Nhiều người lớn tuổi thường tìm đến các bài thuốc y học cổ truyền khi khớp gối bắt đầu đau nhức hoặc phát tiếng lục khục lúc vận động. Trong số các dược liệu bổ cốt, cao quy bản (chiết xuất từ yếm rùa) được lưu truyền rộng rãi với công dụng bổ thận, mạnh gân xương và nuôi dưỡng khớp thoái hóa.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế hiện nay cho thấy chiết xuất quy bản mới dừng lại ở mức nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào nuôi cấy. Dược liệu này chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên bệnh nhân thoái hóa khớp, nên người bệnh không thể dùng thay thế phác đồ y khoa chuẩn.
Cơ chế tác động sinh học được ghi nhận
Thoái hóa khớp là bệnh lý tiến triển mạn tính, đặc trưng bởi sự mất cân bằng giữa quá trình phá hủy và tái tạo của sụn khớp, kèm theo phản ứng viêm tại chỗ. Khi các tế bào sụn bị tổn thương, cấu trúc chất nền ngoại bào suy giảm nhanh chóng, làm trơ đầu xương dưới sụn.
Các chiết xuất yếm rùa (Plastrum Testudinis Extract - PTE) được biết đến với đặc tính chống oxy hóa, hỗ trợ kháng viêm và thúc đẩy quá trình lành xương [1]. Ở cấp độ tế bào, chiết xuất này thể hiện khả năng tác động lên các thụ thể điều hòa sinh xương và giảm quá trình hủy xương [2].
Bên cạnh đó, việc kích hoạt dòng truyền tín hiệu bảo vệ nội bào cũng đóng vai trò quan trọng. Khi các enzym chống oxy hóa và cytokine kháng viêm được củng cố, tế bào sụn có điều kiện duy trì cấu trúc nhân và chất nền tốt hơn trước các tác nhân gây độc [1].
Bằng chứng thực nghiệm trên xương và tế bào sụn
Nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá tác động của dịch chiết yếm rùa trên mô hình chuột cống bị loãng xương cột sống do dùng glucocorticoid [2]. Thí nghiệm chia chuột thành hai nhánh can thiệp: phòng ngừa (dùng dịch chiết đồng thời khi tiêm glucocorticoid) và điều trị (dùng dịch chiết sau khi chuột đã bị loãng xương) [2].
Kết quả cho thấy dịch chiết yếm rùa giúp nâng cao đáng kể cả chất lượng lẫn khối lượng xương [2]. Phân tích hình thái mô học ghi nhận bè xương dày hơn, mật độ dày đặc hơn, số lượng nguyên bào xương tăng lên trong khi tế bào hủy xương giảm đi [2].
Ở mức độ phân tử, dịch chiết làm tăng biểu hiện mRNA của OPG, tăng nhuộm hóa mô miễn dịch Runx2, đồng thời ức chế biểu hiện CTSK và MMP9 [2]. Điều này chứng minh tiềm năng phục hồi và bảo tồn cấu trúc xương dưới sụn thông qua trục OPG, Runx2 và CTSK [2].
Năm 2019, một nghiên cứu khác khảo sát tác động của dịch chiết yếm rùa trên 300 gà con mắc chứng loạn sản sụn chày (Tibial Dyschondroplasia - TD) do nhiễm độc chất thiram [1]. Gà con 1 ngày tuổi được nuôi bình thường 3 ngày, sau đó chia làm 3 nhóm (100 con mỗi nhóm): nhóm đối chứng, nhóm nhiễm độc thiram (50 mg/kg), và nhóm dùng chiết xuất yếm rùa (30 mg/kg/ngày) sau giai đoạn nhiễm độc [1].
Kết quả ghi nhận chiết xuất yếm rùa giúp phục hồi đáng kể các enzym chống oxy hóa tại gan, điều hòa cytokine gây viêm, tái lập bề rộng đĩa tăng trưởng sụn và khối lượng xương chày (p < 0,05) [1]. Liệu trình can thiệp này làm tăng tạo mạch máu, kích hoạt biểu hiện tín hiệu AKT và PI3K, đồng thời gia tăng số lượng tế bào sụn có nhân nguyên vẹn [1].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến điều trị thực tế
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy triển vọng điều hòa chuyển hóa xương và bảo vệ tế bào sụn, khoảng cách để ứng dụng trên người bệnh thoái hóa khớp vẫn còn rất lớn. Các thử nghiệm hiện có chỉ thực hiện trên chuột loãng xương [2] hoặc gà con bị tổn thương sụn do nhiễm hóa chất thiram [1].
Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào trên người để xác định liều dùng tối ưu hay mức độ cải thiện sụn khớp thực tế. Cấu trúc khớp gối chịu lực ở người phức tạp hơn nhiều so với động vật thí nghiệm, đòi hỏi bằng chứng xác đáng hơn trước khi đưa ra kết luận điều trị.
Do đó, người bệnh cần nhìn nhận chiết xuất này như một nguồn hoạt chất tiềm năng đang được theo dõi, không phải là "thần dược" có thể phục hồi ngay lớp sụn đã mòn.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cao quy bản
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cao quy bản có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh thoái hóa khớp hoặc giúp sụn khớp mọc lại nguyên vẹn. Khoa học hiện đại chưa ghi nhận bất kỳ loại cao động vật nào có thể đảo ngược hoàn toàn quá trình thoái hóa khớp đã diễn ra nhiều năm.
Nhiều người cũng tự ý mua cao quy bản trôi nổi không rõ nguồn gốc trên thị trường để ngâm rượu uống kéo dài. Việc sử dụng dược liệu không được kiểm định chất lượng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, lẫn tạp chất hoặc nhiễm kim loại nặng, gây hại nghiêm trọng cho gan và thận.
Ngoài ra, việc lạm dụng cao quy bản và bỏ qua các phác đồ điều trị nội khoa tiêu chuẩn, bỏ tập vật lý trị liệu có thể khiến tình trạng viêm khớp nặng hơn, dẫn đến cứng khớp hoặc biến dạng khớp khó hồi phục.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Cao quy bản theo y học cổ truyền có tính hàn, chứa hàm lượng protein và gelatin đậm đặc từ mai và yếm rùa. Do đó, những người có hệ tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn, thường xuyên đầy bụng, tiêu chảy mạn tính không nên tự ý dùng.
Người mắc bệnh gout hoặc tăng acid uric máu cần đặc biệt cẩn trọng. Lượng đạm cao trong các loại cao nấu từ động vật có thể kích hoạt cơn gout cấp tái phát, gây sưng đau dữ dội tại các khớp.
Bệnh nhân suy thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng gan cần tránh dùng các loại cao tự nấu chưa qua tinh chế. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu cũng cần tham khảo ý kiến chuyên môn chặt chẽ.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm từ quy bản nếu không có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền.
Cách tiếp cận đúng đắn và an toàn
Nếu có nguyện vọng kết hợp cao quy bản trong quá trình chăm sóc xương khớp, người bệnh cần tới các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bắt mạch, kê đơn phù hợp với thể trạng. Không mua sản phẩm bán rong hoặc quảng cáo truyền miệng không rõ nguồn gốc xuất xứ.
Bên cạnh các biện pháp hỗ trợ, việc bảo tồn sụn khớp bắt buộc phải dựa trên lối sống khoa học. Giữ cân nặng hợp lý giúp giảm tải trọng đè nén lên bề mặt sụn của khớp háng và khớp gối mỗi ngày.
Duy trì thói quen vận động nhẹ nhàng, không gây áp lực lớn lên khớp như bơi lội, đạp xe hoặc đi bộ trên mặt phẳng. Vận động đúng cách là giải pháp tự nhiên giúp dịch khớp lưu thông, nuôi dưỡng sụn và ngăn ngừa teo cơ quanh khớp.
Cao quy bản chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều hòa một số yếu tố chuyển hóa xương khớp ở mức độ tiền lâm sàng [2], [1]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc kê đơn hoặc bỏ qua hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp. Khi xuất hiện các dấu hiệu sưng, nóng, đỏ hoặc đau khớp dữ dội, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và can thiệp kịp thời.