Nhiều người tìm đến các cây thuốc dân gian truyền miệng để chữa bệnh tim mạch hoặc bồi bổ mà không lường trước nguy cơ độc chất tiềm ẩn. Cây sừng dê (thuộc chi Strophanthus) là một loại dược liệu chứa các hoạt chất trợ tim nhóm glycoside cực mạnh nhưng khoảng an toàn điều trị rất hẹp. Uống các chế phẩm tự chế hoặc dùng quá liều sừng dê có thể nhanh chóng dẫn đến ngộ độc cấp tính, đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.

Nguy cơ nhiễm độc cấp tính từ glycoside trợ tim của sừng dê

Cây sừng dê tự nhiên từ lâu đã được y học chú ý nhờ chứa nhóm glycoside tim (cardenolide) tác dụng nhanh [1]. Y học từng kê đơn hoạt chất glycoside tim để điều trị suy tim sung huyết và loạn nhịp tim [2]. Tuy nhiên, dược liệu này cũng chứa nhiều chất saponin làm thay đổi khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa của cardenolide [1]. Khi vào cơ thể với lượng không kiểm soát, các hoạt chất này gây ức chế bơm ion màng tế bào tim, kích hoạt quá tải dòng canxi nội bào.

Hậu quả của việc quá liều là tình trạng nhiễm độc tim cấp. Quá trình hưng phấn của cơ tim bị rối loạn, dẫn đến nhịp tim thất thường hoặc ngừng tim đột ngột. Hoạt chất glycoside tim từ chi cây sừng dê có tính hấp thu đường uống rất kém ổn định [1]. Điều này khiến người dùng vô cùng khó kiểm soát nồng độ chất độc tích lũy trong cơ thể.

Dấu hiệu 1: Rối loạn dẫn truyền nhịp tim và tụt huyết áp

Biểu hiện nghiêm trọng hàng đầu khi bị ngộ độc các hoạt chất ảnh hưởng trực tiếp đến tim mạch là nhịp tim không đều, đánh trống ngực hoặc loạn nhịp [1, 7]. Bệnh nhân có thể xuất hiện các rối loạn như ngoại tâm thu thất và rối loạn tái cực trên điện tâm đồ [3]. Nhịp tim bất thường có thể khởi phát từ nhịp nhanh, sau đó chuyển sang rối loạn nhịp chậm nghiêm trọng [3, 6].

Rối loạn nhịp tim kéo theo sự suy sụp chức năng tống máu, dẫn tới hạ huyết áp [6, 7]. Trường hợp ngộ độc nặng có thể tiến triển thành sốc tim nguy kịch, đòi hỏi hồi sức khẩn cấp bằng thuốc nâng huyết áp và can thiệp điều chỉnh nhịp tim chuyên sâu [1, 3].

Dấu hiệu 2: Đau thắt ngực dữ dội và vã mồ hôi

Một trong những phản ứng thường gặp nhất khi tim chịu độc tính cấp tính từ các hợp chất dược lý là đau ngực [1, 2, 7]. Cơn đau có thể biểu hiện dưới dạng đè nặng, thắt nghẹt sau xương ức do co thắt mạch vành hoặc cơ tim thiếu máu cục bộ [1, 2]. Triệu chứng này cảnh báo cơ tim đang bị tổn thương nghiêm trọng do độc chất.

Đi kèm với cơn đau ngực, bệnh nhân bị ngộ độc tim thường rơi vào trạng thái vã mồ hôi lạnh, khó thở và mệt lả [1, 7]. Đây là dấu hiệu phản xạ của hệ thần kinh giao cảm phản ứng trước tình trạng tụt huyết áp và thiếu máu nuôi dưỡng các cơ quan trọng yếu [1, 7].

Dấu hiệu 3: Kích ứng đường tiêu hóa dữ dội

Hệ tiêu hóa là nơi tiếp nhận đầu tiên và phản ứng rất dữ dội trước các độc chất nguồn gốc thực vật. Mặc dù các nghiên cứu tập trung nhiều vào phản ứng trên tim mạch [1, 6], sự hiện diện của lượng lớn saponin (chiếm tới 1% trong hạt chi sừng dê) kết hợp cardenolide gây kích thích màng nhầy đường ruột rất mạnh [1].

Phản ứng tự nhiên của cơ thể khi nhiễm độc thảo dược là buồn nôn, nôn mửa liên tục và co thắt đau quặn bụng. Triệu chứng nôn nhiều cũng khiến người bệnh mất nước, rối loạn điện giải nghiêm trọng, từ đó làm gia tăng mức độ loạn nhịp tim sẵn có.

Dấu hiệu 4: Rối loạn ý thức và tổn thương thần kinh trung ương

Độc tính xâm nhập nhanh vào cơ thể và tụt huyết áp kéo dài sẽ làm giảm lưu lượng máu lên não, gây ra các biểu hiện thần kinh rõ rệt [4]. Bệnh nhân ngộ độc cấp thường rơi vào tình trạng lơ mơ, lú lẫn tinh thần hoặc hôn mê [4].

Các rối loạn dẫn truyền thần kinh trung ương do nhiễm độc còn có thể khiến người bệnh nhìn mờ, choáng váng, mất định hướng không gian [4]. Khi người bệnh vừa có biểu hiện tim đập chậm hoặc loạn nhịp kèm theo lú lẫn, đây là tình trạng cấp cứu tối khẩn [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về chiết xuất từ hạt cây sừng dê?

Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm sáng tỏ nhiều thành phần hóa học độc đáo trong các loài sừng dê:

Nghiên cứu công bố năm 2022 phân tích thành phần hạt chi sừng dê (Strophanthus) ghi nhận hạt của loài này chứa các cardenolide tác dụng nhanh như ouabain, nhưng tổng hàm lượng saponin tự nhiên trong hạt chiếm tới 1% với hơn 90 hợp chất saponin chưa từng được công bố trước đó [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng saponin này có thể làm thay đổi đáng kể độ hấp thu qua đường tiêu hóa của cardenolide khó hấp thu trong hạt, đặc biệt khi người dân tự ý sử dụng các dịch chiết thô tại nhà [1]. Dữ liệu này chỉ ra nguy cơ cực lớn khi dùng hạt sừng dê tự bào chế do biến thiên sinh khả dụng [1].

Nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát hoạt chất divaricoside (DIV) chiết xuất từ cây sừng dê (Strophanthus divaricatus) trên dòng tế bào ung thư khoang miệng người (SCC2095 và OECM-1) [2]. Bằng xét nghiệm MTT, western blot và kính hiển vi điện tử truyền qua, DIV ức chế tăng sinh tế bào theo liều lượng và thời gian thông qua việc điều hòa giảm phospho-CDC25C, CDC25C và CDC2 gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha S và G2/M [2]. Đồng thời DIV hoạt hóa caspase-3, giảm protein Mcl-1 để kích hoạt chết theo chương trình (apoptosis) và gây hiện tượng tự thực (autophagy) [2]. Dù vậy, đây hoàn toàn là thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào ung thư nhân tạo, chưa có dữ liệu kiểm chứng tính an toàn hoặc hiệu quả điều trị trên cơ thể người sống [2].

Tổng hợp tổng quan năm 2021 xác nhận divaricoside từ Strophanthus divaricatus điều hòa tự thực ở nồng độ từ 10 đến 500 nM trong 48 giờ trên tế bào SCC2095, điều hòa giảm Bcl-2 và Mcl-1, tăng biểu hiện Bax [5]. Tương tự, hoạt chất glycoside tim tác động tế bào rất mạnh nhưng mang giới hạn độc tính tế bào cao [5].

Hiểu lầm thường gặp về cây thuốc tự nhiên

Sai lầm phổ biến của nhiều người là tin rằng cây cỏ thiên nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Trong thực tế, nhiều loài thực vật chứa độc chất cực mạnh như glycoside tim để tự vệ [4, 5]. Chỉ một lượng nhỏ hạt hoặc nước sắc tự chế đã có thể vượt quá liều an toàn [1].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng nước đun sôi hay ngâm rượu có thể khử độc dược liệu. Chiết xuất glycoside và saponin trong sừng dê bền vững, hòa tan tốt vào dung môi và thẩm thấu qua đường ruột [1]. Việc tự chế thuốc cồn ngọt hay ngâm rượu từ sừng dê tại nhà tiềm ẩn rủi ro tử vong do ngộ độc cấp tính [1].

Ai tuyệt đối phải tránh xa sừng dê?

Nhóm người có bệnh nền tim mạch tuyệt đối không được tiếp xúc hay dùng thử các chế phẩm tự chế từ sừng dê [1, 2, 7]. Sự hiện diện của bệnh tim có sẵn làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện triệu chứng ngộ độc tim nghiêm trọng [6].

Người cao tuổi, phụ nữ có thai, người có chức năng gan thận suy giảm phải tránh xa. Hoạt chất glycoside tim không thể tự kiểm soát liều lượng và có thể gây sốc tim hoặc ngưng tim tức thì [1, 4].

Xử trí khẩn cấp và khuyến cáo thực tế

Hiện nay, y học hiện đại không khuyến khích việc sử dụng thảo dược thô chứa cardenolide như sừng dê mà không có sự kiểm soát y tế [1]. Người dân không nên tự ý tìm kiếm, thu hái hoặc ngâm rượu, sắc nước hạt và rễ cây sừng dê để trị bệnh [1].

Nếu nghi ngờ uống nhầm hoặc ngộ độc cây sừng dê:

  • Cần ngừng ngay lập tức việc sử dụng [7].
  • Nhanh chóng đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế có chuyên khoa chống độc hoặc hồi sức cấp cứu gần nhất.
  • Tại bệnh viện, các biện pháp tẩy độc như rửa dạ dày, dùng thuốc điều hòa nhịp tim (như atropine) và theo dõi sát điện tâm đồ liên tục là tối quan trọng để cứu vãn tính mạng người bệnh [3, 6].

Cây sừng dê là một loại dược thảo chứa nhiều hoạt chất sinh học rất mạnh nhưng khoảng cách giữa điều trị và ngộ độc tử vong là vô cùng mong manh [4, 5]. Độc tính trên tim và thần kinh diễn tiến rất nhanh [1, 3]. Độc giả cần tuân thủ phác đồ chính thống của bác sĩ, tuyệt đối không dùng các bài thuốc truyền miệng để bảo vệ sức khỏe trái tim.