Nhiều người bệnh đái tháo đường thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây cỏ với hy vọng kiểm soát đường huyết tự nhiên. Trong số các thảo dược được lưu truyền, cây tếch (còn gọi là giá tỵ) là loại cây lấy gỗ quen thuộc nhưng vỏ và lá của nó lại được đồn thổi như một phương thuốc trị tiểu đường hiệu quả. Vậy thực hư tác dụng của chiết xuất vỏ tếch đối với bệnh tiểu đường đã được khoa học chứng minh đến đâu?
Câu trả lời ngắn gọn: Các dữ liệu khoa học hiện tại chỉ ghi nhận chiết xuất vỏ tếch có tác dụng hạ glucose máu trên động vật thí nghiệm (chuột). Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận hiệu quả điều trị cũng như độ an toàn. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng vỏ cây tếch thay thế thuốc điều trị đái tháo đường.
Bối cảnh và nguồn gốc sử dụng cây tếch trong y học cổ truyền
Cây tếch có tên khoa học là Tectona grandis Linn., thuộc họ Verbenaceae, vốn nổi tiếng trong ngành lâm sản lấy gỗ [1]. Trong y học cổ truyền Ấn Độ (Ayurveda), vỏ cây tếch có vị chát, tính mát, được ghi chép với công dụng làm se, trị giun sán, thanh lọc cơ thể và hỗ trợ điều trị đái tháo đường, kiết lỵ, bệnh phong [1]. Ngoài ra, các bộ phận khác như hoa, rễ, gỗ cũng được sử dụng trong các hệ thống y học cổ truyền Unani và y học dân tộc Dai tại Trung Quốc, Myanmar [1], [2].
Căn bệnh đái tháo đường là tình trạng rối loạn chuyển hóa carbohydrate phổ biến, ảnh hưởng tới hàng trăm triệu người trên toàn cầu [1]. Vì vậy, việc các nhà khoa học quay lại đánh giá các loại cây thuốc dân gian như cây tếch để tìm kiếm hoạt chất hạ đường huyết mới là hướng nghiên cứu phổ biến trong nhiều năm qua [1], [3].
Cơ chế sinh học được ghi nhận từ các nghiên cứu tiền lâm sàng
Dù chưa thử nghiệm trên cơ thể người, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật đã làm sáng tỏ một số cơ chế sinh học mà cây tếch tác động lên chuyển hóa đường:
Thứ nhất là khả năng ức chế men tiêu hóa carbohydrate. Chiết xuất từ cây tếch cho thấy khả năng ức chế men alpha-glucosidase và alpha-amylase, từ đó làm chậm quá trình hấp thu glucose tại lòng ruột non [3], [4].
Thứ hai là cải thiện tình trạng kháng insulin và tăng tiêu thụ đường ở mô ngoại biên. Chiết xuất ethanol từ vỏ cây tếch và phân đoạn chiết xuất từ lá đã được chứng minh giúp kích thích thu nạp glucose vào cơ xương [3], [5]. Đồng thời, chiết xuất còn hỗ trợ tăng tích lũy glycogen ở gan và giảm hoạt tính của enzyme glucose-6-phosphatase [3].
Thứ ba là bảo vệ tế bào và chống oxy hóa. Việc điều trị bằng chiết xuất vỏ tếch giúp làm tăng đáng kể nồng độ các enzyme chống oxy hóa trong gan như superoxide dismutase (SOD), catalase và glutathione (GSH), đồng thời giảm hiện tượng peroxy hóa lipid (LPO) [5].
Các bằng chứng khoa học cụ thể trên động vật thí nghiệm
Các bằng chứng khoa học hiện có về cây tếch và bệnh tiểu đường chủ yếu đến từ các mô hình thí nghiệm trên chuột:
Nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá dịch treo vỏ cây tếch trên chuột cống trắng bị đái tháo đường do alloxan [1]. Các nhà nghiên cứu cho chuột uống dịch vỏ cây tếch với liều 2,5 g/kg và 5 g/kg thể trọng liên tục trong 30 ngày [1]. Kết quả cho thấy đường huyết của chuột giảm đáng kể từ mức 250 ± 6,5 mg/dL xuống còn 50 ± 2,5 mg/dL [1]. Đây là minh chứng rõ ràng đầu tiên về hoạt tính hạ glucose máu của vỏ cây tếch trên động vật [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2009 tìm hiểu tác động của chiết xuất ethanol từ vỏ cây tếch trên chuột nhắt bị kháng insulin do dùng dexamethasone trong 22 ngày [5]. Chuột được cho uống dịch chiết vỏ cây ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg thể trọng [5]. Kết quả ghi nhận ở liều 100 và 200 mg/kg, chiết xuất vỏ tếch làm giảm rõ rệt nồng độ glucose huyết tương và triglyceride huyết thanh (p < 0,01), kích thích thu nạp glucose ở cơ vân và khôi phục các chỉ số chống oxy hóa gan [5].
Ngoài vỏ cây, các bộ phận khác của cây tếch cũng được thử nghiệm. Nghiên cứu năm 2023 trên chuột bị đái tháo đường do fructose và streptozotocin cho thấy phân đoạn ethyl acetate từ dịch chiết thô lá tếch giúp hạ đường huyết, cải thiện chức năng tế bào beta đảo tụy và tăng độ nhạy insulin [3]. Năm 2011, nghiên cứu trên chuột bị tiểu đường do streptozotocin (60 mg/kg) được cho uống chiết xuất methanol từ hoa tếch (100 và 200 mg/kg) trong 28 ngày ghi nhận đường huyết và chỉ số HbA1c giảm đáng kể, insulin huyết thanh và trọng lượng cơ thể tăng lên [6]. Thử nghiệm năm 2014 trên chuột tiểu đường tuýp 2 cũng xác nhận chiết xuất hoa tếch có hiệu quả hạ đường huyết tương đương thuốc đối chứng glibenclamide (5 mg/kg) nhờ các polyphenol như gallic acid, quercetin, rutin, ellagic acid [4]. Gần đây, năm 2025, các nhà khoa học đã phân lập được các hợp chất naphthoquinone từ cành và lá cây tếch có khả năng ức chế men alpha-glucosidase và tăng hấp thu đường [2].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng thực tế
Các dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận tiềm năng dược lý đáng chú ý của cây tếch trong việc hỗ trợ chuyển hóa glucose và chống oxy hóa [3], [5]. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc điều trị cho người bệnh là rất xa.
Điểm hạn chế lớn nhất là toàn bộ dữ liệu trên đều được thực hiện trên chuột cống hoặc chuột nhắt trắng với mô hình gây đái tháo đường nhân tạo bằng hóa chất như alloxan, streptozotocin hoặc dexamethasone [1], [6], [5]. Chuyển hóa của loài gặm nhấm rất khác biệt so với cơ thể người. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên bệnh nhân đái tháo đường người.
Thêm vào đó, liều dùng trên động vật thường rất cao (ví dụ từ 2,5 đến 5 g/kg thể trọng ở dạng thô) [1], không thể suy diễn nguyên vẹn tỷ lệ này sang người mà không qua các bước nghiên cứu độc tính bán trường diễn, độc tính mạn và dược động học kỹ lưỡng.
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược vỏ tếch
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "thảo dược tự nhiên luôn an toàn và có thể thay thế thuốc tây". Nhiều người bệnh nghe theo lời truyền miệng đã tự ý đun sắc vỏ cây tếch uống nhằm "chữa dứt điểm" bệnh đái tháo đường.
Thực tế, vỏ cây tếch trong tự nhiên chưa qua tinh chế có thể chứa nhiều tạp chất hoặc hàm lượng hoạt chất không đồng nhất. Việc dùng vỏ cây thô sắc uống không kiểm soát được liều lượng có nguy cơ gây ngộ độc đường tiêu hóa hoặc tổn thương gan thận.
Một sai lầm nguy hiểm khác là tự ý bỏ thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ để dùng nước vỏ cây. Hành động này có thể dẫn tới biến chứng tăng đường huyết cấp tính, nhiễm toan ceton, đe dọa tính mạng người bệnh. Ngược lại, nếu một thảo dược có hoạt tính hạ đường huyết mạnh mà dùng chung thiếu kiểm soát với thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến tụt đường huyết quá mức [1].
Ai nên thận trọng với các chế phẩm từ cây tếch?
Do chưa có dữ liệu lâm sàng về tính an toàn trên người, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc từ vỏ cây tếch:
- Người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin: Việc kết hợp không rõ cơ chế tương tác thuốc có thể gây hạ đường huyết nghiêm trọng.
- Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Dù y học cổ truyền có ghi nhận tác động trên tử cung [1], chưa có dữ liệu khoa học hiện đại nào chứng minh độ an toàn của thảo dược này đối với thai nhi và trẻ sơ sinh.
- Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận: Việc đào thải các hợp chất phức tạp từ vỏ cây chưa tinh chế có thể gây thêm gánh nặng cho các cơ quan nội tạng.
- Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền kết hợp.
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Người bệnh đái tháo đường cần giữ cái nhìn tỉnh táo trước các thông tin quảng cáo thảo dược chưa được kiểm chứng. Đến thời điểm hiện tại, y học chính thống không khuyến cáo người dân tự thu hái hoặc sử dụng vỏ cây tếch dưới mọi hình thức đun sắc, ngâm rượu để điều trị bệnh tiểu đường.
Nếu quan tâm đến các loại thảo dược bổ trợ, người bệnh nhất thiết phải trao đổi và tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi dùng. Nền tảng quan trọng nhất trong kiểm soát đường huyết vẫn là tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giảm tinh bột tinh chế, tăng cường chất xơ và tập luyện thể dục đều đặn mỗi ngày.
Chiết xuất vỏ tếch là một hướng nghiên cứu hóa dược giàu triển vọng cho tương lai, nhưng ở hiện tại, nó mới dừng lại ở mức tiềm năng trên mô hình chuột thí nghiệm [1], [5]. Người bệnh không nên mạo hiểm sức khỏe của bản thân với những bài thuốc dân gian chưa có bằng chứng an toàn trên cơ thể người.
