Nhiều người có thói quen tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây cỏ quanh nhà để kiểm soát đường huyết với hy vọng tìm được giải pháp lành tính, ít tác dụng phụ [1]. Trong số các thảo dược quen thuộc, cây hoa chông (tên khoa học là Barleria cristata, thuộc họ Ô rô - Acanthaceae) thường được truyền tai như một vị thuốc hạ đường huyết hiệu quả [1], [2]. Liệu loài cây cảnh phổ biến này có thực sự giúp ổn định chỉ số đường huyết hay chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ?
Câu trả lời thẳng thắn từ góc nhìn khoa học hiện đại: Chiết xuất hoa chông mới chỉ bước đầu ghi nhận khả năng giảm đường huyết trong các mô hình thử nghiệm trên động vật và trong ống nghiệm [1], [3]. Cho đến thời điểm hiện nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể con người để khẳng định hiệu quả điều trị cũng như tính an toàn thực tế [1], [2].
Cây hoa chông và tiềm năng theo y học dân gian
Hoa chông (Philippine violet) là loài thực vật có lịch sử sử dụng lâu đời trong các hệ thống y học bản địa nhằm hỗ trợ cải thiện nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau [2]. Cây thường xuất hiện trong các bài thuốc dân gian dùng cho bệnh phổi, tình trạng viêm, đau răng, thiếu máu, rắn cắn, lao và bệnh đái tháo đường [2].
Về mặt hóa học thực vật, các bộ phận của cây hoa chông được ghi nhận là nguồn chứa phong phú nhiều hợp chất tự nhiên [2]. Phân tích thành phần cho thấy cây chứa các triterpene, glycoside, các hợp chất phenolic và flavonoid phenolic [2]. Những chất chuyển hóa này thường được các nhà khoa học chú ý nhờ hoạt tính sinh học đa dạng, bao gồm khả năng kháng viêm, kháng khuẩn, chống oxy hóa và hỗ trợ điều trị đái tháo đường [2].
Cơ chế tác động được ghi nhận trong ống nghiệm
Để tìm hiểu lý do hoa chông có tiềm năng hạ đường huyết, các nhà nghiên cứu đã phân tích tác động của dịch chiết lên quá trình chuyển hóa carbohydrate ở mức độ tế bào [1]. Một trong những cơ chế chính để kiểm soát nồng độ glucose máu là ức chế các enzym tiêu hóa tinh bột [1].
Cụ thể, nghiên cứu trong ống nghiệm của Vasanth và cộng sự đã thử nghiệm chiết xuất ethanol và chiết xuất ether dầu hỏa từ lá hoa chông (Barleria cristata) [1]. Kết quả cho thấy cả hai loại dịch chiết đều có khả năng ức chế hai enzym tiêu hóa chủ chốt là alpha-glucosidase và alpha-amylase theo mức độ phụ thuộc liều [1].
Ở nồng độ thử nghiệm 100 microlit, chiết xuất ethanol từ lá cho thấy hiệu quả ức chế alpha-glucosidase đạt 47% và ức chế alpha-amylase đạt 67% [1]. Chiết xuất ether dầu hỏa cũng thể hiện hoạt tính nhưng thấp hơn một chút, ức chế 44% alpha-glucosidase và 61% alpha-amylase [1]. Chiết xuất ethanol được đánh giá là cho kết quả tốt nhất trong phòng thí nghiệm [1].
Việc ức chế các men này có ý nghĩa làm chậm quá trình phân cắt tinh bột thành đường đơn trong ruột non, từ đó hạn chế hiện tượng đường huyết tăng vọt đột ngột [1]. Tuy vậy, nghiên cứu này dùng chất kiểm chứng dương tính là butylated hydroxytoluene và các tác giả cũng khuyến nghị cần có thêm nghiên cứu đối chứng với các thuốc điều trị chuẩn như acarbose để đánh giá chính xác hơn [1].
Các bằng chứng hạ đường huyết trên mô hình chuột
Bên cạnh thử nghiệm men tiêu hóa trong ống nghiệm, tác dụng thực tế của chiết xuất hoa chông đã được kiểm chứng trên các mô hình động vật gặm nhấm mắc bệnh đái tháo đường nhân tạo [1], [3].
Một đánh giá tổng hợp năm 2022 trích dẫn nghiên cứu của Singh và cộng sự, trong đó chuột cống bị gây đái tháo đường bằng hóa chất alloxan được cho uống chiết xuất hạt hoa chông (B. cristata) bằng dung môi ethanol với liều lượng 200 mg/kg cân nặng mỗi ngày [1]. Sau 7 ngày can thiệp liên tục, nồng độ đường trong máu của chuột đã giảm xuống so với nhóm đối chứng chỉ nhận nước muối sinh lý [1]. Dù vậy, hạn chế lớn của nghiên cứu này là thiếu phân tích thống kê cụ thể, do đó các nhà khoa học khuyến cáo cần tiếp tục tách chiết để xác định rõ hợp chất có hoạt tính sinh học [1].
Một nghiên cứu khác do Reema và Pradeep thực hiện trên một loài cùng chi là Barleria prionitis cũng ghi nhận kết quả tương đồng [1]. Chuột bị đái tháo đường do alloxan khi được uống chiết xuất ethanol từ lá đã giảm đáng kể lượng huyết sắc tố bị đường hóa (HbA1c) với độ tin cậy p < 0,01 và giảm chỉ số đường huyết với p < 0,01 so với nhóm đối chứng dùng nước cất [1].
Gần đây hơn, một nghiên cứu chi tiết công bố năm 2021 đã đánh giá tác động hạ đường huyết và hạ lipid máu của lá hoa chông trên chuột cống [3]. Nghiên cứu tiến hành gây bệnh đái tháo đường cho chuột bằng một mũi tiêm alloxan liều 150 mg/kg vào màng bụng, sau đó phân ngẫu nhiên thành 7 nhóm thử nghiệm [3]. Các nhóm chuột bệnh được cho dùng chiết xuất lá bằng ethyl acetate (EALE) hoặc chiết xuất cồn - nước (HALE) ở hai mức liều thấp (250 mg/kg) và liều cao (500 mg/kg) liên tục trong 21 ngày [3].
Kết quả theo dõi hàng tuần cho thấy, việc uống dịch chiết lá hoa chông hàng ngày cũng như uống thuốc đối chứng chuẩn (glimepiride với liều 5 mg/kg) đã làm giảm chỉ số đường huyết tăng cao một cách có ý nghĩa thống kê (p < 0,001) [3]. Không những vậy, chuột đái tháo đường được dùng chiết xuất còn phục hồi được cân nặng đã mất [3]. Đáng chú ý, các chỉ số hóa sinh và mô bệnh học vào ngày thứ 21 cho thấy chức năng gan và thận của chuột được cải thiện rõ rệt nhờ sự phục hồi các chỉ số sinh hóa thông thường [3].
Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng hiện nay
Mặc dù các số liệu tiền lâm sàng mang lại nhiều kỳ vọng, giới khoa học vẫn nhấn mạnh khoảng cách rất lớn giữa phòng thí nghiệm và việc ứng dụng thực tế trên con người [1], [2]. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu dừng lại trên chuột bị tổn thương tụy cấp tính do hóa chất alloxan [1], [3].
Cơ chế sinh bệnh của động vật thí nghiệm dùng chất độc hóa học không hoàn toàn tương đồng với cơ chế bệnh sinh phức tạp của bệnh đái tháo đường type 1 hay type 2 ở người [1], [3]. Hơn nữa, liều lượng chiết xuất tính theo kilôgam thể trọng ở chuột (từ 200 mg/kg đến 500 mg/kg) rất cao và chưa được chuẩn hóa quy đổi an toàn sang cơ thể người [1], [3].
Các tổng quan khoa học về cây hoa chông thừa nhận rằng, dù thực vật này giàu tiềm năng trị bệnh, dữ liệu liên quan đến cơ chế tác động chi tiết ở mức phân tử, độc tính tích lũy lâu dài và tác dụng không mong muốn của các dịch chiết vẫn còn rất hạn chế [2]. Do vậy, việc coi hoa chông như một "vị thuốc trị tiểu đường" có thể sử dụng rộng rãi là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học vững chắc [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ đường huyết
Một quan niệm sai lầm phổ biến là cho rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây y [1]. Nhiều người lo ngại các tác dụng phụ của thuốc tổng hợp hạ đường huyết như tổn thương chức năng gan, thận hoặc tình trạng hôn mê huyết học nên đã tự ý bỏ đơn thuốc để uống nước lá cây [1].
Tuy nhiên, việc đột ngột ngưng thuốc điều trị chuẩn để dùng dịch chiết lá hoa chông tự nấu có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng [1], [3]. Khi không có thuốc ức chế thích hợp, đường huyết có thể tăng vọt không kiểm soát, đẩy người bệnh vào các biến chứng cấp tính nguy hiểm [1], [3]. Thêm vào đó, việc sắc nấu hoa chông tại nhà không thể tạo ra nồng độ hoạt chất tinh khiết giống như các chiết xuất ethyl acetate hay ethanol trong phòng thí nghiệm [1], [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng với thảo dược này?
Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh độ an toàn của cây hoa chông trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, trẻ em và người cao tuổi [1], [3], [2]. Những đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm hoặc nước sắc từ hoa chông.
Đối với người bệnh đang điều trị đái tháo đường bằng các thuốc như glimepiride hoặc các hoạt chất tương tự, việc tự ý kết hợp thêm các loại thảo dược có hoạt tính hạ đường huyết có thể gây tương tác khó lường [3]. Tác động cộng hưởng có thể làm giảm đường huyết quá mức (hạ đường huyết đột ngột), dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu hoặc nguy hiểm tính mạng. Người có tiền sử bệnh gan, thận mạn tính cũng cần tránh tự ý thử nghiệm các bài thuốc chưa được cấp phép [1], [3].
Khuyến nghị áp dụng trong đời sống
Người dân cần nhìn nhận hoa chông ở thời điểm hiện tại như một loài cây cảnh và là đối tượng nghiên cứu hóa dược tiềm năng, không phải vị thuốc tự chữa bệnh tại nhà [1], [2].
Tuyệt đối không tự ý thu hái thân, lá, hạt hoa chông để sắc uống với mục đích hạ đường huyết. Phương pháp kiểm soát đường huyết khoa học, bền vững nhất vẫn là tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dùng thuốc do bác sĩ chuyên khoa chỉ định [3]. Đồng thời, người bệnh cần kết hợp chế độ dinh dưỡng cân đối, giàu chất xơ, giảm tinh bột hấp thu nhanh và duy trì hoạt động thể lực đều đặn mỗi ngày. Trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm chức năng nào hỗ trợ, người bệnh luôn cần tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.