Kiểm soát đường huyết và ngăn ngừa biến chứng tim mạch luôn là nỗi bận tâm thường trực của người mắc bệnh đái tháo đường týp 2. Nhiều người bệnh thường tìm kiếm các loại thảo dược bổ sung nhằm hỗ trợ cải thiện tình trạng bệnh bên cạnh thuốc tây y. Trong đó, chiết xuất từ vỏ cây thông đỏ đại dương Pháp, thường được biết đến với tên thương mại là pycnogenol, nổi lên như một giải pháp thảo dược nhận được nhiều sự quan tâm.
Nhiều bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rằng pycnogenol thực sự có khả năng hỗ trợ hạ chỉ số đường huyết lúc đói và HbA1c ở người mắc đái tháo đường týp 2 [1], [2]. Tuy nhiên, chiết xuất này chỉ đóng vai trò hỗ trợ kết hợp cùng phác đồ điều trị tiêu chuẩn, hoàn toàn không thể thay thế cho các loại thuốc điều trị đặc hiệu do bác sĩ chỉ định [2].
Cơ chế tác động đến chuyển hóa đường
Khả năng hỗ trợ điều hòa đường huyết của chiết xuất vỏ thông bắt nguồn từ các tác động ở mức độ tế bào. Một nghiên cứu năm 2010 trên tế bào mỡ trưởng thành 3T3-L1 cho thấy pycnogenol có khả năng thúc đẩy quá trình hấp thu glucose vào bên trong tế bào [3]. Tác động này phụ thuộc vào liều lượng sử dụng và diễn ra thông qua con đường truyền tín hiệu PI3K liên quan đến protein Akt [3].
Nghiên cứu trên tế bào mỡ cũng ghi nhận hoạt chất này làm tăng lượng mRNA của protein vận chuyển glucose GLUT4 và Akt [3]. Thậm chí, khi tế bào bị ức chế khả năng hấp thu glucose bởi chất đối kháng wortmannin, pycnogenol vẫn giúp khôi phục lại hoạt động vận chuyển này [3]. Bên cạnh đó, hoạt chất chiết xuất từ vỏ thông còn là một chất chống oxy hóa tự nhiên giàu flavonoid và procyanidin [1], [3], [4].
Bằng chứng lâm sàng ở người bệnh đái tháo đường
Các thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trên người đã cung cấp số liệu thực tế về hiệu quả của hoạt chất này khi dùng bổ trợ. Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2008 tiến hành trên 48 người mắc đái tháo đường týp 2 kèm tăng huyết áp từ nhẹ đến trung bình đang điều trị bằng thuốc ức chế men chuyển (ACE) [1]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng 125 mg pycnogenol mỗi ngày hoặc giả dược trong 12 tuần liên tục [1].
Kết quả sau 12 tuần cho thấy nhóm dùng chiết xuất vỏ thông giảm đường huyết lúc đói trung bình 23,7 mg/dL, vượt trội so với mức giảm 5,7 mg/dL ở nhóm dùng giả dược [1]. Đồng thời, chỉ số HbA1c ở nhóm dùng chiết xuất vỏ thông giảm 0,8%, trong khi nhóm đối chứng chỉ giảm 0,1% [1]. Lượng cholesterol xấu LDL cũng giảm đáng kể 12,7 mg/dL [1]. Ngoài ra, 58,3% người dùng pycnogenol kiểm soát được huyết áp dù đã giảm 50% liều thuốc ức chế men chuyển pretrial [1]. Nồng độ endothelin-1 huyết tương giảm 3,9 pg/mL ở nhóm dùng chiết xuất vỏ thông, trái ngược với mức tăng 0,5 pg/mL ở nhóm đối chứng [1]. Mức albumin trong nước tiểu giảm có ý nghĩa thống kê ở tuần thứ 8 nhưng không còn ý nghĩa ở tuần 12 [1].
Một nghiên cứu đa trung tâm, mù đôi khác công bố năm 2004 trên 77 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 cũng đánh giá hiệu quả bổ sung 100 mg pycnogenol mỗi ngày trong 12 tuần kết hợp phác đồ điều trị thông thường [2]. So với nhóm dùng giả dược, nhóm bổ sung pycnogenol hạ đường huyết huyết tương rõ rệt [2]. Dù chỉ số HbA1c có giảm, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược chỉ duy trì trong tháng đầu tiên [2]. Đồng thời, nồng độ chất gây co mạch endothelin-1 giảm đáng kể, chất 6-ketoprostaglandin F1a tăng lên, trong khi oxit nitric huyết tương tăng ở cả hai nhóm nhưng chưa đạt ý nghĩa thống kê [2].
Tác động trên động vật thực nghiệm
Các thử nghiệm trên động vật cũng bổ sung thêm thông tin về chuyển hóa đường huyết và biến chứng tiểu đường. Nghiên cứu năm 2009 trên chuột cống bị đái tháo đường do streptozotocin cho thấy việc bổ sung pycnogenol với các liều 10, 20 và 50 mg/kg cân nặng mỗi ngày trong 8 tuần giúp giảm đáng kể đường huyết trước khi ăn [5]. Ở hai mức liều 10 và 20 mg/kg cân nặng, lượng đường huyết sau ăn cũng giảm rõ rệt, nhưng mức liều 50 mg/kg lại không làm giảm đường huyết sau ăn [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận tốc độ dẫn truyền thần kinh vận động bị suy giảm được cải thiện ở mức liều 10 và 20 mg/kg, tuy nhiên chiết xuất vỏ thông không làm thay đổi lượng chất chỉ điểm stress oxy hóa TBARs và NAGA vốn tăng cao ở chuột bệnh [5].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu năm 2013 trên mô hình chuột đái tháo đường được cho ăn 1% pycnogenol trong 12 tuần cho thấy chiết xuất này giúp hạ mức glycohemoglobin A1 xuống mức 83,9% so với bình thường và làm giảm cấp độ đục thủy tinh thể ở tuần thứ 9 và 11, dù đường huyết cuối kỳ không khác biệt đáng kể [4]. Tuy nhiên, thử nghiệm trong ống nghiệm cùng nghiên cứu này cảnh báo pycnogenol nồng độ cao (từ 20 mg/L đến 570 mg/L) lại gây đục thấu kính nuôi cấy, rò rỉ protein và chết ty thể tế bào [4].
Hiệu quả hỗ trợ các biến chứng mạch máu
Ngoài việc kiểm soát chỉ số đường huyết, chiết xuất vỏ thông còn cho thấy tiềm năng trong việc hỗ trợ cải thiện tuần hoàn và vi mạch bị tổn thương. Nghiên cứu năm 2006 trên 30 bệnh nhân bị bệnh lý vi mạch do đái tháo đường dùng liều 50 mg mỗi lần, ngày 3 lần (tổng 150 mg/ngày) trong 4 tuần so sánh với 30 bệnh nhân đối chứng [6]. Kết quả ghi nhận sự cải thiện vi tuần hoàn ở chân qua việc giảm lưu lượng da lúc nghỉ, giảm lọc mao mạch và cải thiện phản ứng tĩnh - tiểu động mạch [6].
Đối với vết loét bàn chân do đái tháo đường, một thử nghiệm năm 2006 trên 30 bệnh nhân chia 4 nhóm điều trị cho thấy việc kết hợp uống và bôi tại chỗ pycnogenol mang lại tỷ lệ lành vết loét hoàn toàn 89% sau 6 tuần, cao hơn mức 84% khi chỉ bôi, 85% khi chỉ uống và 61% ở nhóm chứng chỉ dùng thuốc thông thường [7]. Nghiên cứu sơ bộ năm 2019 trên 48 người (trong đó có 24 người đái tháo đường) dùng 150 mg pycnogenol mỗi ngày trong 2 tuần cũng cho thấy khả năng cải thiện triệu chứng khô miệng, tăng tiết nước bọt và giảm loét niêm mạc [8].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng
Nhiều người lầm tưởng rằng chiết xuất thảo dược có thể dùng thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ đường huyết hoặc insulin. Đây là suy nghĩ sai lầm nguy hiểm vì trong các thử nghiệm lâm sàng, pycnogenol luôn được dùng kết hợp song song với phác đồ thuốc sẵn có của bệnh nhân [1], [2]. Dữ liệu nghiên cứu cũng cho thấy mức độ giảm HbA1c có thể không kéo dài liên tục nếu so với nhóm chứng, như ghi nhận sự khác biệt chỉ có ý nghĩa thống kê trong tháng đầu tiên ở nghiên cứu 77 người [2].
Ngoài ra, số lượng người tham gia trong các nghiên cứu lâm sàng hiện có còn khá khiêm tốn, dao động từ 30 đến 77 người với thời gian can thiệp ngắn hạn, phổ biến từ 2 đến 12 tuần [1], [2], [6], [7]. Bằng chứng về khả năng tăng hấp thu glucose hiện chỉ mới dừng lại ở mức độ nuôi cấy tế bào mỡ [3]. Do đó, người bệnh không nên coi đây là phương thuốc chữa khỏi bệnh đái tháo đường.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dù các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận chiết xuất vỏ thông dung nạp tốt, không làm thay đổi các chỉ số điện tim ECG, điện giải, creatinin và urê máu [2], người bệnh vẫn cần đặc biệt cẩn trọng. Do pycnogenol có tác động cộng hưởng làm giảm đường huyết và hạ huyết áp [1], [2], việc tự ý sử dụng chung với thuốc điều trị đái tháo đường hoặc thuốc hạ áp có thể làm tăng nguy cơ tụt đường huyết quá mức hoặc hạ huyết áp.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em là những nhóm chưa được đánh giá độ an toàn trong các trích đoạn nghiên cứu kể trên. Những người có bệnh lý nền phức tạp, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung thêm sản phẩm này.
Cách áp dụng trong đời sống
Trong các nghiên cứu lâm sàng trên người bệnh đái tháo đường, liều lượng pycnogenol được đưa vào thử nghiệm thường dao động ở mức 100 mg đến 125 mg mỗi ngày trong 12 tuần để hỗ trợ đường huyết [1], [2], hoặc 150 mg mỗi ngày chia thành các lần uống khi hỗ trợ bệnh lý vi mạch hoặc khô miệng [8], [6]. Người dùng tuyệt đối không tự ý dùng liều quá cao vì dữ liệu thực nghiệm trên động vật cho thấy liều cao không làm tăng thêm hiệu quả hạ đường huyết sau ăn [5].
Việc bổ sung chiết xuất vỏ thông chỉ nên được xem là biện pháp phụ trợ. Nền tảng quan trọng nhất trong kiểm soát đái tháo đường vẫn là tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng hạn chế tinh bột hấp thu nhanh và tập luyện thể dục đều đặn. Trước khi dùng bất kỳ chế phẩm chiết xuất vỏ thông nào, người bệnh phải trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để theo dõi sát sao chỉ số đường huyết định kỳ.
