Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để phơi khô hãm trà uống hàng ngày nhằm thanh nhiệt hoặc hỗ trợ tiêu hóa. Trong số các loài thuộc chi hoa nhài, nhài tơ dài (danh pháp khoa học: Jasminum elongatum) là loài cây mọc hoang dã và được người dân ở một số vùng thu hái làm dược liệu. Tuy nhiên, việc chế biến và sử dụng loài cây này thế nào để vừa tận dụng hoạt chất vừa đảm bảo an toàn, tránh nguy cơ quá liều là băn khoăn của không ít bạn đọc.

Để trả lời ngắn gọn: Trà từ cây nhài tơ dài khô có thể hãm uống như trà thảo mộc thông thường, nhưng hiện chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng xác định liều chuẩn trên cơ thể người. Người dùng chỉ nên dùng ở mức vừa phải, sơ chế sạch sẽ và không được tùy tiện lạm dụng với liều cao.

Cơ chế tác động và thành phần hóa học của nhài tơ dài

Các tài liệu thực vật học ghi nhận nhài tơ dài (Jasminum elongatum) thuộc họ Ô liu (Oleaceae). Cây được y học dân gian vùng Lĩnh Nam (Trung Quốc) ứng dụng trong việc hỗ trợ các chứng đau bụng, tiêu chảy và các bệnh lý viêm nhiễm đường tiêu hóa [1]. Các tác dụng này đến từ nguồn hợp chất tự nhiên đa dạng bên trong thân, lá của cây.

Về mặt hóa học thực vật, các phân tích chiết xuất cho thấy nhài tơ dài chứa nhiều hoạt chất sinh học quan trọng. Cụ thể, các nhà khoa học đã phân lập được 9 hợp chất từ phân đoạn chiết methanol của loài cây này [2]. Các hợp chất bao gồm axit protocatechuic, axit caffeic, axit salicylic, axit isovanillic, axit ferulic, methyl caffeate, caffein, 3,6-diisopropylpiperazin-2,5-dione và scopoletin [2].

Sự hiện diện của các axit phenolic, caffein và dẫn xuất thực vật này giải thích phần nào khả năng kháng viêm và hỗ trợ chức năng tiêu hóa của nhài tơ dài khi hãm uống theo phương thức dân gian [2].

Khoa học nói gì về tác dụng của nhài tơ dài?

Những năm gần đây, nhài tơ dài thu hút sự quan tâm của giới khoa học nhằm làm sáng tỏ các kinh nghiệm dân gian bằng mô hình thực nghiệm hiện đại.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành phân lập và tinh chế các thành phần hóa học từ dịch chiết methanol của cây nhài tơ dài (Jasminum elongatum) bằng phương pháp sắc ký cột và sắc ký lỏng hiệu năng cao điều chế (HPLC) [2]. Kết quả đã xác định 9 hợp chất chuyển hóa thứ cấp gồm axit protocatechuic, axit caffeic, axit salicylic, axit isovanillic, axit ferulic, methyl caffeate, caffein, 3,6-diisopropylpiperazin-2,5-dione và scopoletin [2]. Điểm đáng lưu ý là tất cả các chất này lần đầu tiên được chứng minh phân lập từ loài thực vật này, tạo tiền đề dữ liệu hóa học cho cây [2]. Giới hạn của nghiên cứu này là tập trung hoàn toàn vào việc nhận danh hợp chất, chưa đánh giá tác động sinh học trực tiếp trên mô sống.

Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã ứng dụng dược lý mạng lưới kết hợp chuyển hóa học để tìm hiểu cơ chế trị liệu của nhài tơ dài trên chuột nhắt trắng C57BL/6J bị viêm loét đại tràng do hóa chất dextran sulfate sodium 2,5% (DSS) gây ra [1]. Kết quả đo lường chỉ số hoạt động bệnh, mô bệnh học và các chất gây viêm ở mô đại tràng cho thấy dịch chiết nhài tơ dài làm giảm đáng kể các triệu chứng bệnh lý và sinh lý của viêm đại tràng [1]. Phân tích nhận diện 25 đích tác động cốt lõi (như TNF, IL-6, PTGS2, RELA) và 4 con đường chính [1]. Nghiên cứu lần đầu chứng minh nhài tơ dài đảo ngược tình trạng viêm loét đại tràng thực nghiệm thông qua con đường truyền tín hiệu IkappaB/p65/COX-2/axit arachidonic [1].

Dù kết quả trên chuột rất triển vọng, giới hạn lớn nhất là thử nghiệm mới dừng ở mô hình động vật gặm nhấm, chưa có thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên người bệnh viêm loét đại tràng.

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học hiện tại xác nhận nhài tơ dài có chứa các hợp chất kháng viêm tự nhiên có lợi cho đường ruột [2], [1]. Tuy nhiên, cần nhìn nhận khách quan khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và việc uống trà tại nhà.

Nghiên cứu mới chỉ được thử nghiệm chiết xuất trên chuột bị gây bệnh bằng hóa chất nhân tạo [1]. Quy trình chiết xuất trong nghiên cứu sử dụng dung môi chuyên biệt như methanol [2], không hoàn toàn tương đồng với việc người dân tự hãm cành lá khô với nước sôi ở điều kiện bình thường. Do đó, tác dụng sinh học khi uống trà ở người thực tế có thể không đạt mức độ tương đương trong thử nghiệm động vật.

Đặc biệt, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu về liều lượng dung nạp an toàn tối đa hay ngưỡng độc tính cụ thể của nhài tơ dài trên cơ thể người. Mọi con số định lượng trong dân gian chủ yếu mang tính truyền miệng.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không độc". Nhài tơ dài chứa các hoạt chất có tính dược lý mạnh như axit salicylic, caffein [2]. Uống quá đặc hoặc dùng liên tục dài ngày với lượng lớn hoàn toàn có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc kích thích thần kinh.

Hiểu lầm thứ hai là xem trà nhài tơ dài như thuốc đặc trị viêm đại tràng mãn tính hay bệnh lý đường ruột nặng. Thảo mộc hãm nước sôi chỉ có tác dụng hỗ trợ nhẹ trong sinh hoạt hàng ngày, tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.

Nhiều người cũng nhầm lẫn nhài tơ dài với hoa lài ướp trà thông thường (Jasminum sambac). Dù cùng chi, thành phần hoạt chất và bộ phận sử dụng của các loài này có sự khác biệt rõ rệt.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do dữ liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu tiến hành trên tế bào và mô hình chuột nhắt [2], [1], chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người, những đối tượng sau cần đặc biệt thận trọng:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng này; do đó không nên tự ý dùng trà nhài tơ dài.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi thử các loại trà từ cành lá hoang dã.
  • Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống viêm không steroid: Thành phần axit salicylic có trong cây [2] có thể tương tác nhẹ với thuốc điều trị, cần hỏi bác sĩ chuyên khoa.
  • Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật họ Ô liu (Oleaceae).

Cách sơ chế và gợi ý áp dụng thực tế

Để sử dụng nhài tơ dài an toàn trong đời sống sinh hoạt, bạn đọc có thể tham khảo các bước sơ chế và pha chế thông thường dành cho dược liệu khô:

  • Sơ chế: Dược liệu thu hái (lá, cành non) cần rửa sạch bụi bẩn, tạp chất và để ráo nước. Cắt thành từng đoạn ngắn rồi đem phơi trong bóng râm, nơi thoáng gió (phơi âm can) hoặc sấy ở nhiệt độ thấp cho đến khi khô giòn. Bảo quản trong hộp thủy tinh kín khí, tránh ánh nắng trực tiếp và độ ẩm để phòng ngừa mốc hỏng.
  • Dạng hãm trà khô: Dùng một lượng thảo mộc khô vừa phải, cho vào ấm trà. Rót nước sôi tráng nhanh một lần để đánh thức dược liệu, sau đó rót nước sôi đủ dùng, đậy nắp và hãm trong khoảng 10-15 phút là có thể thưởng thức.
  • Liều lượng và thời điểm: Vì trích đoạn nghiên cứu chưa công bố liều lượng gam cụ thể dùng cho người hằng ngày, người tiêu dùng chỉ nên dùng ở mức vừa phải, pha loãng uống ấm trong ngày, không nên uống vào lúc bụng quá đói hoặc trước khi đi ngủ. Nếu có bất kỳ triệu chứng cồn cào hay khó chịu, cần dừng sử dụng ngay.

Lời kết

Nhài tơ dài là loại dược thảo giàu tiềm năng với các chất chống oxy hóa và hoạt tính kháng viêm đường ruột đã được ghi nhận trong nghiên cứu tiền lâm sàng. Khi sử dụng làm trà thảo mộc dân gian, việc tuân thủ nguyên tắc sơ chế sạch sẽ, chỉ dùng lượng vừa phải và lắng nghe phản ứng của cơ thể là chìa khóa để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.