Nhiều người truyền tai nhau nhai lá cây thạch anh để trị đau họng, hạt xơ thanh quản hay tiêu tan khối bướu cổ. Thảo dược mọc bờ rào bỗng thành phương thuốc chữa bệnh vùng cổ.

Thực tế, cây thạch anh (tên khoa học Euphorbia tithymaloides) chỉ có một số hoạt chất kháng viêm, chống oxy hóa trong thử nghiệm phòng thí nghiệm [1], [2]. Lời đồn cây làm teo bướu cổ hay khỏi hẳn viêm họng mạn tính hoàn toàn thiếu chứng cứ khoa học xác thực.

Cây thạch anh là gì và lời đồn thổi dân gian

Cây thạch anh trong dân gian Việt Nam còn gọi là hồng phụng anh, thuộc chi Đại kích (Euphorbia), họ Thầu dầu (Euphorbiaceae). Cây thân thảo hoặc bụi nhỏ, chứa lượng mủ trắng dồi dào khi bẻ gãy thân, lá.

Người dân mách nhau ngắt vài lá rửa sạch, nhai sống kèm muối hột để nuốt nước cốt. Họ tin nước cây làm lành tổn thương hầu họng, kháng khuẩn tại chỗ, thậm chí làm nhỏ các nhân tuyến giáp hay khối bướu cổ lâu năm.

Nhiều người bệnh bỏ điều trị y khoa để nhai lá thạch anh dẫn tới biến chứng sưng to, khó thở hoặc viêm loét tiêu hóa do độc tính mủ cây.

Cơ chế sinh học: Hỗ trợ kháng viêm, không trị bướu

Bệnh bướu cổ bắt nguồn từ rối loạn chuyển hóa iod, bệnh tự miễn, u tuyến giáp lành tính hoặc ác tính. Điều trị đòi hỏi điều hòa hormone, dùng thuốc ức chế hoặc can thiệp phẫu thuật bóc tách.

Cây thạch anh chỉ chứa các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp hỗ trợ giảm viêm và dọn gốc tự do oxy hóa [1], [2]. Các hợp chất này không tác động lên thụ thể tuyến giáp, không điều chỉnh hormone TSH hay thu nhỏ mô tăng sinh.

Việc ngậm lá giảm đau rát họng tạm thời do chất chống oxy hóa xoa dịu phản ứng phù nề tại chỗ chứ không tiêu diệt tận gốc vi khuẩn hay virus gây viêm amidan, viêm họng.

Dữ liệu khoa học thực tế nói gì?

Khoa học thế giới ghi nhận các nghiên cứu ống nghiệm trên cây thạch anh (Euphorbia tithymaloides) và loài cùng chi:

Năm 2024, một thử nghiệm so sánh dịch chiết giàu polyphenol từ các bộ phận của Euphorbia tithymaloides [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá có hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm, hạ đường huyết và kháng glycation cao hơn thân và rễ [1]. Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC-PDA định lượng hai hoạt chất sinh học chính là rutin và luteolin [1]. Nghiên cứu chỉ dừng ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), chưa thực hiện trên động vật hay người [1].

Năm 2018, nghiên cứu tại vùng Kushtia phân tích thành phần tinh dầu và dịch chiết hữu cơ từ phần trên mặt đất của Euphorbia tithymaloides [2]. Kết quả nhận diện 31 hợp chất qua phương pháp GC-MS, chiếm 96,37% tổng lượng dầu, trong đó eugenol chiếm 22,52%, phenyl ethyl alcohol chiếm 14,63%, 3-pentanol chiếm 9,22%, caryophyllene oxide chiếm 7,73%, isoeugenol chiếm 7,32%, pentadecanol chiếm 5,14%, spathulenol chiếm 5,11% và alpha-pinene chiếm 3,32% [2].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận tinh dầu và phân đoạn ethyl acetate quét gốc tự do DPPH với IC50 lần lượt là 13,67 và 17,59 microg/mL; dọn gốc superoxide với IC50 lần lượt là 21,83 và 42,34 microg/mL [2]. Tinh dầu và dịch chiết methanol dọn gốc tự do nitric oxide (NO) với IC50 lần lượt là 90,45 và 112,63 microg/mL [2]. Dịch chiết methanol chứa hàm lượng phenolic toàn phần cao nhất [2]. Đây đều là thử nghiệm hóa sinh trong ống nghiệm, chứng minh tiềm năng chống oxy hóa tự nhiên [2].

Bên cạnh đó, các loài cùng chi Euphorbia cũng cho thấy tác dụng sinh học trên tế bào:

Thử nghiệm năm 2024 trên cây cỏ sữa lá lớn (Euphorbia hirta) xác định flavonoid tác động qua thụ thể Nrf2 và NF-kappaB [3]. Phân tích mạng lưới dược lý tìm ra 71 đích chống viêm tiềm năng, trong đó có 8 đích cốt lõi như IL-6, TNF, NFkappaB và Nrf2 [3]. Chiết xuất cồn 65% và hoạt chất quercitrin ức chế biểu hiện gen viêm liên quan NF-kappaB, còn baicalein giảm viêm qua Nrf2 và thúc đẩy tế bào viêm chết theo chu trình trên mô hình tế bào RAW264.7 [3]. Một nghiên cứu khác năm 2024 khẳng định chiết xuất cồn của lá Euphorbia hirta ức chế viêm và oxy hóa phụ thuộc liều dùng từ 100 đến 500 microg/ml trong ống nghiệm và mô phỏng điện toán [4].

Tổng quan năm 2022 về loài Euphorbia umbellata chỉ ra triterpene euphol có tác dụng ức chế hóa ứng động bạch cầu trung tính và điều hòa hệ thống bổ thể [5].

Năm 2010, nghiên cứu bôi ngoài da triterpene tirucallol (nồng độ 0,3%) tách chiết từ mủ cây Euphorbia lactea giúp giảm phù tai chuột do chất gây viêm TPA theo liều lượng, đồng thời ức chế sinh oxit nitric và biểu hiện gen iNOS trên đại thực bào [6].

Năm 2011, nghiên cứu 14 dịch chiết từ 7 cây họ Euphorbiaceae trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) người khỏe mạnh ghi nhận dịch chiết mủ của Euphorbia cotinifolia và Euphorbia tirucalli kích thích tăng sinh và gây chết theo chu trình trên tế bào lympho T CD3(+) [7].

Năm 2025, nghiên cứu trên phần trên mặt đất cây Euphorbia wallichii phân lập được 10 diterpenoid khung lathyrane, trong đó hợp chất số 2 ức chế sản sinh NO mạnh nhất nhờ điều hòa con đường tín hiệu PI3K/Akt/mTOR [8].

Tất cả dữ liệu trên chỉ cho thấy họ cây này có tiềm năng sinh học chống viêm, dọn gốc tự do ở cấp độ tế bào và mô hình động vật. Chưa từng có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây thạch anh làm tiêu teo bướu cổ ở người.

Những hiểu lầm nguy hại cần loại bỏ

Hiểu lầm lớn nhất là xem thạch anh như thần dược chữa lành bệnh lý tuyến giáp. Bướu giáp cần định lượng hormone, siêu âm phân độ TIRADS hoặc sinh thiết tế bào để loại trừ ung thư. Tự ý nhai lá khiến người bệnh chậm trễ thời gian vàng điều trị.

Hiểu lầm thứ hai là nhai nuốt lá tươi hoàn toàn vô hại vì là cây thuốc nam. Mủ trắng của nhiều cây họ Đại kích chứa độc tố diterpene gây bỏng rát, phồng rộp niêm mạc miệng, phù nề thanh quản và ngộ độc đường tiêu hóa nếu tích lũy liều cao.

Không có liều lượng lá nhai tươi nào được chứng nhận an toàn cho con người qua các hướng dẫn y tế chính thống.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không dùng dịch lá tươi cây thạch anh vì nguy cơ kích ứng tiêu hóa, độc tính mủ cây chưa kiểm soát trên thai nhi.

Người có bướu cổ, u tuyến giáp nghi ngờ ác tính không được dùng thảo dược thay thế thuốc kê đơn hoặc lịch hẹn phẫu thuật của bác sĩ chuyên khoa nội tiết.

Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, người già, trẻ nhỏ cần tránh xa việc nuốt mủ cây tươi để phòng ngừa loét thực quản, bỏng niêm mạc họng. Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, tim mạch cần tham khảo bác sĩ vì các thành phần trong cây có thể gây tương tác không mong muốn [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Khi bị đau rát họng, bạn nên ưu tiên các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả an toàn như súc họng bằng nước muối sinh lý 0,9%, giữ ấm vùng cổ, uống đủ nước ấm.

Nếu xuất hiện triệu chứng nuốt vướng, cổ to ra bất thường, sụt cân hoặc run tay, bạn cần đi khám chuyên khoa nội tiết tại bệnh viện để làm xét nghiệm máu và siêu âm tuyến giáp thay vì tự hái lá nhai.

Cây thạch anh chỉ nên trồng làm cảnh hoặc tiếp tục nghiên cứu hóa thực vật trong phòng thí nghiệm. Người dân không nên tự ý dùng thảo dược truyền miệng không rõ liều lượng để tránh nguy cơ ngộ độc.