Đổ mồ hôi đêm làm ướt đẫm quần áo hay ra mồ hôi trộm ở tay, chân ngay cả khi ngồi phòng máy lạnh là nỗi ám ảnh của nhiều người. Trong dân gian và các diễn đàn làm đẹp, nhiều người truyền tai nhau uống trà cây xô thơm (sage) như một giải pháp thảo dược giúp làm khô thoáng cơ thể.
Tuy nhiên, xét trên dữ liệu y văn hiện có về kiểm soát chứng tăng tiết mồ hôi, cây xô thơm không nằm trong danh sách các biện pháp can thiệp đã được kiểm chứng lâm sàng [1]. Thay vào đó, y học hiện đại tập trung vào cơ chế kháng cholinergic bằng thuốc bôi hoặc thuốc uống chuyên biệt, cùng các phương pháp y khoa khác để kiểm soát tuyến mồ hôi hoạt động quá mức [2].
Bản chất của chứng tăng tiết mồ hôi và cơ chế thần kinh
Tăng tiết mồ hôi (hyperhidrosis) là tình trạng cơ thể đổ mồ hôi quá mức không thể kiểm soát, xảy ra ngay cả khi nghỉ ngơi và không phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường [1]. Lượng mồ hôi tiết ra vượt quá mức cần thiết cho quá trình điều hòa thân nhiệt bình thường của cơ thể [3]. Thống kê cho thấy tình trạng này ảnh hưởng đến gần 3% dân số [3].
Về mặt cơ chế, chứng tăng tiết mồ hôi đặc trưng bởi sự hoạt động quá mức của các tuyến mồ hôi ngoại tiết (tuyến eccrine), thường liên quan đến sự rối loạn chức năng của hệ thần kinh tự chủ [2]. Cụ thể, bệnh có thể bắt nguồn từ sự kích thích quá mức của hệ thần kinh giao cảm tác động lên các tuyến mồ hôi bình thường [3]. Ở nhiều người, mồ hôi tiết ra dữ dội để phản ứng với căng thẳng tâm lý và các kích thích cảm xúc hơn là do thời tiết nóng hay vận động thể lực [4].
Bệnh được chia làm hai nhóm là tăng tiết mồ hôi nguyên phát (không rõ nguyên nhân) và thứ phát (do bệnh lý nền hoặc thuốc) [3]. Trong đó, tăng tiết mồ hôi khu trú nguyên phát là dạng phổ biến nhất, thường ảnh hưởng đến vùng nách, lòng bàn tay, lòng bàn chân hoặc khuôn mặt [2]. Mức độ nghiêm trọng có thể tàn phá đời sống xã hội, cảm xúc của người bệnh, làm suy giảm chất lượng sống và tạo điều kiện cho các bệnh ngoài da khác phát triển [4]. Thậm chí, người mắc bệnh này còn thường gặp các bệnh lý tâm thần đi kèm [5].
Khoảng trống bằng chứng về cây xô thơm và vai trò thật sự của chất kháng cholinergic
Nhiều thông tin truyền miệng cho rằng cây xô thơm có chứa hoạt chất kháng cholinergic tự nhiên giúp ức chế mồ hôi. Tuy nhiên, qua các tổng quan hệ thống quy mô lớn rà soát dữ liệu y văn từ nhiều cơ sở dữ liệu quốc tế, cây xô thơm hoàn toàn không xuất hiện trong phác đồ hay các thử nghiệm lâm sàng tiêu chuẩn để điều trị tăng tiết mồ hôi [1].
Thay vì thảo dược, cơ chế kháng cholinergic trong y khoa được áp dụng thông qua các loại thuốc kháng cholinergic dạng uống và dạng bôi ngoài da [2]. Hàng loạt thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu tiến cứu đã củng cố bằng chứng về hiệu quả cũng như khả năng dung nạp của nhóm thuốc kháng cholinergic đường uống và đường bôi trong kiểm soát tăng tiết mồ hôi [2].
Đối với tình trạng bệnh nhẹ, các chất chống mồ hôi bôi tại chỗ (thường chứa hợp chất nhôm và zirconium) được khuyến cáo là lựa chọn đầu tay [2], [6]. Khi thuốc chống mồ hôi thông thường không kiểm soát được bệnh ở mức độ trung bình đến nặng tại vùng nách, hoạt chất kháng cholinergic bôi tại chỗ tên là glycopyrronium được xem là phương pháp điều trị bằng thuốc hàng đầu [2]. Hoạt chất glycopyrronium dạng bôi này đã được nghiên cứu trong ít nhất 8 thử nghiệm lâm sàng với sự tham gia của hơn 2.000 bệnh nhân [2]. Bên cạnh đó, thuốc kháng cholinergic đường uống được xếp vào nhóm điều trị hàng thứ hai, cùng với tiêm độc tố botulinum (BTX) và liệu pháp vi sóng [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về phương pháp trị mồ hôi quá mức?
Từ năm 1978 đến năm 1989, đã có hơn 60 bài báo nghiên cứu về tuyến mồ hôi ngoại tiết và sự tiết mồ hôi được công bố, nhưng việc kiểm soát bệnh vẫn là bài toán khó cho cả bác sĩ gia đình lẫn bác sĩ da liễu [4]. Một báo cáo năm 1989 đã thử nghiệm dùng phenoxybenzamine (chất đối kháng alpha-adrenergic) trên 2 bệnh nhân và nhận thấy sau một đợt dùng thuốc bôi, hoạt chất này giúp giảm mồ hôi xuống mức chấp nhận được [4].
Đến năm 2018, một tổng quan hệ thống lớn đã tìm kiếm dữ liệu trên 15 cơ sở dữ liệu tính đến tháng 7/2016 để đánh giá các phương pháp điều trị tăng tiết mồ hôi nguyên phát tại tuyến chăm sóc thứ cấp [1]. Nghiên cứu này bao gồm 50 công trình: 32 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT), 17 thử nghiệm không ngẫu nhiên và 1 báo cáo loạt ca [1]. Các phương pháp được đánh giá gồm điện di ion (iontophoresis), tiêm BTX, thuốc kháng cholinergic, nạo tuyến mồ hôi và các công nghệ năng lượng mới làm tổn thương tuyến mồ hôi [1]. Kết quả cho thấy phần lớn nghiên cứu có quy mô nhỏ, nguy cơ sai lệch cao và báo cáo kém; chỉ có bằng chứng chất lượng trung bình ủng hộ việc dùng BTX cho vùng nách [1].
Một tổng quan hệ thống khác công bố năm 2020 đã đánh giá lại 32 nghiên cứu đủ tiêu chuẩn về điều trị tăng tiết mồ hôi nguyên phát [6]. Kết quả thẩm định nghiêm ngặt chỉ ra rằng chỉ có 3 nghiên cứu đạt mức nguy cơ sai lệch "thấp" và độ mạnh bằng chứng "trung bình" (mức cao nhất trong tổng quan này): gồm 2 thử nghiệm lâm sàng dùng khăn tẩm glycopyrronium (nồng độ 2,4%) và 1 thử nghiệm tiêm BTX loại A cho vùng nách [6]. Do chất lượng bằng chứng còn hạn chế, các nhà khoa học chưa thể đưa ra kết luận so sánh hiệu quả chính xác giữa các phương pháp [6].
Tiếp nối, một tổng quan hệ thống năm 2022 tiếp tục rà soát 5 cơ sở dữ liệu từ tháng 7/2015 đến tháng 7/2020 và chọn ra 29 bài báo (gồm 13 bài nghiên cứu, 10 RCT, 3 nghiên cứu đoàn hệ và 3 bài tổng quan) [5]. Nhóm tác giả nhận định đa số vẫn là nghiên cứu rất nhỏ, nguy cơ sai lệch cao ở các RCT, và tiến bộ trong chẩn đoán hay điều trị vẫn rất hạn chế [5]. Đề xuất thực hiện thử nghiệm so sánh trực tiếp giữa tiêm BTX và điện di ion cho chứng đổ mồ hôi lòng bàn tay từ 5 năm trước đó vẫn chưa được thực hiện [5].
Thách thức trong chẩn đoán và đo lường mức độ bệnh
Không chỉ điều trị phức tạp, ngay cả việc chẩn đoán và đo lường mức độ đổ mồ hôi cũng thiếu sự đồng thuận chung [7]. Thông thường, bệnh được chẩn đoán dựa trên bệnh sử và khám thực thể, kết hợp đo lượng mồ hôi khu trú và bảng câu hỏi đánh giá từ người bệnh [7].
Một tổng quan hệ thống năm 2021 rà soát dữ liệu từ Cochrane Library, Embase và PubMed với 33 nghiên cứu được đưa vào phân tích [7]. Các nhà nghiên cứu đã xác định được 2 bộ tiêu chuẩn chẩn đoán, 1 thang đo mức độ nặng của bệnh, 4 phương pháp đo mồ hôi khu trú và 15 công cụ đo lường kết quả do bệnh nhân tự báo cáo [7]. Tuy nhiên, thuật toán chẩn đoán và phương pháp đo mồ hôi vẫn cần được xác nhận thêm trên các nhóm dân số lớn, và hầu hết các thang đo từ phía bệnh nhân chưa được kiểm chứng đầy đủ [7].
Hiểu lầm thường gặp: Đổ mồ hôi đêm và mồ hôi trộm chỉ là chuyện ngoài da
Nhiều người lầm tưởng đổ mồ hôi bất thường chỉ là do cơ địa nóng trong và tìm cách uống các loại lá cây như xô thơm để "cầm mồ hôi". Thực tế, tăng tiết mồ hôi hoàn toàn có thể là dạng thứ phát do một bệnh lý nền tiềm ẩn gây ra [3].
Một báo cáo ca bệnh năm 2016 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nam 75 tuổi bị tăng tiết mồ hôi khu trú thứ phát mới khởi phát kéo dài 6 tháng ở vùng mông, khung chậu và đùi trên [3]. Đáng chú ý, mỗi lần triệu chứng đổ mồ hôi nặng lên, mẫu nước tiểu của ông đều dương tính với vi khuẩn Escherichia coli (E. coli) [3]. Khi khám tiết niệu, bác sĩ phát hiện ông bị hẹp niệu đạo và viêm bàng quang [3]. Tình trạng đổ mồ hôi đã cải thiện rõ rệt mỗi khi nhiễm trùng đường tiết niệu được điều trị bằng kháng sinh, và duy trì ổn định khi dùng kháng sinh trimethoprim dự phòng [3].
Các bác sĩ giải thích rằng hẹp niệu đạo làm cản trở việc đi tiểu, gây ứ đọng nước tiểu và tăng áp lực bàng quang, từ đó kích thích thần kinh giao cảm phóng xung động mạnh dẫn đến đổ mồ hôi quá mức [3]. Điều này chứng minh việc tự ý dùng thảo dược mà bỏ qua khám tầm soát có thể làm sót các bệnh lý nhiễm trùng hoặc tắc nghẽn bên trong cơ thể.
Ai nên thận trọng khi tìm cách kiểm soát mồ hôi?
Những người mới khởi phát tình trạng đổ mồ hôi khu trú bất thường, đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc xuất hiện ở các vị trí lạ như vùng chậu, mông, đùi trên cần hết sức thận trọng và không nên tự chữa tại nhà [3]. Các chuyên gia y tế khuyến cáo cần thực hiện xét nghiệm que thử nước tiểu như một phần đánh giá thường quy cho nhóm bệnh nhân này [3]. Nam giới bị nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát kèm đổ mồ hôi cũng cần được chuyển khám chuyên khoa tiết niệu kịp thời [3].
Ngoài ra, những người đang chịu gánh nặng tâm lý, suy giảm chất lượng sống nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu rối loạn tâm thần đi kèm do đổ mồ hôi không kiểm soát cần đến cơ sở y tế thay vì trông chờ vào các mẹo dân gian chưa rõ hiệu quả [5]. Việc dùng các thuốc kháng cholinergic đường uống hay đường bôi cũng đòi hỏi sự kê đơn và theo dõi của bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo tính dung nạp và an toàn [2].
Gợi ý áp dụng thực tế cho người hay đổ mồ hôi
Mặc dù cây xô thơm có thể được dùng như một loại gia vị hoặc trà thảo mộc thông thường trong chế độ ăn uống cân bằng, người bệnh không nên xem đây là thuốc điều trị chứng đổ mồ hôi đêm hay tăng tiết mồ hôi. Nếu muốn sử dụng trà thảo mộc hằng ngày, bạn chỉ nên dùng lượng vừa phải, kết hợp mặc trang phục thoáng mát và uống đủ nước để bù lại lượng dịch mất đi.
Để kiểm soát mồ hôi hiệu quả và khoa học, bước đầu tiên người có triệu chứng nhẹ nên áp dụng là sử dụng các sản phẩm lăn, xịt chống mồ hôi bôi ngoài da có chứa hợp chất muối nhôm hoặc zirconium [2], [6]. Nếu tình trạng ở mức trung bình đến nặng và không đáp ứng với sản phẩm thông thường, bạn nên đến khám bác sĩ da liễu để được tư vấn dùng khăn tẩm hoặc thuốc bôi kháng cholinergic chứa glycopyrronium (như loại nồng độ 2,4% đã được nghiên cứu) [2], [6]. Trong trường hợp cần thiết, bác sĩ sẽ cân nhắc phương án điều trị hàng thứ hai như tiêm BTX, điện di ion, vi sóng hoặc thuốc kháng cholinergic đường uống tùy thuộc vào vị trí đổ mồ hôi và nhu cầu cụ thể của từng người [1], [2], [6].
Tóm lại, chưa có bằng chứng khoa học trong các tổng quan y văn xác nhận cây xô thơm trị được chứng đổ mồ hôi quá mức. Cơ chế kháng cholinergic giảm tiết mồ hôi thực chất thuộc về các nhóm thuốc y khoa chuyên biệt đã qua thử nghiệm lâm sàng [2]. Người gặp tình trạng đổ mồ hôi bất thường nên đi khám để phân biệt nguyên nhân nguyên phát hay thứ phát và lựa chọn phác đồ điều trị an toàn, phù hợp.
