Nhiều người mắc bệnh chàm (eczema) mạn tính thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng với hy vọng chữa dứt điểm bệnh ngứa ngáy kéo dài. Trong số đó, việc dùng lá sòi trắng tươi giã nát hoặc bôi nhựa cây trực tiếp lên da là mẹo truyền miệng được không ít người truyền tai nhau. Tuy nhiên, hành động tưởng như vô hại này lại tiềm ẩn rủi ro lớn khiến tổn thương da bùng phát dữ dội.
Thực tế khoa học cho thấy, việc đắp các loại lá cây có nhựa mủ lạ như sòi trắng không thể chữa dứt điểm bệnh chàm mà ngược lại, còn dễ gây ra tình trạng viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính [1], [2]. Khi hàng rào da vốn đã suy yếu vì eczema, việc tiếp xúc thêm với các độc tố thực vật sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng viêm nhiễm [3].
Viêm da tiếp xúc kích ứng xảy ra như thế nào?
Viêm da tiếp xúc là phản ứng viêm phổ biến xuất hiện sau khi da chạm phải các dị nguyên hoặc chất gây kích ứng từ môi trường bên ngoài [1], [4]. Tình trạng này được chia thành hai dạng chính: viêm da tiếp xúc dị ứng và viêm da tiếp xúc kích ứng [1]. Trong đó, viêm da tiếp xúc kích ứng chiếm tỷ lệ phổ biến nhất trong các bệnh cảnh lâm sàng [3], [5].
Khác với cơ chế dị ứng đòi hỏi hệ miễn dịch thích ứng phải có thời gian mẫn cảm trước đó thông qua tế bào T [4], viêm da tiếp xúc kích ứng là phản ứng không qua trung gian miễn dịch dị ứng [1], [6]. Bất kỳ ai cũng có thể bị tổn thương dạng này nếu bề mặt da bị phá vỡ hoặc tiếp xúc chất độc hại [3]. Khi chất kích ứng xâm nhập, chúng kích hoạt trực tiếp hệ thống miễn dịch bẩm sinh, làm giải phóng các chất trung gian gây viêm và gây biến đổi tế bào [4], [5].
Nhiều loài thực vật chứa nhựa mủ hoặc dịch tiết đậm đặc có thể tác động trực tiếp lên lớp sừng [2]. Dưới tác động cơ học hoặc hóa học của nhựa cây, hàng rào bảo vệ tự nhiên của da bị phá vỡ, dẫn đến tổn thương mô khu trú nhanh chóng [3], [5].
Bằng chứng khoa học về viêm da do thực vật và chất lạ
Các nghiên cứu da liễu đã ghi nhận nhiều trường hợp bệnh nhân tổn thương nặng nề do tiếp xúc với dịch thực vật [2]. Điển hình, một báo cáo lâm sàng năm 2005 đã ghi nhận trường hợp viêm da tiếp xúc kích ứng sau khi phơi nhiễm với nhựa của cây Agave americana [2]. Mặc dù biểu hiện thông thường của tình trạng này là các nốt sẩn mụn nước, bệnh nhân trên lại xuất hiện các tổn thương ban xuất huyết tại vùng da tiếp xúc [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng vô số loài thực vật và dẫn xuất của chúng có khả năng gây bệnh da liễu qua nhiều cơ chế như kích ứng, dị ứng, mề đay tiếp xúc hay viêm da ánh sáng [2], [7].
Nghiên cứu tổng quan năm 2014 nhấn mạnh viêm da tiếp xúc kích ứng không phải là phản ứng đơn lẻ mà là một hội chứng sinh học phức tạp [5]. Biểu hiện lâm sàng thay đổi tùy theo đặc tính, nồng độ của chất kích ứng, liều lượng, thời gian, tần suất tiếp xúc cũng như độ nhạy cảm của làn da [5]. Việc đắp lá tươi không định lượng khiến da phải chịu nồng độ chất kích ứng rất cao [5].
Ngoài độc chất thực vật, tổn thương hàng rào da còn đến từ hóa chất độc hại [6]. Điển hình, một báo cáo năm 2022 ghi nhận ca bệnh nữ 30 tuổi bị viêm da tiếp xúc kích ứng nặng nề do dùng mỹ phẩm chứa hàm lượng thủy ngân quá mức [6]. Bệnh nhân xuất hiện các tổn thương đa dạng gồm ban đỏ, vảy da, phù nề, mụn nước và trợt loét, nhưng xét nghiệm lẩy da cho thấy không có phản ứng dị ứng thông thường, khẳng định tổn thương do độc tính kích ứng trực tiếp [6].
Về mặt điều trị, một nghiên cứu thử nghiệm năm 2021 trên 25 người tình nguyện khỏe mạnh đã tìm hiểu cơ chế kích hoạt thể viêm (inflammasome) gây ra bệnh chàm tiếp xúc do chất kích ứng sodium dodecyl sulfate (SDS) [8]. Thử nghiệm dùng disulfiram tại chỗ cho thấy sự ức chế phản ứng viêm thực nghiệm thông qua việc giảm đáng kể ban đỏ, giảm tưới máu đo bằng hình ảnh laser speckle và giảm nồng độ cytokine IL-18 so với giả dược (p < 0.001) [8]. Dù mở ra hướng đi mới, đây mới là thử nghiệm mô hình thực nghiệm hẹp trên người tình nguyện khỏe mạnh, chưa thể đại diện cho việc điều trị tự do ngoài cộng đồng [8].
Nguy cơ tổn thương kép trên nền da eczema
Đối với người bệnh eczema, cấu trúc da vốn đã bị tổn thương nghiêm trọng và suy yếu chức năng bảo vệ [3]. Nghiên cứu năm 2010 chỉ ra rằng những người có vết thương hoặc hàng rào da suy yếu đối mặt với nguy cơ rất cao bị viêm da tiếp xúc kích ứng lẫn dị ứng [3]. Hàng rào suy yếu tạo điều kiện cho các hóa chất, độc tố thực vật dễ dàng thẩm thấu sâu hơn vào các tầng biểu bì [3].
Khi đắp lá sòi trắng hoặc bôi nhựa mủ thực vật lên vùng da eczema, bệnh nhân phải đối mặt với nguy cơ "tổn thương kép" [1], [3]. Lớp da đang viêm mạn tính phải hứng chịu thêm phản ứng kích ứng cấp tính từ dịch cây [1], [2]. Hậu quả là da không những không lành mà còn bùng phát dữ dội [1].
Các triệu chứng cấp tính điển hình bao gồm hồng ban lan rộng, ngứa ngáy khó chịu, phù nề, nổi mụn nước nhỏ và các bóng nước lớn [1], [6], [7]. Nếu không xử lý kịp thời, tình trạng này có thể chuyển thành mạn tính với biểu hiện da dày sừng, nứt nẻ sâu và trợt loét [1], [6], [7].
Những hiểu lầm tai hại khi chữa bệnh ngoài da
Sai lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "cây cỏ tự nhiên luôn lành tính, không có tác dụng phụ". Trong thực tế, nhiều loài thực vật chứa các hợp chất thứ sinh, enzym hoặc nhựa mủ có độc tính tế bào cao nhằm tự vệ [2]. Khi tiếp xúc trực tiếp với mô người, chúng kích hoạt hệ miễn dịch bẩm sinh gây viêm mô dữ dội [4], [5].
Một hiểu lầm khác là hiện tượng da đỏ rát, phồng rộp sau khi đắp lá được coi là "đang phát độc, gom bệnh để nhanh khỏi". Về mặt y học, đây là dấu hiệu bỏng rát hoặc viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính chứ không phải dấu hiệu hồi phục [1], [6]. Bệnh nhân ngộ nhận và tiếp tục đắp thêm sẽ khiến da bị trợt loét sâu, tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn và để lại sẹo vĩnh viễn [1], [6].
Ngoài ra, nhiều người tin rằng các mẹo đắp lá có thể trị dứt điểm căn nguyên eczema. Eczema là bệnh lý da liễu phức tạp, liên quan mật thiết đến cơ địa và rối loạn hàng rào bảo vệ biểu bì [3], [4]. Cho đến nay, không có bằng chứng khoa học nào công nhận dịch lá sòi trắng có thể điều trị an toàn hay chữa dứt điểm bệnh chàm.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán mắc viêm da cơ địa, chàm mạn tính hoặc đang có vết thương hở ngoài da tuyệt đối không được tự ý đắp lá sòi trắng hay bất kỳ loại lá cây lạ nào [1], [3]. Hàng rào da thương tổn của nhóm này hấp thụ độc chất nhanh hơn người bình thường gấp nhiều lần [3].
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có lớp biểu bì mỏng manh, sức đề kháng tại chỗ yếu cũng là đối tượng chịu tổn thương nặng nề nếu tiếp xúc phải nhựa thực vật kích ứng [5]. Người có tiền sử viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc cơ địa dễ kích ứng với hóa mỹ phẩm, niken hay cây cỏ cũng cần tuyệt đối tránh xa các biện pháp đắp lá truyền miệng [1], [4].
Nếu nghi ngờ bản thân bị viêm da tiếp xúc mà chưa rõ căn nguyên cụ thể, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thực hiện nghiệm pháp áp da (patch test) giúp xác định chính xác dị nguyên gây bệnh, thay vì tự ý dùng thuốc hay đắp lá dân gian [1], [3], [5].
Xử trí đúng cách và chăm sóc da an toàn
Biện pháp can thiệp đầu tiên và quan trọng nhất khi bị viêm da tiếp xúc là loại bỏ ngay lập tức và tránh hoàn toàn sự phơi nhiễm với chất gây kích ứng [1], [7]. Rửa sạch vùng da tiếp xúc dưới vòi nước chảy để hạn chế lượng dịch nhựa ngấm sâu vào biểu bì [3].
Về mặt can thiệp y tế, các trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng cấp tính khu trú thường được điều trị thành công bằng các loại thuốc mỡ steroid bôi tại chỗ có hoạt lực trung bình đến cao, chẳng hạn như triamcinolone 0,1% hoặc clobetasol 0,05% theo chỉ định y khoa [1]. Kem chống viêm steroid hoặc thuốc kháng histamin giúp giảm ngứa và giảm viêm tại chỗ [7].
Nếu tổn thương viêm da tiếp xúc lan rộng trên 20% diện tích bề mặt cơ thể, các liệu pháp steroid toàn thân (như prednisone đường uống) thường được bác sĩ chỉ định và có thể mang lại hiệu quả giảm bớt triệu chứng trong vòng 12 đến 24 giờ [1]. Đơn cử trong viêm da nặng do thực vật chứa độc tố, steroid đường uống cần được giảm liều dần dần trong hai đến ba tuần; việc dừng thuốc đột ngột có thể khiến viêm da bùng phát trở lại [1]. Tuyệt đối không tự ý mua và lạm dụng corticoid đường uống mà không có sự theo dõi của bác sĩ [1].
Thay vì nghe theo các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng, người bị chàm cần duy trì chế độ chăm sóc da khoa học. Sử dụng các chất dưỡng ẩm phục hồi dịu nhẹ để củng cố hàng rào bảo vệ tự nhiên của da [3]. Tránh gãi cào làm trầy xước tổn thương và bảo vệ da trước các tác nhân môi trường độc hại [3], [5].
Tóm lại, việc sử dụng lá sòi trắng để chữa chàm không có căn cứ khoa học mà tiềm ẩn hiểm họa bỏng rát, viêm da tiếp xúc kích ứng nặng nề [1], [2]. Người bệnh nên tỉnh táo từ chối các mẹo truyền miệng vô căn cứ. Khi xuất hiện các dấu hiệu ngứa rát, đỏ da, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu để được thăm khám và điều trị an toàn, chuẩn xác [1], [7].
