Nhiều người khi bị mụn nhọt, sưng viêm thường tìm đến các loại lá cây quanh nhà để giã nát đắp trực tiếp. Trong số đó, cây cà trời (thuộc chi Cà - Solanum) là bài thuốc truyền miệng quen thuộc được tin rằng có thể hút mủ và làm xẹp nhọt nhanh chóng.
Tuy nhiên, việc tùy tiện đắp lá tươi lên da là thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng. Dù các chiết xuất từ chi thực vật này có ghi nhận tác dụng chống viêm trong phòng thí nghiệm, việc tự ý dùng lá tươi có thể dẫn tới kích ứng nặng, viêm da tiếp xúc và thậm chí hoại tử vùng tổn thương.
Nguồn gốc thói quen dân gian và các ghi nhận thực tế
Trong y học dân gian ở nhiều khu vực trên thế giới, các loài thuộc chi Cà (Solanum) từ lâu đã được người dân thu hái để làm thuốc trị các bệnh ngoài da [1]. Một tài liệu nghiên cứu về y học bản địa năm 2001 ghi nhận rằng tại Guatemala và cộng đồng người Pilaga ở Argentina, các loài Solanum từng được sử dụng để điều trị mụn nhọt, viêm da, hỗ trợ làm lành sẹo và giảm đau [1].
Cũng theo tài liệu trên, nước sắc lá của Solanum americanum được người bản địa Mosetene tại Bolivia dùng để hạ sốt [1]. Tại Belize, nước ép lá của Solanum torvum và Solanum mammosum được chà xát lên các vùng da bị nhiễm nấm kẽ chân [1]. Những kinh nghiệm truyền miệng này lan truyền qua nhiều thế hệ, khiến nhiều người lầm tưởng rằng cứ dùng lá tươi đắp ngoài da là an toàn.
Thực tế mụn nhọt là tình trạng nhiễm trùng nang lông do vi khuẩn gây ra, thường đi kèm với sưng, nóng, đỏ, đau và tích tụ mủ. Khi gặp tổn thương hở, việc đắp các loại lá cây chưa qua khử trùng và chưa kiểm soát độc tính có thể làm bùng phát nhiễm trùng thứ phát thay vì chữa lành.
Chiết xuất thực nghiệm cho thấy khả năng giảm sưng viêm
Các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các loài thuộc chi Solanum nhằm tìm hiểu cơ sở của tác dụng chống viêm. Khi tế bào da bị tổn thương, các hóa chất trung gian gây viêm và các gốc oxy hóa tự do được sản sinh, kích thích các tế bào viêm di chuyển ồ ạt đến vị trí tổn thương [2].
Các hợp chất tự nhiên có trong thực vật như alkaloid, axit phenolic, flavonoid và terpene có khả năng điều hòa phản ứng này thông qua việc ức chế các enzym và chất trung gian tiền viêm [2]. Đáng chú ý, các chiết xuất thử nghiệm thường được phân tách kỹ lưỡng trong dung môi hữu cơ, loại bỏ tạp chất gây hại trước khi thử nghiệm trên động vật hoặc dòng tế bào chuẩn [2].
Các hoạt chất này giúp can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu nội bào chịu trách nhiệm điều hòa đáp ứng miễn dịch và phản ứng viêm [4, 5]. Điển hình là con đường MAPK và NF-kappaB, vốn kiểm soát quá trình sản sinh các cytokine gây viêm [4, 5].
Các nghiên cứu nói gì về hoạt tính sinh học chi Cà?
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã đánh giá hoạt tính chống viêm của chiết xuất thô từ Solanum paranense, phân đoạn chứa alkaloid và hoạt chất alkaloid solanine tinh khiết trên mô hình chuột bị viêm da tai cấp tính do dầu croton [2]. Kết quả cho thấy các mẫu thử nghiệm làm giảm phù nề tai chuột phụ thuộc vào liều lượng [2].
Cụ thể, chiết xuất thô ở liều 1,0 mg/tai đạt mức ức chế phù nề tối đa là 81% [2]. Phân đoạn alkaloid ở liều 0,73 mg/tai đạt mức ức chế 98%, trong khi hoạt chất solanine tinh khiết ở liều 0,37 mg/tai đạt mức ức chế 80% [2]. Các mẫu thử nghiệm này cũng ức chế hoạt động của enzym myeloperoxidase (MPO) với tỷ lệ ức chế tối đa lần lượt là 51%, 40% và 46% ở các mức liều tương ứng [2].
Để so sánh, thuốc đối chứng dương dexamethasone ở liều 0,10 mg/tai cho mức ức chế phù nề tai đạt 100% và ức chế hoạt động MPO đạt 65% [2]. Các nhà nghiên cứu nhận định tác dụng này chủ yếu nhờ sự hiện diện của solanine cùng các hợp chất như rutin, axit rosmarinic, axit chlorogenic và axit gallic [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 công bố trên dòng tế bào sừng của người (HaCaT) chỉ ra rằng hợp chất solamargine chiết xuất từ Solanum undatum ở nồng độ 2 microgam/ml có thể làm giảm biểu hiện mRNA và protein của các cytokine gây viêm như IL-1alpha, IL-1beta, IL-8 và IFN-gamma khi tế bào bị kích thích bởi tia cực tím B (UVB) [3]. Tác dụng giảm viêm này được kích hoạt thông qua việc điều hòa con đường tín hiệu p38 MAPK [3]. Một số nghiên cứu khác cũng ghi nhận Solanum nigrum (cà đen/thù lù đực) có tác dụng chống viêm in vitro thông qua con đường MAPK/NF-kappaB trên mô hình tế bào HaCaT [4].
Giới hạn bằng chứng và khoảng cách với thực tế điều trị
Mặc dù các dữ liệu phòng thí nghiệm mang lại triển vọng về các hoạt chất kháng viêm, cần phân biệt rõ giữa dịch chiết tinh khiết trong nghiên cứu và lá cây tươi giã nát dùng ngoài đời thực. Các nghiên cứu trên chỉ được tiến hành trên mô hình động vật gặm nhấm hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1, 4, 5].
Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh hiệu quả và độ an toàn của việc dùng lá cà trời tươi để trị mụn nhọt. Hơn nữa, chiết xuất trong nghiên cứu năm 2017 là từ loài Solanum paranense [2], hay nghiên cứu năm 2022 là hợp chất solamargine tinh khiết từ Solanum undatum [3], không đồng nhất hoàn toàn với toàn bộ các loài cà dại mọc tự nhiên tại Việt Nam.
Nghiên cứu về độc tính cũng cho thấy chiết xuất lá Solanum americanum từng biểu hiện độc tính bán cấp khi tiêm qua đường phúc mạc ở chuột [1]. Điều này khẳng định chi thực vật này chứa các hoạt chất có dược lực mạnh, nếu sử dụng không qua định lượng và tinh chế có thể trở thành độc chất gây tổn thương mô.
Nguy cơ hoại tử và kích ứng nặng khi đắp lá tươi
Việc giã nát lá cà trời tươi rồi đắp trực tiếp lên nốt mụn nhọt đang sưng mủ là hành động nguy hiểm. Cây cỏ tươi chứa các glycoalkaloid tự nhiên với nồng độ không được chuẩn hóa; khi tiếp xúc trực tiếp với vùng da đang tổn thương có thể gây phản ứng kích ứng tế bào nghiêm trọng, bỏng rát và làm chết mô tại chỗ.
Nguy cơ đáng sợ nhất là tình trạng hoại tử da diện rộng do nhiễm trùng phối hợp. Bề mặt lá cây tự nhiên, cối chày giã thuốc chứa vô số vi khuẩn, nấm mốc và ký sinh trùng. Đắp một hỗn hợp nhiễm khuẩn lên vùng da có mụn nhọt hở sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập sâu vào các lớp trung bì và hạ bì, gây viêm mô tế bào, áp xe lan tỏa và hoại tử da.
Nhiều trường hợp nhập viện cấp cứu trong tình trạng vết mụn ban đầu chỉ nhỏ bằng hạt bắp nhưng sau vài ngày đắp lá cây đã lan rộng thành vết loét sâu đen ngòm, chảy dịch mủ hôi thối và sốt cao. Việc xử lý các ca hoại tử này rất phức tạp, đòi hỏi phải phẫu thuật cắt lọc mô chết nhiều lần, dùng kháng sinh liều cao và để lại sẹo co kéo vĩnh viễn.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị nhọt
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "thuốc nam lành tính, không bổ dọc cũng bổ ngang". Thực tế, rất nhiều loài thực vật chứa độc tố tự nhiên để tự vệ trước sâu bọ; các alkaloid trong chi Cà là ví dụ điển hình khi chúng vừa có hoạt tính sinh học nhưng cũng đi kèm độc tính tế bào cao nếu dùng sai cách [1, 3].
Một sai lầm khác là hiện tượng "gom cồi mủ". Khi đắp lá, vùng da bị bí bách, tăng tiết bã nhờn kết hợp với phản ứng viêm dị ứng tại chỗ làm vùng sưng phồng to hơn, tụ nhiều dịch mủ hơn. Người bệnh thường lầm tưởng rằng lá cây đang phát huy tác dụng "hút độc, gom mủ", nhưng thực chất đó là phản ứng bội nhiễm vi khuẩn và hoại tử mô đang diễn tiến nặng nề.
Ngoài ra, việc dùng nước sắc hay nước ép thảo dược chà xát mạnh lên vết thương hở cũng làm phá vỡ hàng rào bảo vệ tự nhiên của da, khiến tổn thương lan rộng và khó lành hơn [1, 3].
Ai tuyệt đối không nên tự ý dùng thảo dược đắp da?
Người đang có mụn nhọt sưng to, hóa mủ, có dấu hiệu sốt hoặc đau nhức nhiều tuyệt đối không được tự ý đắp bất kỳ loại lá cây nào. Tình trạng này cần sự can thiệp y tế bằng sát khuẩn và có thể phải dùng kháng sinh đường uống phù hợp.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi là nhóm đối tượng có làn da mỏng manh, sức đề kháng kém, hàng rào bảo vệ da rất dễ bị xuyên thủng bởi vi khuẩn và độc tố thực vật. Việc đắp lá thuốc ở nhóm này dễ dẫn đến nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.
Người mắc các bệnh lý mạn tính như đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, bệnh gan, bệnh thận mạn tính cần đặc biệt cẩn trọng. Vết thương ngoài da ở nhóm bệnh nhân này rất khó lành và dễ biến chứng hoại tử lan nhanh nếu bị nhiễm khuẩn từ các loại lá tươi.
Hướng xử lý mụn nhọt an toàn và đúng khoa học
Khi xuất hiện nốt mụn nhọt mới chớm ở mức độ nhẹ, bước đầu tiên và quan trọng nhất là giữ vệ sinh vùng da tổn thương. Người bệnh nên rửa nhẹ nhàng bằng nước sạch hoặc dung dịch sát khuẩn y tế chuyên dụng như povidone-iodine hay chlorhexidine, sau đó để khô thoáng.
Tuyệt đối không tự ý dùng tay bóp, nặn hoặc chích lễ mụn nhọt khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế, vì hành động này dễ làm vỡ ổ viêm, đẩy vi khuẩn vào sâu trong máu. Có thể chườm gạc ấm sạch lên vùng tổn thương vài lần mỗi ngày để tăng tuần hoàn máu và hỗ trợ quá trình tự lành tự nhiên của cơ thể.
Nếu nốt nhọt phát triển nhanh, kích thước lớn trên 1-2 cm, sưng đỏ lan rộng, đau nhức dữ dội hoặc kèm theo sốt, ớn lạnh, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu hoặc ngoại khoa. Bác sĩ sẽ đánh giá chính xác để tiến hành rạch dẫn lưu mủ trong điều kiện vô trùng hoặc kê đơn kháng sinh phù hợp.
Lời khuyên cân bằng giữa y học cổ truyền và khoa học hiện đại
Kinh nghiệm dân gian về việc dùng các loài cà trời để giảm viêm ngoài da thực chất có một phần cơ sở sinh học từ các hợp chất tự nhiên như solanine, flavonoid hay axit phenolic [2]. Tuy nhiên, từ việc phân lập một hoạt chất trong phòng thí nghiệm đến việc đắp một nắm lá cây tươi lên da người là khoảng cách rất xa về độ an toàn.
Người bệnh không nên biến cơ thể mình thành nơi thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng. Trước mọi tình trạng viêm da hay mụn nhọt tiến triển, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa là lựa chọn an toàn nhất để tránh những biến chứng đáng tiếc.
