Nhiều người truyền tai nhau dùng cao xương sơn dương để trị đau nhức xương khớp và thoái hóa khớp. Đây là thói quen dân gian xuất hiện phổ biến khi người bệnh tìm kiếm giải pháp hỗ trợ điều trị khớp. Tuy nhiên, tính xác thực của loại dược liệu này dưới góc độ y học hiện đại vẫn là dấu hỏi lớn.
Trả lời thẳng thắn: Không có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh cao sơn dương trị được bệnh khớp hay phục hồi sụn khớp thoái hóa. Các tài liệu khoa học hiện nay chỉ ghi nhận đặc điểm sinh học của sơn dương và nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh từ động vật này sang người [1].
Bối cảnh và lời đồn thổi dân gian
Sơn dương là loài thú móng guốc thuộc họ Trâu bò (Bovidae), chi Capricornis, sống chủ yếu ở các vùng núi cao [1], [2]. Trong dân gian, sơn dương được cho là leo trèo vách đá thoăn thoắt, xương cốt dẻo dai nên sinh ra niềm tin rằng nấu cao từ xương của chúng sẽ giúp bổ xương, mạnh gân cốt.
Lời đồn đại này khiến sản phẩm cao sơn dương được săn lùng với giá đắt đỏ. Người bệnh thoái hóa khớp, đau khớp mạn tính thường tìm mua vì hy vọng phục hồi được sụn khớp mà không cần can thiệp y tế. Thực tế, niềm tin này hoàn toàn dựa trên sự suy diễn tương đồng hình thức, không dựa trên cơ sở sinh hóa hay y học thực chứng.
Cơ chế tác động: Khoa học nói gì?
Bệnh thoái hóa khớp bản chất là quá trình tổn thương sụn khớp, biến đổi xương dưới sụn và phản ứng viêm mô mềm quanh khớp. Việc điều trị thoái hóa khớp đòi hỏi can thiệp kiểm soát viêm, giảm tải cơ học và dùng thuốc điều chỉnh triệu chứng theo hướng dẫn chuẩn mực.
Về mặt hóa học, cao xương động vật chủ yếu chứa gelatin, collagen biến tính qua nhiệt độ nấu kéo dài, cùng một lượng nhỏ khoáng chất như canxi và photpho. Khi uống vào cơ thể, protein trong cao bị phân cắt thành các axit amin tại đường tiêu hóa như mọi thực phẩm giàu đạm khác. Không có cơ chế sinh học nào cho thấy các chuỗi peptit từ cao xương sơn dương giữ nguyên vẹn để đi thẳng vào sụn khớp và tái tạo mô sụn bị hỏng.
Dữ liệu nghiên cứu thực tế về sơn dương
Các nghiên cứu sinh học quốc tế về sơn dương hiện nay tập trung hoàn toàn vào sinh thái, di truyền và bệnh học của loài vật này trong tự nhiên, không có nghiên cứu điều trị bệnh xương khớp.
Nghiên cứu công bố năm 2016 tại Nhật Bản đã khảo sát quần thể sơn dương Nhật Bản (Capricornis crispus) sống ở vùng núi hoang dã [1]. Nghiên cứu này nhằm thiết lập quy trình chẩn đoán tại chỗ để phát hiện virus Orf từ các tổn thương ở khoang miệng của sơn dương bằng kỹ thuật khuếch đại đẳng nhiệt (LAMP) [1]. Nhóm nghiên cứu đã đối chiếu các chất chỉ thị màu hydroxy naphthol blue (HNB), malachite green và D-QUICK, kết hợp cùng enzym Bst hoặc Csa DNA polymerase để chẩn đoán nhanh mầm bệnh [1]. Kết quả cho thấy kỹ thuật giúp định danh chính xác virus Orf ngay tại thực địa ở vùng núi xa xôi [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2013 phân tích biến dị di truyền và mối quan hệ phát sinh loài của ba loài sơn dương thuộc chi Capricornis qua trình tự vùng điều khiển ADN ty thể dài 1.014 cặp bazơ [3]. Phân tích trên 19 cá thể sơn dương Sumatra xác định được 9 haplotype mới dựa trên 78 vị trí biến dị, đồng thời ghi nhận mức độ đa dạng nucleotide pi = 0,0249 [3]. Nghiên cứu kết luận sơn dương Đài Loan là loài riêng biệt so với sơn dương Nhật Bản và có quan hệ chị em với sơn dương Sumatra [3].
Các công bố sinh thái năm 2001, 2020 và 2022 tiếp tục ghi nhận tập tính hoạt động bimodal đạt đỉnh vào giữa chiều và nửa đêm của sơn dương Sumatra [2], tính ổn định khẩu phần ăn mùa đông của sơn dương Nhật Bản không bị phụ thuộc vào mật độ hươu sika [4], và sở thích ăn thực vật giàu protein thô của sơn dương [5]. Tuyệt đối không có bất kỳ thử nghiệm tiền lâm sàng hay thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác dụng của cao sơn dương lên mô sụn hoặc khớp xương người.
Mối nguy từ nhiễm khuẩn và bệnh lý khớp
Bên cạnh thiếu hụt chứng cứ điều trị thoái hóa khớp, việc tự ý dùng các chế phẩm dân gian không rõ nguồn gốc còn khiến người bệnh bỏ sót các bệnh lý khớp nguy hiểm, điển hình là viêm khớp nhiễm trùng (septic arthritis).
Viêm khớp nhiễm trùng là tình trạng khớp sưng, nóng, đỏ, đau dữ dội do vi khuẩn xâm nhập vào bao hoạt dịch [6], [7]. Tổng quan hệ thống năm 2007 rà soát 80 nghiên cứu khẳng định việc chọc hút và nuôi cấy dịch khớp là chìa khóa then chốt để chẩn đoán bệnh lý này [7]. Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu giai đoạn 2015-2019 trên 268 bệnh nhân nghi ngờ viêm khớp nhiễm trùng chỉ ra rằng các chỉ số máu ngoại vi như bạch cầu (WCC) hay CRP không giúp phân biệt chính xác bệnh [8]. Lấy mẫu cấy mô bao hoạt dịch trong phẫu thuật giúp xác định bệnh đúng ở 6 trên 63 bệnh nhân có dịch khớp âm tính trước mổ [8].
Nếu người bệnh bị sưng đau khớp do nhiễm trùng hoặc thoái hóa thứ phát mà tự ý uống cao hay đắp các loại chế phẩm từ động vật hoang dã, nguy cơ trì hoãn can thiệp kháng sinh kịp thời là rất cao [6], [7]. Ngoài ra, nghiên cứu dịch tễ ghi nhận virus Orf (thuộc giống Parapoxvirus) gây bệnh viêm da mụn mủ lây truyền thường xuyên ở sơn dương và có thể lây sang người qua tiếp xúc với động vật hoặc vật liệu nhiễm bẩn [1]. Khi lây sang người, virus này tạo ra các nốt sẩn, u nhú viêm trên ngón tay và bàn tay [1]. Tiếp xúc hay chế biến sản phẩm từ sơn dương hoang dã không kiểm dịch tiềm ẩn nguy cơ nhiễm các mầm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm [1].
Hiểu lầm thường gặp về cao động vật
Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng "ăn gì bổ nấy" hoặc sinh vật có đặc tính vận động tốt thì xương khớp của chúng chứa hoạt chất trị khớp thần kỳ. Đây là niềm tin truyền miệng thiếu căn cứ khoa học.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cao động vật tự nhiên thì lành tính, không gây hại. Thực tế, các loại cao nấu thủ công từ động vật hoang dã thường không kiểm soát được hàm lượng đạm, purin và kim loại nặng. Người dùng có nguy cơ bị tăng axit uric máu, kích phát cơn gout cấp hoặc rối loạn tiêu hóa. Động vật hoang dã còn mang mầm bệnh virus, ký sinh trùng có thể lây truyền sang người [1].
Ai nên thận trọng?
Người mắc bệnh xương khớp tuyệt đối không nên tự ý dùng cao sơn dương để thay thế thuốc điều trị tiêu chuẩn. Nhóm người có bệnh nền tăng huyết áp, suy tim, suy thận cần cẩn trọng vì việc nạp lượng protein đậm đặc và muối khoáng từ cao có thể làm tăng gánh nặng cho hệ tuần hoàn và cơ quan bài tiết.
Người có tiền sử tăng axit uric máu hoặc bệnh gout cần tránh xa các loại cao xương động vật nhằm hạn chế bùng phát viêm khớp cấp tính. Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ không được sử dụng các sản phẩm trôi nổi từ động vật hoang dã do nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh truyền nhiễm qua chế phẩm chưa được xử lý y tế an toàn [1].
Khuyến nghị áp dụng thực tế
Khi xuất hiện triệu chứng đau khớp, cứng khớp hay khó vận động, người bệnh cần đến chuyên khoa cơ xương khớp tại các bệnh viện uy tín để được chẩn đoán phân biệt chính xác giữa thoái hóa khớp thông thường và các bệnh lý khớp nhiễm trùng nguy hiểm [6], [8], [7].
Thay vì tốn kém tiền bạc vào các loại cao đồn thổi, việc bảo tồn sụn khớp cần duy trì qua các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng: tập thể dục nhẹ nhàng đều đặn, kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải áp lực cơ học lên khớp gối và cột sống. Chế độ ăn uống hằng ngày chỉ cần bảo đảm đủ dinh dưỡng cân đối, uống đủ nước và tuân thủ đúng phác đồ điều trị nội khoa do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.
Hiệu quả trị thoái hóa khớp của cao sơn dương hoàn toàn là lời đồn thổi truyền miệng, chưa hề có nghiên cứu lâm sàng nào trên người chứng minh [1], [3]. Tự ý sử dụng sản phẩm từ động vật hoang dã không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nhiễm bệnh và làm chậm trễ thời gian vàng điều trị bệnh lý khớp thực thể [1], [7]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn các phương pháp điều trị an toàn và dựa trên bằng chứng y học vững chắc.
