Cây sàn xạt hạ đường huyết: Bằng chứng trên mô hình động vật

Thực hư chuyện cây sàn xạt giúp hạ đường huyết

Trong dân gian, cây sàn xạt (tên khoa học Tetracera scandens) là vị thuốc quen thuộc ở khu vực Đông Nam Á, thường được truyền miệng để hỗ trợ các chứng bệnh như tiểu đường, viêm gan, thấp khớp hay huyết áp cao ^[1]. Nhiều người bệnh đái tháo đường vì tâm lý ngại dùng thuốc tây lâu dài nên đã tìm kiếm các bài thuốc từ loài cây này với hy vọng ổn định đường huyết tự nhiên.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy tác dụng hạ đường huyết của sàn xạt mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật (như chuột cống) và mức độ tế bào. Chưa hề có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả cũng như độ an toàn lâu dài.

Người bệnh không nên vội vã tin theo những lời quảng cáo thổi phồng về khả năng "chữa khỏi" bệnh tiểu đường từ loại cây này. Việc tự ý sử dụng các loại cây cỏ không rõ liều lượng có thể dẫn đến nguy cơ bỏ lỡ giai đoạn điều trị vàng.

Cơ chế tác động sinh học được phát hiện trong phòng thí nghiệm

Để làm rõ tác dụng sinh học của sàn xạt, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích các nhóm hoạt chất có trong lá và cành của cây. Cụ thể, dịch chiết nước từ lá sàn xạt chứa 4,75 mg GAE/g hợp chất phenolic và 5,77 mg QE/g flavonoid, trong khi dịch chiết methanol chứa 7,26 mg GAE/g hợp chất phenolic và 6,34 mg QE/g flavonoid ^[2].

Từ dịch chiết methanol của lá cây, các nhà nghiên cứu đã phân lập được 3 hợp chất nhóm terpenoid (gồm stigmasterol, acid betulinic, hỗn hợp đồng phân sitosterol glycoside và stigmasterol glycoside) cùng 6 hợp chất flavonoid (gồm quercetin, hypoletin, isoscutellarein astragalin, kaempferol, kaempferol-3-O-(6''-O-p-trans-coumaroyl) glucoside) ^[2].

Ở cấp độ tế bào, hoạt chất hypoletin cho thấy khả năng kích thích tế bào mỡ và tăng cường hấp thu glucose ở cơ xương, mở ra tiềm năng cho việc kiểm soát bệnh đái tháo đường tuýp 2 ^[2]. Bên cạnh đó, từ phân đoạn ethyl acetate của cành cây sàn xạt, các flavonoid như 3',5'-diprenylgenistein, 6,8-diprenylgenistein, alpinumisoflavone và derrone cũng được xác định có khả năng tăng cường hấp thu glucose ^[1]. Ngoài ra, dịch chiết hydromethanol của lá sàn xạt còn thể hiện hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase, một enzyme đóng vai trò chuyển hóa carbohydrate trong đường tiêu hóa ^[1].

Nghiên cứu trên động vật: Kết quả ban đầu ra sao?

Tác dụng hạ đường huyết của cây sàn xạt đã được kiểm chứng trực tiếp qua mô hình thực nghiệm trên chuột cống mắc đái tháo đường do alloxan [3, 4].

Trong thử nghiệm được công bố trong bài tổng quan năm 2020, chuột cống khỏe mạnh và chuột bị tiểu đường do alloxan được cho uống dịch chiết nước hoặc dịch chiết methanol từ lá sàn xạt ^[2]. Nồng độ glucose máu của chuột được theo dõi định kỳ mỗi 2 giờ (tại các mốc 0, 2, 4, 6 và 8 giờ) và đem so sánh với nhóm đối chứng dương dùng thuốc glibenclamide ở nồng độ 0,25 mg/kg thể trọng ^[2].

Kết quả cho thấy cả dịch chiết nước và dịch chiết methanol đều làm giảm đáng kể nồng độ đường huyết lúc đói ở chuột bị đái tháo đường (so với nhóm dùng glibenclamide) ^[2]. Đáng chú ý, dịch chiết này không gây ra tình trạng hạ đường huyết quá mức ở những con chuột khỏe mạnh không mắc bệnh ^[2]. Trong hai loại, dịch chiết nước cho thấy tác dụng hạ đường huyết mạnh mẽ hơn so với dịch chiết methanol ^[2].

Mặc dù kết quả trên chuột rất khả quan, nghiên cứu này mới chỉ theo dõi biến động đường huyết trong thời gian ngắn (8 giờ) và chỉ thực hiện trên mô hình chuột bị tổn thương tụy do hóa chất alloxan ^[2].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới người bệnh

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mở ra triển vọng nghiên cứu mới, người tiêu dùng cần hiểu rõ sự khác biệt to lớn giữa mô hình động vật và cơ thể người. Động vật gặm nhấm có tốc độ chuyển hóa, hệ enzyme và khả năng hấp thu thuốc rất khác so với con người.

Một hoạt chất có thể hạ đường huyết rất tốt trên chuột cống nhưng khi vào cơ thể người lại có thể bị chuyển hóa mất tác dụng, hoặc cần liều lượng quá cao gây độc tính cho gan và thận. Cho đến nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào công bố liều dùng an toàn, sinh khả dụng hay tác dụng phụ khi con người uống sàn xạt dài ngày để trị tiểu đường.

Ngoài ra, các dịch chiết dùng trong nghiên cứu được tinh chế bằng dung môi hóa học chuyên dụng và chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất [3, 4]. Việc tự sắc nấu cây cỏ thủ công tại nhà hoàn toàn không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất, nguy cơ lẫn tạp chất và nấm mốc rất cao.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị tiểu đường

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Bất kỳ loại cây cỏ nào có hoạt tính sinh học đều có thể gây áp lực lên hệ thống thải trừ của cơ thể nếu lạm dụng.

Một hiểu lầm khác là tin rằng cây sàn xạt có thể thay thế hoàn toàn insulin hoặc các thuốc hạ đường huyết đường uống do bác sĩ kê đơn. Đái tháo đường là bệnh lý mạn tính phức tạp. Tự ý bỏ thuốc tây để chuyển sang uống nước lá có thể khiến đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính nguy hiểm hoặc tổn thương mắt, thận, tim mạch.

Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa việc "hạ đường huyết tức thời trong vài giờ" trên mô hình thí nghiệm với khả năng "kiểm soát đường huyết bền vững (chỉ số HbA1c)" ở người bệnh. Một dược liệu làm giảm đường huyết cấp tính chưa chắc đã ngăn ngừa được biến chứng lâu dài của đái tháo đường.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây sàn xạt.

Người đang dùng thuốc hạ đường huyết kê đơn (như sulfonylurea, metformin hay tiêm insulin) cần đặc biệt cẩn trọng. Dù cơ chế chưa được chứng minh đầy đủ trên người, việc kết hợp thảo dược có hoạt tính hạ đường huyết với thuốc tây có thể gây tương tác khó lường hoặc làm tụt đường huyết đột ngột, dẫn đến chóng mặt, hôn mê.

Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cũng không nên dùng các chế phẩm tự chế từ cây sàn xạt khi chưa được bác sĩ chuyên khoa đánh giá chức năng chuyển hóa.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng cây sàn xạt như một loại thảo mộc hỗ trợ thông thường, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề. Không bao giờ được dùng thảo mộc để thay thế phác đồ điều trị chính thống.

Người bệnh tiểu đường cần duy trì lối sống khoa học đã được chứng minh hiệu quả: ăn uống cân bằng, hạn chế tinh bột tinh chế và đường đơn, tăng cường chất xơ, duy trì vận động thể lực đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày và uống đủ nước.

Việc theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch thường xuyên tại nhà và tái khám định kỳ là cách duy nhất giúp kiểm soát bệnh an toàn. Cây sàn xạt là một đối tượng nghiên cứu dược liệu giàu tiềm năng, nhưng chỉ nên xem đây là nguồn dữ liệu khoa học đang phát triển, không phải là phương thuốc thần kỳ để tự ý chữa bệnh tại nhà.