Nhiều người tìm đến các loại thảo dược bổ dương với mong muốn cải thiện phong độ phòng the và tăng cường sinh lực tự nhiên. Trong số đó, cây tráng dương (tên khoa học là Turnera diffusa, thường gọi là damiana) từ lâu đã nổi tiếng trong y học cổ truyền như một phương thuốc kích dục tự nhiên [1]. Tuy nhiên, liệu loài cây này có thực sự đem lại hiệu quả tăng ham muốn như lời đồn thổi, hay đây chỉ là những lời quảng cáo phóng đại?
Câu trả lời ngắn gọn: Các bằng chứng khoa học thực nghiệm trên động vật ghi nhận cây tráng dương có tác dụng kích thích hành vi tình dục và phục hồi khả năng giao phối [2]. Dù vậy, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người còn rất khan hiếm, phần lớn các chế phẩm ở người đều phải phối hợp cùng nhiều thành phần khác nên chưa thể khẳng định tác dụng độc lập của riêng loài cây này [1].
Cơ chế tác động sinh học theo góc nhìn khoa học
Trong dân gian, cây tráng dương được sử dụng như một chất kích thích ham muốn và hỗ trợ giải tỏa căng thẳng [3]. Các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học để tìm hiểu lý do loài thảo mộc này mang lại tác động lên chức năng sinh lý. Chiết xuất của cây chứa nhiều hợp chất tự nhiên như caffeine, arbutin và nhóm flavonoid đa dạng [2].
Phân tích hóa thực vật chỉ ra chiết xuất lá chứa khoảng 22 hợp chất flavonoid khác nhau, phenolics, glycoside cyanogen, monoterpenoid, sesquiterpenoid, triterpenoid, axit béo cùng nhiều hoạt chất sinh học khác [1]. Một số hợp chất phân lập như pinocembrin và acacetin đã thể hiện khả năng ức chế men aromatase theo liều lượng với giá trị IC50 lần lượt là 10,8 microM và 18,7 microM trong thử nghiệm sinh hóa [4].
Ngoài ra, chiết xuất và các chất như apigenin 7-glucoside, Z-echinacin, pinocembrin còn thể hiện hoạt tính estrogen trong thử nghiệm nấm men [4]. Về mặt thần kinh và mạch máu, tác động kích thích tình dục của dịch chiết cây tráng dương ở chuột đực liên quan trực tiếp đến con đường oxit nitric (NO), chủ yếu diễn ra ở cấp độ trung ương thần kinh [3]. Khi sử dụng chất ức chế men tổng hợp NO là L-NAME, tác dụng hỗ trợ chức năng tình dục của thảo dược này bị triệt tiêu [3].
Bằng chứng thực nghiệm: Nghiên cứu trên động vật nói gì?
Khả năng hỗ trợ hành vi tình dục của cây tráng dương được ghi nhận rõ nét nhất qua các mô hình chuột thí nghiệm gặp rối loạn chức năng giao phối.
Một nghiên cứu công bố năm 1999 đánh giá dịch chiết lỏng của Turnera diffusa trên chuột đực khỏe mạnh bình thường và chuột bị suy giảm sinh lý hoặc bất lực ở các liều 0,25 ml/kg, 0,50 ml/kg và 1,0 ml/kg [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất không ảnh hưởng đến chuột có khả năng giao phối bình thường, nhưng liều cao nhất 1,0 ml/kg giúp chuột suy giảm sinh lý cải thiện rõ rệt: tăng tỷ lệ xuất tinh, rút ngắn thời gian trễ gắn kết, trễ giao phối, trễ xuất tinh cũng như rút ngắn khoảng thời gian nghỉ giữa các lần giao phối mà không làm thay đổi hoạt động vận động [5].
Năm 2009, một nghiên cứu trên mô hình chuột đực kiệt sức tình dục đã sử dụng chiết xuất nước Turnera diffusa ở dải liều 20-80 mg/kg để so sánh với yohimbine (2 mg/kg) [2]. Kết quả ghi nhận liều 80 mg/kg làm tăng đáng kể tỷ lệ chuột đực đạt được một chu kỳ xuất tinh và tiếp tục chu kỳ thứ hai, đồng thời rút ngắn khoảng thời gian phục hồi sau xuất tinh [2]. Tác dụng này tương tự như yohimbine và không gây lo âu hay rối loạn vận động [2]. Dữ liệu từ nghiên cứu năm 2016 trên chuột kiệt sức tình dục cũng tái khẳng định chiết xuất nước Turnera diffusa kích thích tỷ lệ xuất tinh và tiếp tục giao phối sau xuất tinh qua cơ chế tác động thần kinh trung ương [6].
Năm 2013, nghiên cứu khác khảo sát trên chuột đực giảm ham muốn bẩm sinh khi cho dùng liều 10-40 mg/kg kết hợp đối chứng với sildenafil citrate (10 mg/kg) [3]. Kết quả cho thấy liều 10 mg/kg của cây tráng dương giúp rút ngắn thời gian trễ xuất tinh, tăng số lượng phóng điện vận động xuất tinh và tăng phản xạ cương cứng dương vật [3]. Đáng chú ý, liều 10 mg/kg còn tạo ra tác dụng giảm lo âu ở chuột mà không gây ức chế khả năng di chuyển [3].
Năm 2023, một nghiên cứu kéo dài 28 ngày đánh giá chiết xuất lá Turnera diffusa đường uống (liều 100 mg/kg/ngày và 200 mg/kg/ngày) trên chuột đực mắc đái tháo đường týp 2 [7]. Thảo dược này giúp phục hồi số lượng tinh trùng, độ di động, độ sống gần mức bình thường, giảm bất thường hình thái và giảm phân đoạn DNA tinh trùng [7]. Chiết xuất còn làm giảm các chỉ số stress oxy hóa NOX-2, hạ viêm tinh hoàn và làm tăng nồng độ testosterone huyết tương cũng như các protein tạo steroid [7].
Lợi ích ghi nhận và khoảng trống dữ liệu ở người
Dù các bằng chứng trên động vật cho thấy tiềm năng kích thích chức năng sinh lý rất tích cực, bức tranh nghiên cứu ở người lại hoàn toàn khác biệt.
Đánh giá tổng quan thực vật học và hoạt tính sinh học công bố năm 2014 nhấn mạnh hầu hết tác dụng của chiết xuất chi Turnera chỉ mới dừng lại ở các thử nghiệm hóa học, nuôi cấy tế bào hoặc mô hình động vật [1]. Các thử nghiệm đánh giá sự cải thiện chức năng tình dục nữ trên người từng được tiến hành, tuy nhiên chế phẩm sử dụng lại chứa hỗn hợp nhiều thành phần có hoạt tính sinh học khác cùng với lá cây tráng dương, chứ không dùng đơn độc thảo dược này [1].
Chính vì vậy, y học hiện đại chưa có đủ dữ liệu lâm sàng độc lập, chất lượng cao để xác nhận cây tráng dương có thể làm tăng ham muốn thực sự ở nam giới hay nữ giới giống như trên chuột thí nghiệm. Người tiêu dùng không nên đồng nhất kết quả thử nghiệm trên động vật với hiệu quả thực tế trên cơ thể người.
Những hiểu lầm thường gặp về cây tráng dương
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi cây tráng dương như một loại "viagra tự nhiên" có khả năng điều trị dứt điểm mọi dạng rối loạn cương dương hay yếu sinh lý. Khoa học hiện nay chỉ ghi nhận chiết xuất có hoạt tính hỗ trợ phản xạ cương và rút ngắn thời gian phục hồi ở chuột thí nghiệm thông qua cơ chế oxit nitric, hoàn toàn không phải thuốc điều trị thay thế chỉ định y khoa [3].
Một hiểu lầm khác là thảo dược tự nhiên thì dùng liều bao nhiêu cũng an toàn. Chiết xuất lá cây tráng dương chứa nhiều hợp chất tự nhiên, bao gồm cả glycoside cyanogen [1]. Việc tự ý thu hái hoặc sử dụng các chế phẩm cô đặc không rõ nguồn gốc với liều cao có thể tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc gây tương tác bất lợi. Ngoài ra, cây tráng dương từng được ghi nhận trong dân gian với tác dụng gây sảy thai [1], do đó suy nghĩ cho rằng thảo dược này hoàn toàn lành tính cho mọi đối tượng là quan niệm sai lầm và nguy hiểm.
Chiết xuất methanolic của cây cũng từng được ghi nhận có độc tính tế bào đối với dòng tế bào ung thư vú MDA-MB-231 trong ống nghiệm (IC50 là 30,67 mcg/mL) [8]. Mặc dù loài cây này được FDA đánh giá là an toàn cho mục đích làm hương liệu và chất ngâm truyền [8], nhưng hiệu quả và độ an toàn ở liều cao dùng cho mục đích chữa bệnh vẫn cần được theo dõi thận trọng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai cần tránh sử dụng các chế phẩm từ cây tráng dương, do loài cây này có lịch sử sử dụng trong dân gian như một chất gây sảy thai [1]. Hiện chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn trên phụ nữ cho con bú và trẻ em, vì vậy các đối tượng này không nên dùng.
Những người đang mắc bệnh lý phụ thuộc hormone (như ung thư vú) cần thận trọng bởi chiết xuất cây tráng dương có biểu hiện hoạt tính estrogen và khả năng ức chế aromatase trong thử nghiệm phòng thí nghiệm [4].
Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng. Dù nghiên cứu trên chuột đái tháo đường ghi nhận tác dụng cải thiện tổn thương tinh hoàn [7], các hoạt tính hạ đường huyết của cây tráng dương đã được báo cáo trong tài liệu dược lý [8] có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức khi tương tác cùng thuốc điều trị. Bất kỳ ai có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc kê đơn đều cần hỏi ý kiến chuyên môn y tế.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn
Trong thực tế đời sống, lá và thân cây tráng dương thường được sử dụng dưới dạng trà ngâm truyền hoặc làm hương liệu phụ gia thực phẩm đã được cơ quan quản lý ghi nhận tính an toàn cơ bản [8].
Nếu muốn sử dụng thảo dược này dưới dạng trà thảo mộc thông thường, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, ngâm hãm lá khô theo hướng dẫn bao bì tiêu chuẩn và không lạm dụng hàng ngày kéo dài. Tránh tìm kiếm các loại cao cô đặc hoặc bột chiết xuất nồng độ cao khi chưa có sự tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Cần lưu ý không kết hợp tùy tiện cây tráng dương với các loại thuốc ức chế PDE5 (thuốc điều trị rối loạn cương dương) hay các chất bổ trợ sinh lý khác, nhằm tránh tác động cộng hưởng lên hệ mạch máu và huyết áp. Đối với những trường hợp suy giảm ham muốn hoặc rối loạn tình dục kéo dài, thăm khám tại các cơ sở nam khoa hoặc chuyên khoa nội tiết luôn là giải pháp an toàn và khoa học nhất.
Tóm lại, cây tráng dương (Turnera diffusa) thể hiện tiềm năng sinh học rõ rệt trong việc kích thích hành vi giao phối và giảm căng thẳng trên mô hình động vật thí nghiệm [2], [3]. Dù vậy, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn còn rất hạn chế và thiếu các thử nghiệm đơn lẻ quy chuẩn [1]. Người dân nên nhìn nhận đúng mức giá trị hỗ trợ của thảo mộc, duy trì lối sống lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp vấn đề về sức khỏe sinh lý.