Nhiều người cao tuổi tại Việt Nam duy trì thói quen dùng các loại rượu ngâm động vật, đặc biệt là cao hổ cốt hoặc cao xương động vật, với niềm tin bồi bổ xương khớp và tăng cường sinh lực. Tuy nhiên, nhóm người lớn tuổi cũng là đối tượng có tỷ lệ mắc bệnh tim mạch và tăng huyết áp rất cao, phải sử dụng thuốc điều trị hàng ngày. Việc kết hợp tùy tiện giữa rượu thuốc tự ngâm và tân dược hạ áp tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.
Câu trả lời trực tiếp từ góc độ dược lý học là: Người bệnh tăng huyết áp đang dùng thuốc tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng rượu cao hổ cốt hay các loại rượu thuốc bổ. Dung môi cồn cùng các thành phần hoạt chất phức tạp trong các chế phẩm này có thể làm biến đổi dược động học của thuốc, gây tương tác nguy hiểm, khiến huyết áp dao động thất thường hoặc làm mất tác dụng hạ áp.
Cơ chế tương tác bất lợi giữa rượu ngâm và thuốc hạ áp
Tương tác thuốc là sự biến đổi về mặt số lượng hoặc chất lượng tác dụng của một loại thuốc khi dùng đồng thời hoặc kế tiếp với một chất khác [1]. Khi rượu cao hổ cốt được đưa vào cơ thể cùng với thuốc tim mạch, tương tác có thể diễn ra theo hai cơ chế chính: dược động học và dược lực học [2], [3].
Về mặt dược động học, cồn và các hợp chất phức tạp tác động trực tiếp lên quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ của thuốc hạ áp [3]. Nhiều nhóm thuốc hạ áp cần đi qua hệ thống enzym cytochrom P450 ở gan để chuyển hóa [1]. Việc dùng chung với các chất làm thay đổi hoạt tính enzym hoặc cơ chế đào thải qua thận, qua hệ thống P-glycoprotein sẽ làm tăng hoặc giảm nồng độ thuốc tự do trong huyết tương [1]. Tương tác dược lực học lại dẫn đến sự đối kháng hoặc hiệp đồng tác dụng quá mức, gây nguy cơ hạ áp quá đà hoặc triệt tiêu hiệu quả điều trị của thuốc [3].
Các bằng chứng khoa học về nguy cơ tương tác thuốc ở bệnh nhân tăng huyết áp
Nghiên cứu tổng quan năm 2021 ghi nhận bệnh tăng huyết áp ảnh hưởng đến khoảng 1,13 tỷ người trên toàn cầu, thường đòi hỏi phác đồ đa thuốc kết hợp điều trị các bệnh đồng mắc [3]. Việc sử dụng đồng thời nhiều chế phẩm làm tăng vọt rủi ro tương tác bất lợi [3]. Trong đó, các thuốc chẹn kênh canxi như diltiazem và verapamil là chất ức chế mạnh CYP3A4, chiếm phần lớn các tương tác dược động học nghiêm trọng của nhóm hạ áp [3]. Tương tác dược lực học với thuốc hạ áp có thể dẫn đến hiệp đồng hoặc đối kháng tác dụng hạ áp, làm tăng hoặc giảm tác dụng phụ tùy thuộc vào các hoạt chất can thiệp [3].
Một khảo sát dịch tễ năm 2014 thực hiện trên 577 người cao tuổi (độ tuổi trung bình 72 tuổi) tại Rio de Janeiro, Brazil cho thấy 45,2% người tham gia có dùng thuốc hạ áp, trong đó 31,0% đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc từ mức độ trung bình đến nghiêm trọng [4]. Đáng chú ý, những người có nguy cơ tương tác thuốc có khả năng dùng từ 5 loại thuốc trở lên cao gấp 4 lần và nguy cơ nhập viện trong năm trước đó cao gấp 2 lần so với nhóm còn lại [4]. Trong số các cặp tương tác thường gặp nhất, có tới 75% trường hợp dẫn đến việc làm giảm tác dụng hạ áp (65/87 trường hợp), từ đó làm mất kiểm soát huyết áp, dẫn tới việc bác sĩ phải kê thêm thuốc và gia tăng biến cố bất lợi [4].
Thêm vào đó, một nghiên cứu lâm sàng khác công bố năm 2014 tại khoa khám bệnh ngoại trú của một bệnh viện giảng dạy tuyến 3 ghi nhận có tới 71,50% đơn thuốc của bệnh nhân tăng huyết áp chứa ít nhất một tương tác thuốc tiềm ẩn khi kiểm tra bằng phần mềm Medscape [2]. Tổng cộng 918 tương tác thuốc đã được phát hiện giữa 58 cặp thuốc, với 55,23% là tương tác dược lực học và 4,79% là tương tác dược động học [2]. Đáng lưu ý, 95,42% tương tác được xếp vào nhóm có ý nghĩa lâm sàng quan trọng và 32,24% tương tác ảnh hưởng trực tiếp đến nồng độ kali huyết thanh [2]. Cặp tương tác phổ biến nhất là atenolol kết hợp amlodipine (136 trường hợp, chiếm 25,92%), tiếp theo là metoprolol và amlodipine (88 trường hợp) [2].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2015 đánh giá 85 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người về thảo dược và thuốc cho thấy một số lượng đáng kể thảo dược tương tác với thuốc sinh học tổng hợp, phổ biến nhất là với thuốc chống đông máu, chống trầm cảm, chống động kinh, chống viêm, hạ huyết áp và hạ lipid máu [5]. Nghiên cứu năm 2022 ứng dụng mô phỏng tin sinh học (AutoDock Vina) trên các dược liệu truyền thống cũng cho thấy 27 trong số 30 hợp chất thực vật có ái lực gắn kết cao với các đích dược lý của các nhóm thuốc hạ áp phổ biến như thuốc lợi tiểu thiazide, chẹn kênh canxi, ức chế men chuyển và chẹn thụ thể angiotensin [6]. Các tương tác này có thể ảnh hưởng đến bài tiết qua thận, chuyển hóa qua enzym CYP ở gan và làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc qua các chất vận chuyển như PEPT1/2 [6].
Tác động thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Các tài liệu y khoa xác nhận tình trạng thiếu hiệu quả trong điều trị tăng huyết áp khá phổ biến, mà một phần nguyên nhân trực tiếp bắt nguồn từ tương tác thuốc [1]. Ước tính có từ 37% đến 60% ca nhập viện phải điều trị bằng các phối hợp thuốc tiềm ẩn nguy hiểm và có tới 6% biến cố tử vong bắt nguồn từ nguyên nhân này [1]. Các nhóm thuốc như chẹn kênh canxi không dihydropyridine và thuốc chẹn beta ưa mỡ là những nhóm dễ gặp tương tác dược động học có ý nghĩa lâm sàng nhất [1].
Mặc dù các dữ liệu dịch tễ học và dược lý mô phỏng chỉ ra rõ rệt nguy cơ tương tác giữa thuốc hạ áp với cồn và dược liệu [5], [6], [1], các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trực tiếp trên rượu ngâm cao hổ cốt còn rất hạn chế do tính chất bảo tồn động vật hoang dã và các rào cản pháp lý. Tuy nhiên, nguyên lý dung môi cồn nồng độ cao kết hợp với hàm lượng khoáng, đạm và các chất chiết chưa được định chuẩn trong cao xương động vật hoàn toàn đủ cơ sở để gây rối loạn hấp thu, biến đổi hoạt tính enzym gan và can thiệp xấu vào huyết động học của người bệnh [1], [3].
Những hiểu lầm tai hại khi dùng rượu cao hổ cốt
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "rượu thuốc tự nhiên thì lành tính, bổ xương khớp nên không ảnh hưởng đến bệnh tim mạch". Trên thực tế, cồn là chất làm giãn mạch tạm thời nhưng sau đó gây tăng co bóp cơ tim và tăng huyết áp thứ phát. Khi dùng chung với thuốc hạ áp, sự dao động huyết áp đột ngột có thể dẫn tới choáng váng hoặc đột quỵ.
Một sai lầm khác là cho rằng chỉ cần uống rượu cao hổ cốt cách xa giờ uống thuốc hạ áp (khoảng 1-2 tiếng) là an toàn. Dược động học của nhiều loại thuốc kéo dài suốt 24 giờ. Cồn và các hợp chất phức tạp từ rượu ngâm khi vào cơ thể làm thay đổi men gan CYP3A4 hoặc P-glycoprotein trong nhiều ngày, khiến nồng độ thuốc hạ áp tích tụ gây độc hoặc bị đào thải quá nhanh làm mất tác dụng [1], [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
- Bệnh nhân tăng huyết áp đang điều trị bằng thuốc chẹn kênh canxi (amlodipine, verapamil, diltiazem) hoặc chẹn beta (metoprolol, atenolol) do nguy cơ tương tác chuyển hóa qua gan rất cao [1], [2], [3].
- Người cao tuổi mắc nhiều bệnh nền mạn tính cùng lúc (đái tháo đường, suy tim, bệnh thận mạn, rối loạn mỡ máu) đang dùng từ 5 loại thuốc trở lên, vì đây là nhóm có tỷ lệ nhập viện cao gấp đôi do tương tác thuốc [4], [2].
- Bệnh nhân có tiền sử tai biến mạch máu não, nhồi máu cơ tim hoặc chức năng gan thận suy giảm [1].
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng các chế phẩm thảo dược, rượu thuốc tùy tiện vì nguy cơ rối loạn chuyển hóa và biến chứng nghiêm trọng [5].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh tăng huyết áp cần tuân thủ tuyệt đối đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa tim mạch, không tự ý ngưng thuốc hay giảm liều tân dược để chuyển sang dùng rượu thuốc.
Tuyệt đối không uống rượu cao hổ cốt hay bất kỳ loại rượu ngâm động vật nào đồng thời với thời gian đang điều trị huyết áp. Nếu gia đình có sẵn các loại cao ngâm, cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi có ý định sử dụng.
Khi đi khám bệnh, người bệnh cần mang theo danh sách toàn bộ các loại thuốc, thảo dược, thực phẩm chức năng hoặc rượu thuốc đang dùng tại nhà để bác sĩ và dược sĩ đánh giá nguy cơ tương tác, bảo đảm an toàn tính mạng [5], [1]. Thay vì tìm kiếm các bài thuốc ngâm truyền miệng, việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn giảm muối, uống đủ nước và tập thể dục nhẹ nhàng là biện pháp an toàn, bền vững nhất để kiểm soát huyết áp.
Rượu cao hổ cốt không phải là thần dược và hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị bệnh tim mạch. Sự kết hợp thiếu hiểu biết giữa rượu ngâm và thuốc hạ áp tiềm ẩn nguy cơ làm mất hiệu lực điều trị, dẫn tới biến chứng tim mạch nặng nề. Người bệnh cần chủ động tham vấn nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ chế phẩm bổ sung nào vào cơ thể để bảo vệ an toàn sức khỏe lâu dài.
