có rất ít nghiên cứu về sụn cá mập đường uống chứng minh được tác dụng dược lý rõ ràng trên động vật thực nghiệm hoặc bệnh nhân để xác định được liều lượng an toàn với sinh khả dụng đầy đủ [7]. Đặc biệt, tác dụng ức chế tân mạch ở mắt thỏ không đồng nghĩa với khả năng "mọc lại sụn khớp" ở người bị thoái hóa khớp.
Tái tạo sụn khớp: Khoa học đang ở đâu?
Khả năng tái sinh sụn hoàn toàn vốn chỉ được ghi nhận ở một số loài động vật đặc biệt chứ không có ở động vật có vú trưởng thành [2][3]. Ví dụ, một nghiên cứu năm 2021 trên cá ngựa vằn (zebrafish) trưởng thành 1 năm tuổi cho thấy, sau khi bị phẫu thuật cắt dây chằng khớp hàm dẫn đến mất sụn khớp sau 14 ngày, loài cá này đã tự tái tạo hoàn toàn sụn khớp chỉ trong vòng 28 ngày [2].
Quá trình tái sinh tự nhiên này ở cá ngựa vằn diễn ra nhờ các tế bào sụn khớp tái kích hoạt chu kỳ tế bào và tăng biểu hiện gen sox10 – một dấu ấn của tế bào sụn phôi thai [2]. Khi các tế bào biểu hiện sox10 bị loại bỏ bằng can thiệp di truyền, khớp cá không thể tự phục hồi [2].
Tương tự, nghiên cứu năm 2023 trên ấu trùng cá ngựa vằn chỉ ra rằng sụn hàm dưới (Meckel's cartilage) tái tạo hoàn toàn sau 14 ngày tổn thương cơ học nhờ vào con đường tín hiệu Nrg1/ErbB thúc đẩy tế bào sụn tăng sinh [3]. Khi ức chế con đường này, quá trình tái tạo sụn bị đình trệ [3]. Ở động vật có vú, khả năng phục hồi tự thân này rất hạn chế và sụn bị thoái hóa thường dẫn đến tổn thương khớp không thể đảo ngược [2][3].
Trong y học hiện đại, các chiến lược hướng đến sửa chữa sụn khớp ở người không dựa vào việc uống bột sụn động vật, mà tập trung vào kỹ thuật mô và vật liệu sinh học [8][5]. Các vật liệu tương thích sinh học được phát triển để làm giá thể (scaffold) giúp tế bào mới bám dính, đóng vai trò như rào cản ngăn ngừa nhiễm trùng, giảm phản ứng viêm hoặc tải các yếu tố tăng trưởng trực tiếp đến vị trí chấn thương [5]. Một nghiên cứu năm 2018 đã chế tạo giá thể kết hợp giữa tơ tằm và chất nền ngoại bào (SF-ECM) giúp thúc đẩy quá trình tạo sụn từ tế bào gốc trung mô của tủy xương [8]. Những phương pháp tiên tiến này hiện vẫn đang trong giai đoạn tiếp tục nghiên cứu tiền lâm sàng và khác xa hoàn toàn với việc dùng thực phẩm chức năng qua đường tiêu hóa [8].
Những hiểu lầm tai hại về bột sụn cá mập
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là tin rằng bột sụn cá mập có thể thay thế thuốc điều trị và giúp sụn khớp dày lên như ban đầu. Như các nghiên cứu đã phân tích, bệnh thoái hóa khớp hiện chưa có biện pháp chữa khỏi triệt để, quá trình tự tái tạo của tế bào sụn khi đã thoái hóa thường là tái tạo bệnh lý và không tạo ra sụn trong bình thường [6][1].
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng trên mô hình động vật với tác dụng điều trị trên người. Việc bột sụn cá mập thể hiện hoạt tính ức chế mạch máu ở giác mạc thỏ với liều 100 mg/kg không có nghĩa là người bệnh uống bột sụn thì khớp sẽ tái tạo mô mới [7]. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng dùng sụn cá mập trên người bệnh ung thư đã mang lại kết quả không thỏa đáng [4].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng tùy tiện. Việc thiếu hụt dữ liệu về liều dùng an toàn và sinh khả dụng khiến việc sử dụng sụn cá mập kéo dài có thể tiềm ẩn những rủi ro sinh học mà người dùng không lường trước được [4][7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì sụn cá mập đã được chứng minh có đặc tính ức chế sự hình thành mạch máu mới trong các nghiên cứu thực nghiệm [4][7], một số đối tượng cần đặc biệt thận trọng:
Thứ nhất, phụ nữ có thai hoặc phụ nữ đang có kế hoạch mang thai không nên tự ý sử dụng. Sự phát triển của thai nhi đòi hỏi quá trình hình thành hệ thống mạch máu mới diễn ra liên tục; bất kỳ chất nào có hoạt tính chống sinh mạch đều có thể gây ảnh hưởng bất lợi [4][7].
Thứ hai, trẻ em và thanh thiếu niên đang trong độ tuổi phát triển thể chất cũng cần tránh dùng, vì hệ cơ xương khớp và mạch máu đang trong giai đoạn hoàn thiện nhanh chóng.
Thứ ba, người vừa trải qua phẫu thuật lớn hoặc có vết thương hở sâu đang trong quá trình lành sẹo. Quá trình liền mô tổn thương bắt buộc phải có sự tăng sinh mạch máu để nuôi dưỡng tế bào mới; các chất ức chế tạo mạch có thể làm chậm quá trình hồi phục này [4][7].
Người mắc các bệnh lý tim mạch, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ sụn cá mập để tránh nguy cơ tương tác thuốc.
Lời khuyên chăm sóc khớp thực tế và khoa học
Thay vì đặt niềm tin vào các sản phẩm được quảng cáo có khả năng "hồi sinh" sụn khớp chưa được kiểm chứng, người bệnh thoái hóa khớp nên áp dụng các phương pháp bảo vệ khớp đã được y học xác lập:
Đầu tiên, duy trì cân nặng hợp lý để giảm tải áp lực cơ học lên các khớp chịu lực như khớp gối và khớp háng. Lực cơ học sinh học bất thường là một trong những yếu tố làm biến đổi vi môi trường sụn và thúc đẩy thoái hóa nặng hơn [1].
Thứ hai, tập luyện thể dục đều đặn với các bộ môn phù hợp như bơi lội, đạp xe hoặc đi bộ nhẹ nhàng. Vận động vừa phải kích thích sự lưu thông của dịch khớp, giúp đưa các chất nuôi dưỡng đến mô sụn vô mạch tốt hơn.
Thứ ba, xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và bổ sung đa dạng thực phẩm giàu chất chống oxy hóa để giảm thiểu các phản ứng viêm toàn thân. Khi xuất hiện các triệu chứng đau nhức, cứng khớp kéo dài, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và tư vấn phác đồ can thiệp phù hợp, tuyệt đối không tự ý dùng các loại bột sụn cá mập để thay thế thuốc chữa bệnh.
Tóm lại, hiện nay không có bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào chứng minh bột sụn cá mập đường uống có thể tái tạo sụn khớp ở người. Khả năng tự phục hồi của sụn khớp rất phức tạp và thoái hóa khớp vẫn chưa có thuốc chữa khỏi dứt điểm [6][1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các lời quảng cáo thổi phồng, duy trì lối sống khoa học và tham khảo ý kiến bác sĩ khi chăm sóc hệ xương khớp.