Nhiều người cao tuổi có thói quen dùng thêm các loại cao động thực vật như cao quy bản (chế biến từ yếm rùa) nhằm bồi bổ sức khỏe xương khớp hoặc cải thiện thể trạng. Tuy nhiên, nhóm người cao tuổi cũng là đối tượng thường xuyên phải sử dụng thuốc kê đơn điều trị bệnh tim mạch mạn tính, phổ biến nhất là thuốc hạ huyết áp và thuốc chống đông máu. Thắc mắc về việc dùng chung chế phẩm cổ truyền với thuốc tân dược nền có an toàn hay không đang trở thành vấn đề sức khỏe đáng chú ý.
Theo các nghiên cứu dược lý học, việc tự ý phối hợp các bài thuốc y học cổ truyền hoặc chế phẩm bổ sung tự nhiên với thuốc chống đông mang lại rủi ro tương tác rất lớn [1]. Riêng đối với thuốc hạ áp, hiện các y văn quốc tế tập trung phân tích tương tác của thảo dược đối với hệ enzym chuyển hóa gan và các nhóm thuốc điều trị mỡ máu, tim mạch liên quan, đồng thời thiếu các bằng chứng lâm sàng trực tiếp khẳng định tính tương tác đặc hiệu giữa cao quy bản với thuốc hạ huyết áp đơn thuần. Dù vậy, rủi ro xuất huyết ngoại vi hoặc thay đổi nồng độ thuốc nền vẫn là cảnh báo y tế hàng đầu khi sử dụng đồng thời các chất này [2], [3].
Cơ chế tác động dược động học và dược lực học của chế phẩm tự nhiên
Để hiểu rõ rủi ro tương tác, cần nhìn vào cách thức thuốc và dược liệu vận hành trong cơ thể. Tương tác dược học thường diễn ra qua hai con đường chính: dược lực học (pharmacodynamics) và dược động học (pharmacokinetics) [3]. Về mặt dược lực học, một số hoạt chất tự nhiên có khả năng ức chế ngưng tập tiểu cầu, can thiệp vào dòng thác đông máu hoặc tác động trực tiếp lên trương lực mạch máu [3], [4].
Về mặt dược động học, gan là nơi chịu trách nhiệm chính trong việc chuyển hóa hầu hết các loại thuốc tân dược cũng như dịch chiết cổ truyền. Quá trình này phụ thuộc lớn vào hệ thống enzym cytochrome P450 (CYP) [1], [3]. Khi dùng chung một chế phẩm tự nhiên phức tạp với tân dược, các hoạt chất trong dược liệu có thể làm tăng hoạt tính hoặc ức chế hoạt tính của các enzym này [1]. Sự can thiệp này làm nồng độ thuốc tân dược trong máu tăng vọt gây quá liều hoặc tụt giảm nghiêm trọng làm mất tác dụng trị bệnh [1], [5].
Bên cạnh đó, các cơ chế cạnh tranh gắn kết với protein huyết tương cũng đóng vai trò then chốt [3]. Khi một dược chất tự nhiên chiếm chỗ của phân tử thuốc tân dược trên các thụ thể protein, lượng thuốc dạng tự do trong máu sẽ tăng cao đột ngột [3]. Hiện tượng này đặc biệt nguy hiểm với những loại thuốc có chỉ số điều trị hẹp [3], [6].
Bằng chứng nghiên cứu về tương tác với thuốc chống đông máu
Nguy cơ tương tác giữa các chế phẩm y học cổ truyền, thảo dược và thuốc chống đông đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu hệ thống. Một đánh giá năm 2008 về thực hành tai mũi họng dựa trên cơ sở dữ liệu Medline và UKMi đã phát hiện 24 sản phẩm thảo dược có tương tác tài liệu hóa với thuốc chống đông, cùng 98 loại thảo dược khác có tương tác trên mặt lý thuyết với hệ thống đông máu [7]. Báo cáo này nhấn mạnh việc bệnh nhân tự ý dùng thảo dược có thể dẫn đến hiện tượng chảy máu cam bất thường hoặc xuất huyết ồ ạt trong phẫu thuật [7].
Một tổng quan cập nhật năm 2021 khảo sát các bài báo từ năm 2016 đến 2021 đã phân tích 59 tài liệu nghiên cứu mô tả 114 loại dược liệu có tương tác với warfarin [3]. Kết quả cho thấy có tới 84% số thực vật được ghi nhận có tiềm năng làm tăng tác dụng của warfarin và gia tăng rủi ro xuất huyết [3]. Các đích tác động bao gồm chuỗi đông máu, kích hoạt tiểu cầu và ảnh hưởng trực tiếp đến chuyển hóa qua enzym gan CYP450 [3].
Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2019 về y học cổ truyền và thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu ghi nhận các vị thuốc như Đan sâm, Bạch quả, Gừng, Nhân sâm có thể làm thay đổi nồng độ thuốc và các chỉ số lưu biến học máu qua việc can thiệp CYP hoặc ngưng tập tiểu cầu [1]. Các dữ liệu lâm sàng cho thấy một số trường hợp làm tăng nguy cơ chảy máu, trong khi một số khác lại không ảnh hưởng rõ rệt, tạo nên bức tranh bằng chứng còn xung đột và phức tạp [1].
Một tổng quan năm 2014 đánh giá các tương tác trên lâm sàng với warfarin đã phân loại 38 loại dược liệu theo mức độ nghiêm trọng [6]. Nghiên cứu chỉ ra các loại thảo dược thông dụng như Tỏi, Bạch quả, Cần tây hay Bưởi chùm có thể tạo ra tương tác nghiêm trọng với warfarin do thuốc này có khoảng điều trị hẹp và đồng phân S-warfarin có hoạt lực chống đông mạnh gấp 3-5 lần đồng phân R [6].
Bằng chứng nghiên cứu về ảnh hưởng lên quá trình đông máu và tuần hoàn
Nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học trực tiếp lên hệ tuần hoàn mà người dùng không hay biết. Đánh giá năm 2012 tổng hợp các nghiên cứu từ cơ sở dữ liệu Google Scholar, Scopus và PubMed đã xác định 65 chế phẩm thảo dược có khả năng chống kết tập tiểu cầu, chống đông hoặc làm biến đổi thời gian đông máu [4]. Các hợp chất chịu trách nhiệm cho tác động này rất phong phú, bao gồm polyphenol, taxane, coumarin, saponin, fucoidan và polysaccharide [4].
Đa phần các dữ liệu về tác động lên chuỗi đông máu của thảo dược hiện vẫn dựa trên các thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) [4]. Bằng chứng về nguy cơ chảy máu còn nhiều điểm mâu thuẫn, song mối đe dọa từ tương tác thuốc - thảo dược là hoàn toàn có thật [4]. Trước các ca phẫu thuật, việc bệnh nhân giấu thông tin sử dụng thực phẩm chức năng bổ sung có thể làm mất phản xạ đông máu bình thường, dẫn đến mất máu không kiểm soát trên bàn mổ [2], [4].
Khảo sát công bố năm 1999 tại Mỹ cho thấy khoảng 18% người trưởng thành dùng đồng thời thuốc kê đơn cùng với thảo dược hoặc vitamin, đưa ước tính 15 triệu bệnh nhân vào nhóm có nguy cơ gặp tương tác bất lợi [8]. Các báo cáo ca lâm sàng ghi nhận nhiều biến chứng chảy máu khi người bệnh dùng phối hợp thuốc với các chế phẩm tự nhiên như Nhân sâm (Panax ginseng) hay Đương quy (Dong quai) [8].
Đối với hệ chuyển hóa thuốc tim mạch nói chung, một đánh giá hệ thống năm 2015 từ 2.183 bài báo giai đoạn 1967-2014 đã tìm thấy 185 công trình nghiên cứu tương tác giữa thảo dược và nhóm thuốc hạ mỡ máu statin [5]. Nghiên cứu xác nhận 17 loại thảo dược có thể hạ lipid máu thông qua các con đường sinh hóa khác nhau, nhưng chính sự can thiệp này có thể làm giảm hấp thu hoặc giảm nồng độ thuốc trong huyết tương, ảnh hưởng đến phác đồ điều trị nền của bệnh nhân tim mạch [5].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các tài liệu khoa học hiện hành cho thấy rõ tính cấp thiết của việc kiểm soát tương tác thuốc. Tuy nhiên, một giới hạn rất lớn là hầu hết nghiên cứu hiện nay tập trung vào các loại thảo dược đơn lẻ hoặc các bài thuốc thực vật phổ biến [7], [1], [6]. Dữ liệu lâm sàng thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng riêng cho các chế phẩm chiết xuất từ động vật như cao quy bản (yếm rùa) vẫn còn thiếu hụt trầm trọng trong cơ sở dữ liệu quốc tế.
Nhiều cơ chế tương tác hiện nay chỉ dừng lại ở mức độ lý thuyết hoặc suy luận dựa trên cấu trúc hóa học và thử nghiệm ống nghiệm [7], [4]. Thêm vào đó, kết quả từ các nghiên cứu dược động học đôi khi không đồng nhất, gây khó khăn cho việc xác định liệu một chế phẩm cổ truyền cụ thể có làm tăng hay giảm nồng độ thuốc tân dược trên từng cá thể người bệnh [1], [6]. Vì vậy, việc đánh giá nguy cơ dựa trên nguyên tắc phòng ngừa rủi ro là giải pháp y khoa tối ưu nhất hiện nay [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc bổ Đông y
Hiểu lầm phổ biến nhất của người dân là tin rằng các chế phẩm tự nhiên, nguồn gốc y học cổ truyền như cao xương, cao quy bản hoàn toàn lành tính, "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc" và không can thiệp vào thuốc Tây. Thực tế, bất kỳ chất nào có hoạt tính sinh học đều có khả năng chuyển hóa qua gan, thận và cạnh tranh thụ thể với tân dược [1], [3].
Một sai lầm khác là tự ý ngưng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc chống đông khi thấy cơ thể khỏe khoắn hơn sau thời gian dùng cao bồi bổ. Thuốc hạ áp và thuốc chống đông là các liệu pháp điều trị liên tục nhằm ngăn chặn tai biến mạch máu não và nhồi máu cơ tim. Việc tự ý dừng thuốc tân dược để chuyển hẳn sang dùng cao có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát hoặc hình thành huyết khối gây đột quỵ.
Quan niệm uống cao Đông y và thuốc Tây cách nhau 1-2 giờ sẽ loại bỏ hoàn toàn tương tác cũng chưa chuẩn xác. Khoảng cách này chỉ giúp hạn chế tương tác về mặt hấp thu cơ học tại dạ dày. Với các tương tác dược động học làm biến đổi enzym gan CYP hoặc thay đổi tỷ lệ gắn kết protein huyết tương, ảnh hưởng của hoạt chất tự nhiên có thể kéo dài nhiều ngày hoặc nhiều tuần trong cơ thể [1], [3].
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần cảnh giác cao độ là những người đang dùng thuốc chống đông máu như warfarin hoặc các thuốc kháng kết tập tiểu cầu [1], [3]. Thuốc chống đông vốn có khoảng an toàn rất hẹp, bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào trong cơ chế hấp thu hoặc chuyển hóa đều có thể đẩy bệnh nhân vào tình trạng xuất huyết tiêu hóa, chảy máu cam khó cầm hoặc xuất huyết nội sọ nguy hiểm [7], [6].
Người bệnh chuẩn bị bước vào phẫu thuật hoặc các can thiệp ngoại khoa cũng phải hết sức cẩn trọng. Việc sử dụng các chế phẩm tự nhiên có ảnh hưởng đến chuỗi đông máu trước ngày mổ có thể làm tăng lượng máu mất không mong muốn [2], [4]. Bệnh nhân được khuyến cáo cần ngừng sử dụng các sản phẩm bổ trợ trước khi phẫu thuật để tránh rủi ro tai biến mạch máu [4].
Bệnh nhân mắc đồng thời nhiều bệnh lý tim mạch, suy giảm chức năng gan hoặc suy giảm chức năng thận cần tránh tuyệt đối việc tự ý dùng thêm cao bồi bổ. Gan suy yếu sẽ không đủ khả năng thanh thải đồng thời cả hoạt chất tân dược lẫn phức hợp chất trong cao, dẫn đến nguy cơ ngộ độc thuốc và tổn thương tế bào gan cấp tính.
Cách tiếp cận thực tế và an toàn
Nếu đang điều trị bệnh lý tăng huyết áp hoặc rối loạn đông máu mà có nguyện vọng sử dụng thêm cao quy bản hoặc bất kỳ chế phẩm bổ dưỡng nào, người bệnh cần thực hiện các bước sau:
Thứ nhất, luôn mang theo toàn bộ danh mục thuốc kê đơn hiện tại để tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa tim mạch và bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng. Tuyệt đối không giấu thông tin sử dụng thực phẩm bổ sung khi đi thăm khám định kỳ [2], [7].
Thứ hai, theo dõi sát sao huyết áp tại nhà bằng máy đo đạt chuẩn, ghi nhật ký chỉ số ít nhất 2 lần mỗi ngày (sáng và tối). Nếu phát hiện huyết áp dao động bất thường, tụt huyết áp tư thế hoặc chỉ số tăng vọt, cần ngưng dùng chế phẩm bổ sung ngay lập tức.
Thứ ba, quan sát các dấu hiệu bất thường trên cơ thể liên quan đến rối loạn đông máu: bầm tím dưới da không rõ va đập, chảy máu chân răng khi đánh răng, xuất huyết kết mạc mắt, hoặc nước tiểu và phân có màu bất thường [7], [3]. Bất kỳ dấu hiệu xuất huyết nào cũng là tình trạng khẩn cấp cần đến bệnh viện kiểm tra nồng độ thuốc và chỉ số đông máu.
Chế phẩm bổ dưỡng như cao quy bản có thể mang lại những giá trị phục hồi nhất định trong y học truyền thống khi được chỉ định đúng người, đúng bệnh. Tuy nhiên, sức khỏe tim mạch và sự an toàn tính mạng luôn là ưu tiên cao nhất; việc kiểm soát huyết áp và duy trì độ đông máu ổn định thông qua thuốc kê đơn không thể bị xáo trộn bởi thói quen tự ý dùng thêm các loại cao bổ trợ.
