Cảm giác cộm rát, đỏ ngầu và chảy ghèn do viêm kết mạc (đau mắt đỏ) khiến sinh hoạt hàng ngày bị xáo trộn nghiêm trọng. Để xoa dịu đôi mắt khó chịu, nhiều người truyền tai nhau dùng các loại nước nhỏ mắt chiết xuất từ thảo dược mang tên cây sáng mắt (Euphrasia / Eyebright). Liệu dược liệu này có thực sự chữa khỏi bệnh đau mắt đỏ như lời đồn thổi hay chỉ là kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng?

Câu trả lời ngắn gọn: Cây sáng mắt có chứa các hoạt chất chống viêm và làm dịu triệu chứng khó chịu ở bề mặt nhãn cầu, từng ghi nhận kết quả phục hồi khả quan ở một số nghiên cứu lâm sàng quy mô nhỏ [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn còn nhiều hạn chế về mặt thiết kế nghiên cứu, chưa đủ chuẩn mực y khoa chặt chẽ để xem đây là liệu pháp thay thế thuốc điều trị đặc hiệu [1].

Nguồn gốc cây sáng mắt và lý do thảo mộc này được chú ý

Cây sáng mắt có tên khoa học là Euphrasia officinalis hoặc Euphrasia rostkoviana, một loài thực vật bản địa sinh trưởng tại các vùng ôn đới như châu Âu, dãy Himalayas và Trung Đông [3]. Trong y học dân gian phương Tây, thảo dược này đã được ứng dụng từ hàng trăm năm qua để hỗ trợ điều trị các vấn đề về mắt như viêm kết mạc, mỏi mắt, đục thủy tinh thể, dị ứng mắt, thậm chí dùng cho chứng viêm mũi dị ứng và viêm xoang [3].

Thuốc nhỏ mắt điều chế từ Euphrasia rostkoviana từng được đưa vào ứng dụng trong nền y học nhân trí học (anthroposophical medicine) suốt hơn 70 năm qua nhằm mục đích điều hòa dịch thể của mắt, đặc biệt đối với các tình trạng viêm kết mạc xuất tiết và viêm màng bọc nhãn cầu [1]. Tên gọi "sáng mắt" (eyebright) cũng xuất phát từ chính thói quen dùng thảo dược này để xoa dịu các chứng đau mắt thời xưa.

Cơ chế tác động: Thảo dược này làm dịu mắt bằng cách nào?

Dưới góc nhìn sinh học thực nghiệm, cây sáng mắt cho thấy tác động rõ rệt lên các quá trình viêm nhiễm tại tế bào bề mặt nhãn cầu. Trong một thử nghiệm in vitro năm 2014, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tác động của ba loại dịch chiết từ Euphrasia officinalis (gồm chiết xuất cồn ethanol, ethyl acetate và heptane) trên tế bào biểu mô giác mạc của người (dòng tế bào 10.014 pRSV-T) [2].

Kết quả thử nghiệm cho thấy các dịch chiết này giúp làm giảm đáng kể sự biểu hiện của các cytokine tiền viêm nguy hiểm bao gồm IL-1beta, IL-6 và TNF-alpha sau 24 giờ nuôi cấy [2]. Đồng thời, chiết xuất cũng làm giảm mức biểu hiện của cytokine chống viêm IL-10 [2]. Việc ức chế các tác nhân trung gian hóa học này là chìa khóa giúp mô giác mạc và kết mạc giảm tình trạng sung huyết, sưng tấy và đau rát cục bộ [2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu ghi nhận cây sáng mắt còn sở hữu hoạt tính dọn gốc tự do và chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ cấu trúc tế bào [2]. Đáng chú ý, cơ chế bảo vệ và chống oxy hóa của loài thảo mộc này cũng được chứng minh trên nguyên bào sợi da người (NHDF) trước tác hại của tia cực tím UVB [4]. Cụ thể, chiết xuất ethanol 95% từ cây sáng mắt giúp trung hòa các gốc oxy hóa tự do ROS, dọn gốc tự do ABTS, tăng cường di chuyển tế bào và ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm MAPK và AP-1 [4].

Bằng chứng lâm sàng: Nghiên cứu trên người nói lên điều gì?

Cho đến nay, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên bệnh nhân viêm kết mạc vẫn còn rất khiêm tốn. Nghiên cứu lâm sàng nổi bật nhất được công bố vào năm 2000, là một thử nghiệm đoàn hệ tiến cứu, nhãn mở, một nhánh, đa trung tâm và đa quốc gia [1]. Thử nghiệm được thực hiện tại các phòng khám của 12 bác sĩ đa khoa và bác sĩ nhãn khoa giàu kinh nghiệm thuộc mạng lưới y học nhân trí ở Đức và Thụy Sĩ [1].

Trong thử nghiệm này, đối tượng tham gia là những bệnh nhân mắc viêm kết mạc dạng viêm hoặc dạng xuất tiết [1]. Can thiệp được sử dụng là dung dịch nhỏ mắt đơn liều chiết xuất từ Euphrasia, với liều lượng chỉ định từ 1 đến 5 lần mỗi ngày tùy theo nhu cầu điều trị của từng người [1]. Các nhà nghiên cứu theo dõi sự cải thiện của các tiêu chí hiệu quả bao gồm: độ đỏ mắt, sưng nề, tiết dịch (ghèn), cảm giác nóng rát kết mạc và cảm giác cộm như có dị vật trong mắt [1]. Đánh giá khả năng dung nạp bao gồm tình trạng đỏ mắt, nóng rát, cảm giác dị vật và nhìn mờ [1]. Các triệu chứng được ghi nhận riêng biệt cho mắt phải và mắt trái sau khoảng 7 ngày (cộng trừ 3 ngày) ở lần khám đầu tiên, và sau 14 ngày (cộng trừ 3 ngày) ở lần khám thứ hai nếu triệu chứng chưa khỏi hoàn toàn [1].

Kết quả ghi nhận có 65 bệnh nhân đáp ứng đầy đủ tiêu chí của đề cương nghiên cứu [1]:

  • Có 53 bệnh nhân đạt mức phục hồi hoàn toàn (chiếm tỷ lệ 81,5%) [1].
  • Có 11 bệnh nhân ghi nhận sự cải thiện triệu chứng rõ rệt (chiếm tỷ lệ 17,0%) [1].
  • Chỉ có duy nhất 1 bệnh nhân có biểu hiện bệnh hơi tăng nặng hơn (chiếm tỷ lệ 1,5%) [1].

Tổng quan y khoa năm 2025 cũng tái khẳng định các nghiên cứu lâm sàng đã ủng hộ tính an toàn và hiệu quả của dịch chiết cây sáng mắt khi dùng dưới dạng dung dịch nhỏ mắt cho các bệnh viêm kết mạc viêm và xuất tiết [3].

Lợi ích ghi nhận nhưng bằng chứng còn nhiều ranh giới hạn chế

Mặc dù con số 81,5% bệnh nhân hồi phục hoàn toàn nghe rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận kết quả này dưới lăng kính khoa học thận trọng [1]. Thử nghiệm lâm sàng năm 2000 có cỡ mẫu rất nhỏ, chỉ dừng lại ở 65 bệnh nhân [1]. Quan trọng hơn, đây là nghiên cứu đoàn hệ nhãn mở một nhánh, hoàn toàn không có nhóm đối chứng dùng giả dược (placebo) [1].

Viêm kết mạc thông thường (đặc biệt do virus hoặc kích ứng nhẹ) có xu hướng tự giới hạn và tự thuyên giảm sau 7 đến 14 ngày nhờ hệ miễn dịch tự nhiên của cơ thể. Do thiếu nhóm đối chứng không dùng thuốc hoặc dùng nước mắt nhân tạo thông thường, nghiên cứu chưa thể phân tách rạch ròi bao nhiêu phần trăm là do tác dụng dược lý thực sự của cây sáng mắt và bao nhiêu phần trăm là tiến trình tự khỏi tự nhiên của bệnh.

Thêm vào đó, đặc tính sinh học của dịch chiết cây sáng mắt phụ thuộc cực kỳ lớn vào dung môi chiết xuất [2]. Nghiên cứu tế bào năm 2014 đã cảnh báo rằng chiết xuất bằng heptane gây độc đối với tế bào biểu mô giác mạc người ngay ở nồng độ thấp (25 microgram/mL) và không thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do, trái ngược hoàn toàn với chiết xuất bằng cồn ethanol hoặc ethyl acetate [2]. Một nghiên cứu năm 2025 khi đo lường năng lực chống oxy hóa dọn gốc ABTS cũng cho thấy Euphrasia officinalis có khả năng chống oxy hóa tương đối thấp (giá trị IC50 là 2,020 mg/mL, tương đương 4,70 micromol Trolox eq/g), thấp hơn nhiều so với các chiết xuất thảo mộc khác như lựu (P. granatum) hay sâm Rhodiola rosea [5]. Do đó, người bệnh không thể tùy tiện đánh đồng mọi sản phẩm mang nhãn cây sáng mắt đều có hoạt lực và độ an toàn như nhau.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng cây sáng mắt trị đau mắt

Sai lầm nguy hiểm nhất mà nhiều người mắc phải là tự ý hái cây sáng mắt tươi hoặc mua trà thảo mộc khô về đun lấy nước để rửa mắt hay đắp lên mí mắt. Nước đun thảo mộc tự làm tại nhà chứa rất nhiều vi khuẩn, nấm mốc, cặn bã thực vật và nồng độ hoạt chất không được chuẩn hóa. Việc tự ý đưa các dung dịch không đảm bảo vô trùng vào mắt bị viêm kết mạc có thể dẫn đến nhiễm trùng thứ phát, loét giác mạc và suy giảm thị lực vĩnh viễn.

Một hiểu lầm khác là xem cây sáng mắt như giải pháp diệt khuẩn, diệt virus mạnh mẽ để thay thế kháng sinh. Thảo dược này chủ yếu giúp điều hòa miễn dịch, giảm sưng đỏ và ức chế các chất gây viêm tại chỗ [2], [3]. Mặc dù cây sáng mắt từng được khảo sát cùng nhiều cây thuốc khác về hoạt tính kháng nấm trên các chủng Candida albicans phân lập từ ca viêm âm đạo cấp, hoạt tính tiêu diệt các chủng vi khuẩn gây bệnh nặng ở mắt vẫn chưa có đủ căn cứ lâm sàng [6]. Nếu bị viêm kết mạc do nhiễm khuẩn nặng mà bỏ qua phác đồ kháng sinh của bác sĩ, bệnh có thể trở nặng nhanh chóng.

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Dù dung dịch nhỏ mắt đơn liều chiết xuất Euphrasia cho thấy khả năng dung nạp tốt trên các bệnh nhân tham gia thử nghiệm lâm sàng [1], một số nhóm đối tượng bắt buộc phải cẩn trọng tối đa:

  • Người bị viêm kết mạc có dấu hiệu nhiễm trùng nặng: Mắt đổ ghèn đặc màu xanh hoặc vàng, dính chặt mi mắt khi ngủ dậy, mắt đau nhức dữ dội hoặc sợ ánh sáng. Những trường hợp này cần thăm khám chuyên khoa mắt ngay lập tức để xác định nguyên nhân vi khuẩn và dùng thuốc kê đơn phù hợp.
  • Người có tổn thương trên giác mạc: Bất kỳ vết xước, loét hoặc trầy xước giác mạc nào đều có thể bị kích ứng bởi các thành phần thảo dược chưa được kiểm định kỹ lưỡng.
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ dung dịch thảo dược nào nhỏ vào mắt do chưa có đủ dữ liệu an toàn trên diện rộng.
  • Người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc dị ứng với các loài thực vật họ Cỏ chổi (Orobanchaceae): Có nguy cơ xuất hiện phản ứng quá mẫn, ngứa rát và phù nề mi mắt tăng nặng.

Cách ứng dụng an toàn và đúng đắn trong đời sống

Nếu bạn muốn sử dụng cây sáng mắt để chăm sóc đôi mắt đang mệt mỏi hoặc hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng viêm kết mạc thể nhẹ, hãy tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:

  • Chỉ chọn sản phẩm nhỏ mắt chuyên dụng, vô trùng: Tuyệt đối chỉ sử dụng các loại thuốc nhỏ mắt hoặc dung dịch nhỏ mắt dạng tép đơn liều (single-dose) đã được các cơ quan quản lý dược phẩm cấp phép lưu hành [1]. Các sản phẩm này phải được tinh chế từ dung môi an toàn (như chiết xuất cồn ethanol đã qua xử lý loại bỏ dung môi hoặc ethyl acetate), không chứa dung môi độc hại như heptane đối với biểu mô giác mạc [2].
  • Liều lượng tham khảo: Trong nghiên cứu lâm sàng, các bác sĩ đã chỉ định nhỏ 1 giọt dung dịch đơn liều từ 1 đến 5 lần mỗi ngày tùy mức độ viêm [1]. Người dùng nên tuân theo hướng dẫn ghi trên bao bì hoặc chỉ định của nhân viên y tế.
  • Chú ý vệ sinh: Không để đầu ống nhỏ mắt chạm vào lông mi hay bề mặt mắt để tránh lây nhiễm chéo vi khuẩn ngược vào lọ thuốc. Sau khi mở tép đơn liều, nên dùng ngay trong ngày và loại bỏ phần thừa nếu bao bì không có nắp đậy bảo quản chuyên dụng.
  • Kết hợp chăm sóc toàn diện: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, dùng khăn mặt riêng, hạn chế dụi mắt và cho mắt nghỉ ngơi hợp lý, tránh nhìn màn hình thiết bị điện tử liên tục.

Cây sáng mắt là một thảo dược truyền thống có cơ chế giảm viêm và hỗ trợ làm dịu bề mặt nhãn cầu đầy triển vọng [2], [3]. Tuy vậy, do các bằng chứng lâm sàng vẫn chỉ dừng lại ở cỡ mẫu nhỏ và thiếu nhóm đối chứng chuẩn [1], bạn không nên tự ý dùng thảo dược thay thế các phác đồ y khoa chính thống. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ nhãn khoa khi mắt có biểu hiện bất thường kéo dài để bảo vệ thị lực an toàn nhất.