Nỗi băn khoăn khi chọn quả ngọt cho người hội chứng ruột kích thích
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là rối loạn tiêu hóa mạn tính phổ biến, biểu hiện bằng các cơn đau quặn bụng kèm theo rối loạn thói quen đi tiêu [1]. Khi mắc hội chứng này, người bệnh thường nhận thấy các triệu chứng bùng phát rõ rệt sau các bữa ăn thường ngày [1]. Trong nỗ lực tìm kiếm các loại hoa quả bổ dưỡng, nhiều người tìm đến sung ngọt nhưng lại lo ngại nguy cơ chướng bụng, ậm ạch khó tiêu.
Quả sung ngọt tự nhiên chứa hàm lượng đường fructose đơn phân [2]. Với người có đường ruột khỏe mạnh, đây là món ăn ngon và giàu dưỡng chất. Tuy nhiên, ở bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích, việc dung nạp các thực phẩm chứa fructose tự do cao có thể kích hoạt cơn đau và làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh [3].
Vì sao fructose trong quả ngọt gây đau bụng và đầy hơi?
FODMAP là nhóm các loại carbohydrate chuỗi ngắn có đặc tính dễ lên men, bao gồm oligo-, di-, monosaccharide và polyol [1, 3]. Fructose tự do (loại đường đơn phong phú trong hoa quả như sung, táo, lê, xoài) chính là thành phần monosaccharide trong nhóm FODMAP này [4, 8].
Ở ruột non, fructose được hấp thu chậm qua chất vận chuyển GLUT5 và chất vận chuyển GLUT2 khi có sự hiện diện của glucose [4]. Tuy nhiên, chất vận chuyển GLUT5 vốn có công suất thấp, khiến việc hấp thu fructose tự do diễn ra khá chậm chạp dọc theo ruột non [4]. Khi lượng fructose vượt quá khả năng tiếp nhận, đường dư thừa sẽ di chuyển tiếp xuống phần xa của ruột non và đại tràng [4].
Sự xuất hiện của các phân tử đường chưa hấp thu sẽ kích hoạt hai cơ chế gây khó chịu [4]. Đầu tiên là hiệu ứng thẩm thấu: fructose hút một lượng lớn nước vào lòng ruột, gây căng trướng thành ruột non và có thể dẫn tới tiêu chảy [7, 8]. Tiếp đó, khi đến đại tràng, chúng bị vi khuẩn đường ruột lên men nhanh chóng, sinh ra các chất khí như hydro và carbon dioxide [7, 8]. Sự kết hợp giữa tăng thể tích nước và khí sinh ra làm căng giãn thành ruột, kích thích các thụ thể cơ học và gây đau quặn bụng, đầy hơi, khó tiêu [7, 8].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Nghiên cứu về mối liên hệ giữa lượng FODMAP dung nạp thông thường và mức độ nghiêm trọng của triệu chứng IBS (2021) được tiến hành trên 189 bệnh nhân [1]. Các đối tượng tham gia thuộc 4 phân nhóm: thể táo bón (IBS-C, 44 người), thể tiêu chảy (IBS-D, 54 người), thể hỗn hợp (IBS-M, 46 người) và thể chưa phân loại (IBS-U, 46 người) [1]. Người tham gia ghi nhận nhật ký khẩu phần ăn trong vòng 4 ngày và được đánh giá mức độ nặng bằng thang điểm IBS-SSS [1].
Kết quả cho thấy ở phụ nữ có mối liên quan giữa lượng FODMAP tiêu thụ và mức độ nặng của triệu chứng (r = 0,21; p = 0,003) [1]. Đặc biệt ở phân nhóm IBS-U, lượng fructose dư thừa đóng góp tới 19,9% vào sự thay đổi mức độ nghiêm trọng của bệnh (p = 0,007) [1]. Nghiên cứu chỉ ra sự nhạy cảm rõ rệt với fructose dư thừa ở một số phân nhóm bệnh, dù giới hạn là bệnh nhân có thể đã tự cắt giảm thực phẩm gây khó chịu từ trước đó [1].
Một thử nghiệm mù đôi, bắt chéo trên các bệnh nhân IBS cho thấy khi cho người bệnh thử thách với các liều tăng dần của glucose, fructose, fructan hoặc hỗn hợp fructose/fructan trong vòng tối đa 2 tuần, fructose và fructan có khả năng tái kích phát triệu chứng cao hơn đáng kể so với glucose [5]. Nhiều nghiên cứu bắt chéo cũng ghi nhận điểm số triệu chứng tiêu hóa cải thiện rõ rệt khi người bệnh chuyển từ chế độ ăn thông thường sang chế độ ăn giảm FODMAP [3, 6].
Thực tế lâm sàng cũng chỉ ra rằng khoảng một phần ba số bệnh nhân nghi ngờ mắc IBS thực chất có tình trạng không dung nạp fructose, và triệu chứng của họ cải thiện khi hạn chế fructose trong chế độ ăn [3]. Việc không tuân thủ kiêng khem khiến các biểu hiện bệnh kéo dài dai dẳng [3]. Thậm chí ở những bệnh nhân có tình trạng không dung nạp fructose có triệu chứng, chế độ ăn hạn chế FODMAP giúp cải thiện nhanh các biểu hiện tiêu hóa chỉ trong vòng 1 tuần [6].
Mặc dù vậy, khả năng thích ứng của người bệnh không hoàn toàn bị triệt tiêu. Một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2023 trên 39 bệnh nhân IBS không táo bón (51% nữ, độ tuổi trung bình 33,7) đã áp dụng chế độ ăn ít FODMAP trong 4 tuần [7]. 79% số người tham gia đáp ứng tốt với chế độ ăn này [7]. Khi đưa đường trở lại qua 4 mức liều (2,5g; 5g; 10g và 15g, mỗi mức dùng trong 3 ngày), phần lớn bệnh nhân dung nạp được mức liều 15g đường [7]. Đồng thời, thành phần hệ vi sinh vật và 6 gen vi khuẩn liên quan đến chuyển hóa fructose và mannose giảm đáng kể sau giai đoạn ăn kiêng [7].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng và nghiên cứu bắt chéo cung cấp bằng chứng thuyết phục rằng việc hạn chế các carbohydrate chuỗi ngắn như fructose mang lại sự thuyên giảm triệu chứng rõ rệt cho người bệnh [3, 6]. Chế độ ăn ít FODMAP đã được đưa vào hướng dẫn của Hiệp hội Tiêu hóa Anh như một liệu pháp can thiệp hiệu quả cho các triệu chứng chung và tình trạng đau bụng ở người IBS [5].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn. Hướng dẫn của Hiệp hội Tiêu hóa Anh xếp mức độ khuyến nghị cho chế độ ăn này là yếu với chất lượng bằng chứng rất thấp [5]. Ngoài ra, dữ liệu chưa phân lập chi tiết tác động của từng loại quả cụ thể như sung ngọt trên từng cá thể, mà chủ yếu đánh giá tổng lượng fructose hoặc nhóm FODMAP nói chung [2, 3]. Khả năng dung nạp fructose cũng rất khác biệt tùy thuộc vào phân nhóm bệnh và đáp ứng của từng người [1, 2].
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm hễ mắc hội chứng ruột kích thích thì phải loại bỏ vĩnh viễn mọi loại trái cây ngọt, bao gồm cả sung ngọt. Thực tế, không phải ai mắc IBS cũng không dung nạp fructose; tỷ lệ này được ghi nhận chỉ vào khoảng một phần ba số bệnh nhân [3].
Một hiểu lầm khác là loại bỏ triệt để và kéo dài các thực phẩm chứa FODMAP. Các dữ liệu cho thấy việc kiêng khem khắt khe có thể làm suy giảm một số gen vi khuẩn có lợi cho việc chuyển hóa đường trong đường ruột [7]. Người bệnh có xu hướng kiêng quá mức nhiều thực phẩm lành mạnh [3]. Chế độ ăn chuẩn được thiết kế theo 3 giai đoạn: hạn chế trong 6-8 tuần, thử nghiệm đưa từng nhóm thực phẩm trở lại để đánh giá ngưỡng dung nạp, và cuối cùng là duy trì chế độ ăn cá nhân hóa lâu dài [5].
Ai nên thận trọng khi ăn sung ngọt?
Bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích thể chưa phân loại (IBS-U) hoặc phụ nữ mắc IBS cần đặc biệt thận trọng, do dữ liệu cho thấy lượng fructose dư thừa liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng mức độ nghiêm trọng của bệnh ở nhóm đối tượng này [1].
Những người đã được xác định có tình trạng không dung nạp fructose hoặc kém hấp thu fructose qua xét nghiệm chuyên khoa cũng cần hạn chế ăn các loại quả giàu fructose tự do [4, 5]. Nếu bạn đang có bệnh nền tiêu hóa hoặc đang trong giai đoạn bùng phát cơn đau quặn bụng, việc thử dùng các loại quả ngọt mới cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Cách áp dụng sung ngọt vào thực đơn hợp lý
Người bệnh không nên ăn sung ngọt với số lượng lớn trong một lần. Nếu muốn sử dụng, hãy bắt đầu bằng một lượng vừa phải trong bữa ăn để theo dõi phản ứng của ống tiêu hóa, tránh dùng khi bụng đang cồn cào hoặc đang có cơn đau quặn.
Việc bổ sung hay đưa thực phẩm chứa fructose trở lại khẩu phần nên được tiến hành từng bước thận trọng [1, 3]. Quá trình này lý tưởng nhất là được giám sát bởi chuyên gia dinh dưỡng có chuyên môn để vừa kiểm soát được triệu chứng, vừa không làm nghèo nàn vi chất dinh dưỡng của cơ thể [5]. Nếu xuất hiện dấu hiệu đầy hơi, sôi bụng hoặc đi ngoài phân lỏng, người bệnh nên giảm bớt khẩu phần và trao đổi lại với nhân viên y tế.
Hội chứng ruột kích thích đòi hỏi sự lắng nghe cơ thể một cách khoa học thay vì kiêng khem mù quáng. Sung ngọt có thể là nguồn dinh dưỡng tốt, nhưng cũng có thể trở thành tác nhân kích hoạt cơn đau bụng, đầy hơi nếu dùng sai cách hoặc không phù hợp với thể trạng. Người bệnh hãy xây dựng thực đơn cân bằng, theo dõi sát ngưỡng dung nạp của bản thân và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa để duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh.
