Thói quen dùng củ mạch môn và nguy cơ nhầm lẫn
Trong văn hóa chăm sóc sức khỏe của người Việt, mạch môn từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong nhiều bài thuốc dân gian trị ho, nhuận phế và thanh nhiệt. Mỗi khi thời tiết giao mùa, nhiều gia đình thường tìm mua củ mạch môn khô hoặc tươi về sắc nước uống, nấu cháo hoặc ngâm mật ong bồi bổ. Tuy nhiên, trên thị trường thảo dược hiện nay, tình trạng nhầm lẫn giữa củ mạch môn chuẩn và củ của cây cao cẳng diễn ra khá phổ biến mà người tiêu dùng khó lòng nhận biết.
Cây cao cẳng, đặc biệt là các loài thuộc chi Cao cẳng (Liriope), có hình thái bên ngoài và phần củ rễ rất giống với mạch môn (chi Ophiopogon). Sự tương đồng này khiến nhiều người thu hái tự nhiên hoặc các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ vô tình hay cố ý gom chung hai loại làm một. Dù cùng nhóm cây làm cảnh và có rễ củ, việc dùng sai loài có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều trị mong muốn.
Điểm khác biệt rõ rệt trên cây tươi: Hoa và quả
Khi còn ở ngoài tự nhiên dưới dạng cây tươi nguyên vẹn, việc phân biệt hai loài thực vật này không quá khó khăn nếu người quan sát chú ý đến các cơ quan sinh sản. Mạch môn (Ophiopogon japonicus) là loài cỏ thảo sống lâu năm thuộc họ Băng bì (Liliaceae) hoặc theo các hệ thống phân loại mới là họ Măng tây (Asparagaceae) [1], [2]. Chi Cao cẳng (Liriope) cũng là nhóm thực vật thân thảo sống lâu năm có họ hàng gần gũi, thường được trồng làm cảnh hoặc mọc hoang dã [1].
Điểm mấu chốt để phân biệt cây tươi nằm ở màu sắc của quả và các đặc điểm hình thái đặc trưng của hoa [1]. Hoa của chi Mạch môn và chi Cao cẳng có cấu trúc và cách sắp xếp cụm hoa khác nhau rõ rệt trên trục phát hoa [1]. Bên cạnh đó, khi bước vào giai đoạn kết quả, màu sắc quả chín giữa hai chi này biểu hiện tính chất tương phản đặc thù, giúp các nhà thực vật học cũng như người trồng dễ dàng nhận diện chính xác từng loài khi cây còn đứng trên đất [1].
Ngoài giá trị thu hoạch củ, cả mạch môn và cao cẳng đều được phát triển làm cây cảnh phủ nền nhờ tán lá xanh mướt quanh năm [1], [2]. Tuy nhiên, trong quá trình canh tác, người trồng cây mạch môn cũng cần lưu ý đến các loại bệnh hại lá có thể làm giảm chất lượng và sức sống của cây [2]. Chẳng hạn, các nghiên cứu thực địa đã ghi nhận loài nấm mới Phyllosticta rizhaoensis có thể gây bệnh cháy lá nghiêm trọng trên cây Ophiopogon japonicus, bắt đầu từ những đốm vàng nhỏ rồi lan rộng thành cháy đầu lá [2].
Vì sao củ cao cẳng và mạch môn lại dễ bị tráo đổi?
Mặc dù cây tươi rất dễ nhận diện qua hoa và quả, nhưng nghịch lý là bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu của hai loài lại là phần rễ củ nằm dưới mặt đất [1]. Sau khi thu hoạch, thân, lá, hoa và quả đều bị cắt bỏ hoàn toàn, chỉ còn lại những củ rễ nhỏ mọng nước đã được rửa sạch hoặc phơi sấy khô.
Lúc này, củ của cây mạch môn và củ của cây cao cẳng lại có hình dạng, kích thước, màu sắc và cấu trúc bên ngoài tương đồng đến mức kinh ngạc [1]. Cả hai đều có dạng hình thoi hoặc hình trụ thuôn dài hai đầu, vỏ ngoài màu trắng ngà hoặc vàng nhạt, có các vết nhăn nheo sau khi làm khô. Sự giống nhau quá mức này khiến việc phân biệt bằng mắt thường hay cảm quan thông thường gần như bất khả thi đối với người tiêu dùng bình thường và ngay cả với những người kinh doanh dược liệu giàu kinh nghiệm [1].
Chính vì hình thái rễ củ giống nhau đến mức khó tách biệt, củ của cả hai chi Ophiopogon và Liriope đều được trao đổi, buôn bán tự do trên thị trường dược liệu ở nhiều quốc gia, tiêu biểu như tại Trung Quốc và Hàn Quốc [1]. Điều này dẫn đến nguy cơ cao củ cao cẳng bị trà trộn hoặc thay thế hoàn toàn củ mạch môn chính thống trong các sản phẩm thương mại [1].
Nghiên cứu phân định bằng mã vạch di truyền DNA
Trước thực trạng củ mạch môn và củ cao cẳng quá giống nhau về mặt ngoại hình, các nhà khoa học đã tìm kiếm các giải pháp kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại nhằm bảo đảm tính chính xác trong kiểm định dược liệu [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã tập trung phân tích các vùng gen để tìm ra dấu thị nhận dạng đáng tin cậy giữa hai chi thảo dược này [1].
Nhóm nghiên cứu nhận thấy trình tự gen mã hóa cho tiểu đơn vị lớn của enzym ribulose-1,5-bisphosphate carboxylase/oxygenase, thường gọi tắt là vùng gen rbcL, là chỉ dấu di truyền đặc biệt phù hợp để phân biệt rạch ròi giữa củ Ophiopogon và củ Liriope [1]. Dựa trên sự khác biệt nucleotid tại vùng gen này, quy trình nhận diện đã được đơn giản hóa bằng phương pháp khuếch đại gen kết hợp phân cắt bằng enzym giới hạn chuyên biệt [1].
Không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra mẫu củ nguyên vẹn, phương pháp này còn giúp xác định ngưỡng phát hiện đối với các trường hợp củ cao cẳng bị nghiền lẫn vào bột củ mạch môn [1]. Kỹ thuật kiểm định phân tử đóng vai trò là công cụ then chốt giúp các cơ quan quản lý chất lượng và các nhà sản xuất dược phẩm phát hiện chính xác tình trạng gian lận thương mại hoặc tạp nhiễm nguyên liệu [1].
Tiêu chuẩn dược điển và giá trị sử dụng thực tế
Trong y học cổ truyền, củ của loài Ophiopogon japonicus được người Nhật Bản gọi là Bakumondo, một vị thuốc danh tiếng thường xuyên được kê đơn để hỗ trợ điều trị các chứng bệnh liên quan đến đường hô hấp như ho khan, nhiều đờm đặc và giảm cảm giác khô khát cổ họng [1]. Trong khi đó, củ của chi Cao cẳng Liriope dù cũng được sử dụng trong các bài thuốc dân gian nhưng lại không có cùng vị thế pháp lý trong các hệ thống tiêu chuẩn khắt khe [1].
Dược điển Nhật Bản quy định rõ ràng rằng chỉ duy nhất loài Ophiopogon japonicus mới được công nhận là nguồn gốc thực vật chuẩn mực cho vị thuốc Bakumondo [1]. Theo quy định pháp luật tại Nhật Bản, củ của các loài thuộc chi Liriope tuyệt đối không được phép sử dụng hợp pháp dưới tên gọi Bakumondo [1]. Điều này cho thấy sự phân định rạch ròi về mặt quản lý dược phẩm nhằm bảo đảm người bệnh nhận được đúng hoạt lực trị liệu đã được kiểm chứng.
Việc đánh đồng hoặc dùng lẫn lộn giữa hai loài thảo dược này có thể làm thay đổi đáp ứng điều trị. Mặc dù củ cao cẳng có công dụng nhất định trong kinh nghiệm dân gian, nhưng việc sử dụng chúng thay cho mạch môn chính ngạch mà không qua nghiên cứu tương đương sinh học có thể khiến người bệnh không đạt được hiệu quả giảm ho, long đờm như mong đợi từ các bài thuốc cổ phương [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi chọn mua mạch môn
Nhiều người tiêu dùng thường có quan niệm sai lầm rằng củ dược liệu nào to hơn, mập mạp hơn thì sẽ có phẩm chất tốt hơn. Trong thực tế buôn bán, củ cao cẳng đôi khi có kích thước đồng đều và bắt mắt hơn, khiến người mua lầm tưởng đó là mạch môn loại thượng hạng. Tuy nhiên, kích thước hay màu sắc vỏ củ khô hoàn toàn không phản ánh loài thực vật hay hàm lượng hoạt chất bên trong [1].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng có thể ngửi mùi hoặc nếm vị để phân biệt củ cao cẳng và củ mạch môn. Cả hai loại củ này khi sấy khô đều có vị hơi ngọt, nhạt và tính chất dẻo dính tương tự nhau, rất khó để vị giác thông thường nhận biết chuẩn xác. Người tiêu dùng cũng không nên tin vào những lời quảng cáo truyền miệng về "mạch môn rừng" hay "mạch môn củ lớn" khi không có nguồn gốc xuất xứ hoặc chứng chỉ kiểm nghiệm rõ ràng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?
Dù mạch môn hay cao cẳng đều là thảo dược quen thuộc, việc sử dụng các chế phẩm từ rễ củ này đòi hỏi sự thận trọng nhất định trên từng nhóm đối tượng cụ thể. Người đang mắc các bệnh lý mãn tính, người có chức năng tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn hoặc thường xuyên bị tiêu chảy, phân lỏng cần tham khảo kỹ ý kiến của thầy thuốc y học cổ truyền trước khi dùng.
Phụ nữ có thai, phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc đậm đặc từ các loại củ trôi nổi không rõ nguồn gốc. Nếu sử dụng nhầm củ không đúng quy chuẩn dược điển hoặc củ bị nhiễm tạp chất, nấm mốc trong quá trình bảo quản, cơ thể có thể gặp phải những phản ứng không mong muốn. Trong trường hợp đang sử dụng thuốc điều trị tây y, người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh các tương tác thuốc bất lợi.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên tiêu dùng
Để tận dụng tốt giá trị của thảo dược và bảo vệ sức khỏe gia đình, người tiêu dùng nên thay đổi thói quen mua sắm dược liệu theo cảm tính. Thay vì mua rễ củ dạng bột xay sẵn hoặc các gói củ khô không nhãn mác tại các chợ tạm, người dùng nên tìm đến các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín, các bệnh viện chuyên khoa hoặc các thương hiệu dược liệu có kiểm định chất lượng nghiêm ngặt.
Khi sử dụng mạch môn chuẩn trong đời sống hàng ngày, vị thuốc này thường được dùng với liều lượng vừa phải theo hướng dẫn chuyên môn, thường là sắc nước uống kết hợp cùng các vị thảo mộc thanh nhẹ khác. Trong quá trình chế biến, người dùng nên rửa sạch bụi bẩn, có thể rút bỏ phần lõi củ nếu được hướng dẫn để tránh gây cảm giác bồn chồn theo kinh nghiệm dân gian. Mạch môn cũng có thể nấu cùng lê, ngân nhĩ hoặc ngâm mật ong làm siro ngậm dịu họng trong những ngày thời tiết hanh khô.
Tóm lại, cao cẳng và mạch môn là hai loài thực vật riêng biệt tuy rất giống nhau ở phần rễ củ nhưng lại có sự khác biệt rõ rệt trên cây tươi và tiêu chuẩn dược điển [1]. Việc hiểu đúng bản chất khoa học và thận trọng khi lựa chọn nguồn cung cấp sẽ giúp người tiêu dùng sử dụng thảo dược an toàn, đúng mục đích và mang lại lợi ích tốt nhất cho sức khỏe bản thân.