Cơn đau bất ngờ khi đang vận động
Nhiều người đang chạy bộ, đá bóng hoặc bơi lội bỗng khựng lại vì bắp chân co thắt dữ dội. Cơn co rút cứng ngắc khiến việc cử động trở nên bất khả thi trong vài phút. Phản xạ thường gặp là tự nhủ cơ thể đang thiếu canxi, cạn magie hoặc uống chưa đủ nước.
Chuột rút liên quan đến vận động (EAMC) rất phổ biến ở cả người tập phong trào lẫn vận động viên chuyên nghiệp [1]. Tuy nhiên, nguyên nhân gốc rễ không đơn thuần nằm ở cốc nước hay viên khoáng. Nghiên cứu khoa học hiện đại xác định mỏi thần kinh cơ mới là yếu tố kích hoạt chính [1, 7]. Thiếu hụt nước và khoáng chất chỉ làm tăng nguy cơ ở phạm vi toàn thân [2].
Cơ chế kiểm soát thần kinh cơ bị phá vỡ
Để hiểu nguyên nhân, cần nhìn vào cách cơ bắp co giãn dưới sự điều khiển của hệ thần kinh. Hoạt động co rút được kiểm soát nhờ sự cân bằng giữa hai thụ thể thần kinh: thoi cơ (muscle spindles) và cơ quan gân Golgi (Golgi tendon organs - GTO) [6, 7].
Thoi cơ phát tín hiệu kích thích co cơ, trong khi GTO phát tín hiệu ức chế để cơ thư giãn [6, 7]. Khi cơ bắp làm việc quá tải dẫn đến mỏi mệt, sự cân bằng này bị phá vỡ [3]. Tín hiệu kích thích từ thoi cơ tăng vọt, trong khi tín hiệu ức chế từ GTO suy giảm [6, 7]. Điện thế hoạt động phát sinh từ thân tế bào thần kinh vận động tại tủy sống, khiến cơ co cứng liên tục không thể tự giãn [4]. Hiện tượng này xảy ra chủ yếu ở một nhóm cơ đơn lẻ, bắc qua nhiều khớp (như bắp chân, cơ đùi trước, đùi sau) khi cơ co ở trạng thái ngắn [1].
Mất nước và thiếu điện giải: Bằng chứng thực nghiệm nói gì?
Giả thuyết mất nước và khoáng chất xuất hiện từ lâu nhưng thiếu bằng chứng thực nghiệm vững chắc [3, 4, 5]. Nghiên cứu ban đầu chủ yếu là quan sát lâm sàng hoặc ghi nhận từ công nhân hầm mỏ, xưởng thép thập niên 1920-1930 [5]. Khi đó, uống nước muối giúp giảm co rút cơ ở công nhân làm việc trong môi trường hầm nóng bức [5].
Nhiều thử nghiệm hiện đại bác bỏ việc mất nước đơn thuần gây chuột rút cục bộ [2, 4]:
Năm 2010, nghiên cứu đánh giá 10 nam giới đạp xe 30 phút bằng một chân không thuận ở 41 độ C, độ ẩm 15% để làm mất 3% khối lượng cơ thể qua mồ hôi [6]. Lượng khoáng mất gồm 144,9 mmol Na+, 11,2 mmol K+, 3,3 mmol Mg2+ và 3,1 mmol Ca2+ [6]. Kích thích điện đo tần số ngưỡng gây chuột rút (threshold frequency - TF) ở cơ gấp ngón chân cái chân thuận [6]. Kết quả cho thấy mất nước nhẹ với mức mỏi thần kinh tối thiểu không làm thay đổi tần số ngưỡng (23,7 Hz khi đủ nước so với 21,3 Hz khi mất nước, p = 0,12) [6].
Năm 2013, thử nghiệm can thiệp trên 10 nam giới chưa thích nghi nhiệt (24 tuổi, 84,8 kg) đạp xe hoặc tập thân trên ở 39,1 độ C, độ ẩm 18,4% [7]. Nhóm nghiên cứu chia làm hai mức: mất nước đáng kể (3-5% khối lượng cơ thể, n=5) và mất nước nghiêm trọng (>5%, n=5) [7]. Người tham gia mất trung bình 4,7% khối lượng cơ thể (3,9 lít dịch), 4,0 g Na+ và 0,6 g K+ [7]. Kết quả đo điện cơ (EMG) và tần số ngưỡng chuột rút không đổi (15 Hz khi đủ nước và 13 Hz khi mất nước, p = 0,12) [7]. Mất nước nặng kèm hao hụt điện giải không làm tăng tính nhạy cảm chuột rút khi cường độ và mức độ mỏi cơ được kiểm soát [7].
Hiểu lầm phổ biến về canxi và magie
Nhiều người truyền tai nhau uống canxi hoặc magie để dập tắt chuột rút khi chạy bộ. Sự suy giảm điện giải là biến đổi toàn thân qua máu và mồ hôi [3]. Nếu do thiếu điện giải toàn thân, các cơ trên khắp cơ thể phải co rút đồng loạt, thay vì chỉ xảy ra ở bắp chân đang hoạt động nặng [3].
Dữ liệu cho thấy mất nước và thiếu điện giải có thể đóng vai trò ở trường hợp co rút tái phát hoặc co rút toàn thân [2]. Tuy nhiên, với chuột rút cơ cục bộ trong thể thao, mỏi thần kinh cơ chiếm ưu thế [1, 2, 6, 7]. Bổ sung ồ ạt canxi hay magie không giải quyết được nguồn cơn nếu cơ bắp bị quá tải do tập vượt ngưỡng chịu đựng.
Nguy cơ còn đến từ việc bù nước sai cách sau khi mất mồ hôi. Một nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm trên 10 nam giới chạy bộ xuống dốc trong môi trường nhiệt độ 35-36 độ C đến khi giảm 2% khối lượng cơ thể [8]. Uống nước tinh khiết làm giảm nồng độ natri và clorua huyết thanh, khiến tần số ngưỡng chuột rút giảm 4,3 Hz sau 30 phút và 5,1 Hz sau 60 phút, tức cơ dễ co giật hơn [8]. Ngược lại, uống dung dịch điện giải tương tự Oresol (OS-1) giúp duy trì natri huyết thanh và tăng tần số ngưỡng thêm 3,7 Hz đến 5,4 Hz, giúp bảo vệ cơ bắp [8]. Uống quá nhiều nước lọc sau khi mất mồ hôi gây loãng điện giải, tăng kích thích thần kinh [5, 8].
Ai nên thận trọng với tình trạng co rút cơ?
Chuột rút do vận động thường lành tính ở người khỏe mạnh [1]. Dù vậy, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý kiểm tra y tế:
Người vận động cường độ cao trong môi trường nhiệt độ khắc nghiệt, ra mồ hôi lượng lớn nhưng chỉ bù nước trắng [5, 8]. Tình trạng này dễ gây nhược trương dịch ngoại bào, kích hoạt co cứng cơ diện rộng [5, 8].
Vận động viên thi đấu các môn đòi hỏi sức bền cao như marathon, quần vợt [2]. Cường độ thi đấu kéo dài tạo áp lực cực lớn lên hệ thần kinh cơ, dễ dẫn tới co rút tái phát [2].
Người có bệnh lý nền về chuyển hóa, nội tiết hoặc thần kinh nếu bị co cơ không rõ nguyên nhân thì không xếp vào nhóm chuột rút cơ do vận động (EAMC) [1]. Những trường hợp này cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa để chẩn đoán chính xác, không tự ý tập luyện gắng sức [1].
Xử trí tức thì và chiến lược phòng ngừa
Khi chuột rút xuất hiện, giải pháp cắt cơn hiệu quả nhất là kéo giãn tĩnh mức độ vừa phải cho nhóm cơ tổn thương [3, 6]. Việc kéo giãn giúp kích thích cơ quan gân Golgi, tái lập tín hiệu ức chế thần kinh và làm giãn sợi cơ [6, 7].
Để phòng ngừa bền vững, kế hoạch tập luyện cần nhắm vào cả hai khía cạnh:
Rèn luyện thần kinh cơ: Thực hiện các bài tập bổ trợ, điều chỉnh tải lượng vận động hợp lý để cơ thích nghi dần, hạn chế tình trạng mỏi cơ quá nhanh [3, 6]. Tránh thi đấu vượt ngưỡng thể lực đột ngột.
Cân bằng nước và điện giải: Khi tập luyện kéo dài sinh nhiều mồ hôi, sử dụng dung dịch bù điện giải chứa natri, kali, clorua thay vì chỉ uống nước lọc [4, 8]. Uống từng ngụm nhỏ đều đặn để tránh làm loãng nồng độ khoáng trong máu [8].
Có thể phối hợp thêm xoa bóp cơ, dùng băng dán cơ hoặc trang phục bó cơ theo nhu cầu thực tế [3].
Lời khuyên cân bằng
Chuột rút khi vận động không phải lỗi đơn phương do thiếu canxi hay thiếu nước. Đó là hồi chuông cảnh báo hệ cơ bắp và thần kinh điều khiển đang làm việc quá sức. Giữ kế hoạch tập luyện vừa sức, kết hợp giãn cơ đều đặn và bù nước kèm điện giải đúng cách sẽ giúp cơ thể vận động bền bỉ, an toàn.
