Nhiều người truyền tai nhau việc tìm hái quả cà tàu để nhai sống hoặc sắc nước uống với hy vọng làm mát gan, hạ men gan và trị dứt điểm các bệnh lý về gan. Thói quen sử dụng cây cỏ mọc hoang không rõ nguồn gốc vốn là nét tâm lý phổ biến của không ít bệnh nhân khi mang tâm lý "có bệnh thì vái tứ phương".

Tuy nhiên, ăn quả cà tàu để chữa bệnh gan là phương pháp hoàn toàn phản khoa học và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc rất cao. Việc tự ý sử dụng quả cà tàu không những không giúp giải độc gan mà còn có thể khiến gan tổn thương nặng nề, dẫn đến suy gan cấp tính đe dọa tính mạng.

Cà tàu là cây gì và lời đồn từ đâu ra?

Cây cà tàu, tên khoa học là Solanum viarum Dunal, là loài thực vật thuộc họ Cà (Solanaceae). Loài cây này thường mọc hoang dại ở các bãi đất trống, ven đường, nương rẫy với đặc điểm thân nhiều gai nhọn, lá có lông ráp và quả tròn khi chín chuyển sang màu vàng. Trong dân gian, do quả có hình dáng tròn trịa tương tự một số loại quả ăn được thuộc họ Cà, nhiều người ngộ nhận rằng loài cây này mang đặc tính dược liệu quý giá.

Tin đồn về tác dụng chữa bệnh gan của quả cà tàu thường xuất phát từ những thông tin truyền miệng thiếu căn cứ trên mạng xã hội. Một số đối tượng gán ghép cho quả cà tàu công dụng làm hạ men gan nhanh chóng, tiêu trừ độc tố do rượu bia hoặc phục hồi chức năng gan bị tổn thương. Thực tế, không có bất kỳ hướng dẫn y khoa nào của Bộ Y tế hay các hiệp hội gan mật quốc tế chấp thuận việc sử dụng quả cà tàu làm thuốc trị bệnh gan cho con người.

Sự nhầm lẫn tai hại này khiến nhiều người đánh đồng quả cà tàu hoang dại với các loại thực vật ăn được trong cùng họ Cà. Sự thiếu hiểu biết về thành phần hóa học bên trong quả cà tàu chính là nguồn cơn dẫn đến những ca ngộ độc thực vật thương tâm.

Hợp chất độc hại bên trong quả cà tàu

Các nghiên cứu thực vật học và hóa thực vật cho thấy quả cà tàu không phải là thực phẩm lành tính. Một nghiên cứu công bố năm 1996 xác nhận rằng phần lớp nhầy bao quanh vỏ hạt của quả Solanum viarum chứa một lượng lớn hợp chất steroid có tên gọi là solasodine [1]. Hợp chất solasodine này được tạo ra chủ yếu ở phần cành ghép trên của cây cà tàu chứ không hiện diện ở các loài cà ăn quả thông thường như cà tím [1].

Solasodine là một glycoalkaloid có độc tính sinh học mạnh, thường được sử dụng trong công nghiệp hóa dược làm nguyên liệu bán tổng hợp các steroid chứ không bao giờ được dùng để ăn trực tiếp [1]. Khi đi vào cơ thể người qua đường tiêu hóa, các alkaloid độc này gây kích ứng niêm mạc dạ dày, ruột và nhanh chóng hấp thu vào máu, dồn gánh nặng chuyển hóa cực lớn lên các tế bào gan.

Ngoài solasodine, các bộ phận của cây Solanum viarum còn chứa nhiều hợp chất tự nhiên khác nhằm mục đích tự vệ. Một nghiên cứu công bố năm 2021 chỉ ra rằng cây Solanum viarum sở hữu hệ thống lông biểu bì dày đặc, chứa nhiều acylsugar và các hợp chất phenolic [2]. Những chất này tạo nên cơ chế tự bảo vệ rất mạnh mẽ của cây trước các sinh vật khác [2].

Nghiên cứu chỉ ra khả năng tiêu diệt côn trùng của cà tàu

Để hiểu rõ hơn về độc tính tự nhiên của cà tàu, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm nhằm khai thác loài cây này làm "cây bẫy" bảo vệ mùa màng. Nghiên cứu năm 2021 được thiết kế để đánh giá khả năng của Solanum viarum trong việc kiểm soát loài sâu hại đục quả cà chua (Helicoverpa armigera) [2]. Thử nghiệm được tiến hành trong phòng thí nghiệm và điều kiện bán thực địa, so sánh các dòng Solanum viarum khác nhau với cây cà chua thông thường [2].

Kết quả nghiên cứu cho thấy, mặc dù bướm của loài sâu Helicoverpa armigera rất thích đẻ trứng lên cây Solanum viarum, nhưng ấu trùng sâu non sau khi nở lại không thể phát triển hoặc sống sót trên loài cây này [2]. Các dòng cà tàu Solanum viarum thể hiện mức độ đề kháng và độc tính rất cao đối với ấu trùng sâu đục quả so với cây cà chua thường [2]. Dưới điều kiện bán thực địa, việc trồng xen Solanum viarum làm cây bẫy đã làm giảm đáng kể lượng trứng đẻ trên cây cà chua mục tiêu [2].

Nghiên cứu này cho thấy bản thân cây cà tàu chứa các hợp chất sinh học có tính chất ức chế sinh trưởng và gây độc cho sinh vật sống [2]. Một loại cây có thể khiến ấu trùng sâu hại không thể sống sót chắc chắn không thể là một loại quả lành tính để con người ăn sống hoặc đun nước uống hàng ngày với mục đích bồi bổ hay chữa lành lá gan đang bị bệnh.

Nhầm lẫn tai hại giữa quả cà chua và cà tàu

Một trong những lý do khiến quả cà tàu bị đồn thổi có tác dụng bổ gan có thể xuất phát từ việc hiểu sai hoặc dịch sai các nghiên cứu về loài thực vật cùng họ Cà. Chẳng hạn, quả cà chua thông thường có tên khoa học là Solanum lycopersicum, một loài thực phẩm hoàn toàn khác biệt với cà tàu (Solanum viarum).

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột bạch Wistar albino đã xem xét tác dụng bảo vệ gan của dịch chiết cà chua (Solanum lycopersicum) trước tổn thương do thuốc chống lao gây ra [3]. Thử nghiệm gồm 30 con chuột chia làm 5 nhóm, mỗi nhóm 6 con; trong đó các nhóm thử nghiệm được cho uống isoniazid phối hợp rifampicin liều 75 + 150 mg/kg liên tục trong 7 ngày để gây độc gan [3]. Nhóm chuột điều trị bằng dịch chiết cà chua ở liều 80 mg/kg đã ghi nhận sự suy giảm đáng kể các men gan AST, ALT, ALP và bilirubin toàn phần, đồng thời nồng độ albumin trong huyết thanh tăng lên rõ rệt [3].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo: nghiên cứu này được thực hiện trên quả cà chua quen thuộc (Solanum lycopersicum), hoàn toàn không phải cây cà tàu hoang dại (Solanum viarum) [3]. Hơn nữa, đây là thử nghiệm trên động vật thí nghiệm với dịch chiết chuẩn hóa chứ không phải bằng chứng lâm sàng trên người. Việc đánh đồng chữ "Solanum" trong tên khoa học để gán ghép tác dụng bảo vệ gan của cà chua sang quả cà tàu có độc là sai lầm nguy hiểm.

Nguy cơ viêm gan cấp và suy giảm chức năng gan do độc chất

Gan là cơ quan chính chịu trách nhiệm chuyển hóa, lọc và khử độc tất cả các chất mà chúng ta đưa vào cơ thể qua đường ăn uống. Khi một người nhai nuốt quả cà tàu hoặc uống nước sắc đặc từ loại quả này, các alkaloid độc hại như solasodine cùng các hoạt chất bảo vệ thực vật tự nhiên sẽ được vận chuyển trực tiếp đến gan qua hệ thống tĩnh mạch cửa [1].

Tại tế bào gan, việc cố gắng oxy hóa và chuyển hóa lượng lớn hợp chất glycoalkaloid ngoại lai sẽ tạo ra các gốc tự do phản ứng mạnh, gây stress oxy hóa màng tế bào. Hậu quả là màng tế bào gan bị vỡ, làm rò rỉ ồ ạt các enzyme nội bào vào máu, biểu hiện qua tình trạng tăng vọt men gan AST và ALT. Đây chính là biểu hiện điển hình của viêm gan cấp do độc chất thực vật.

Đối với những người vốn đã có sẵn các bệnh lý nền về gan như viêm gan siêu vi B, viêm gan siêu vi C, xơ gan hay gan nhiễm mỡ, tổn thương sẽ diễn biến nhanh và nghiêm trọng hơn gấp nhiều lần. Khi nguồn dự trữ tế bào gan lành lặn đã cạn kiệt, độc chất từ quả cà tàu có thể châm ngòi cho một đợt suy gan cấp tính bùng phát. Tình trạng này khiến gan mất khả năng tổng hợp các yếu tố đông máu và khử độc amoniac, nhanh chóng đẩy bệnh nhân vào hôn mê gan, rối loạn đông máu và tử vong nếu không được can thiệp hồi sức tích cực.

Những hiểu lầm nguy hiểm về cây cỏ chữa bệnh gan

Hiểu lầm lớn nhất của rất nhiều người là quan niệm "cứ thảo mộc, cây cỏ tự nhiên là an toàn và không có tác dụng phụ". Trong tự nhiên, thực vật tiến hóa hàng triệu năm để tự bảo vệ mình trước côn trùng và động vật ăn cỏ bằng cách tổng hợp ra các hợp chất hóa học có độc tính cao, tương tự như cách Solanum viarum ngăn cản sự phát triển của ấu trùng [2]. Do đó, tự nhiên không đồng nghĩa với lành tính hay có thể chữa bệnh.

Một hiểu lầm phổ biến khác là hiện tượng "khỏi bệnh giả tạo" hoặc nhầm lẫn giữa phản ứng ngộ độc với quá trình "thải độc". Khi ăn phải quả có độc tố, người dùng thường bị buồn nôn, tiêu chảy dữ dội hoặc đi tiểu nhiều hơn do cơ thể kích hoạt phản ứng tống xuất chất độc. Nhiều người lại lầm tưởng rằng cơ thể đang "xổ độc gan" nên tiếp tục sử dụng với liều cao hơn. Đến khi xuất hiện vàng da, vàng mắt, tiểu sẫm màu và mệt lả thì gan đã bị tổn thương hoại tử diện rộng.

Ngoài ra, không ít bệnh nhân tin rằng việc đun sôi hay nấu chín quả cà tàu sẽ làm tiêu biến hết độc chất. Tuy nhiên, các hợp chất steroid alkaloid như solasodine có cấu trúc phân tử rất bền vững với nhiệt độ thông thường [1]. Quá trình sắc nước uống chỉ làm hòa tan thêm các độc chất này vào dung dịch, khiến người uống hấp thu độc tố nhanh hơn và tập trung hơn.

Nhóm đối tượng tuyệt đối phải tránh xa quả cà tàu

Tất cả mọi người đều không nên ăn quả cà tàu, nhưng có những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm, chỉ cần một lượng nhỏ độc chất cũng có thể gây hậu quả khôn lường:

  • Người đang mắc bệnh gan mạn tính: Những bệnh nhân bị viêm gan B, viêm gan C, xơ gan, gan nhiễm mỡ tuyệt đối không được tự ý thử các bài thuốc truyền miệng. Gan của nhóm này đã chịu nhiều tổn thương sẵn có, không còn khả năng chống đỡ thêm độc chất ngoại sinh.
  • Người cao tuổi và người có nhiều bệnh nền: Hệ miễn dịch và chức năng đào thải của gan, thận ở người già đã suy giảm, nguy cơ tích tụ độc chất và ngộ độc toàn thân cao hơn bình thường rất nhiều.
  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Độc chất từ quả cà tàu có thể thẩm thấu qua hàng rào nhau thai hoặc đi vào sữa mẹ, gây dị tật hoặc ngộ độc trực tiếp cho thai nhi và trẻ sơ sinh.
  • Trẻ em: Cơ quan tiêu hóa và hệ thống enzyme chuyển hóa tại gan của trẻ chưa hoàn thiện, ăn nhầm quả dại có độc tính có thể dẫn đến suy hô hấp, co giật và suy tạng cấp tốc.

Lời khuyên chăm sóc gan an toàn và đúng khoa học

Để bảo vệ lá gan khỏe mạnh hoặc điều trị các bệnh lý gan mật hiệu quả, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được chứng minh, thay vì đánh cược tính mạng vào các loại cây cỏ không rõ tác dụng:

  • Khám chuyên khoa định kỳ: Khi có các triệu chứng nghi ngờ bệnh gan như mệt mỏi kéo dài, chán ăn, vàng da, nước tiểu vàng sẫm hoặc men gan tăng cao, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để được xét nghiệm chẩn đoán chính xác nguyên nhân (do virus, do rượu hay do miễn dịch).
  • Tuân thủ phác đồ điều trị: Uống đúng thuốc, đủ liều theo đơn của bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý ngắt quãng phác đồ hoặc dùng thêm các loại nước lá, thuốc nam không rõ nguồn gốc xen lẫn thuốc kê đơn.
  • Chế độ ăn uống cân bằng: Bổ sung nhiều rau củ quả tươi có nguồn gốc rõ ràng, giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, uống đủ nước mỗi ngày. Hạn chế tối đa rượu bia, thức uống có cồn và các loại thực phẩm chế biến sẵn nhiều dầu mỡ.
  • Tiêm phòng đầy đủ: Tiêm vaccine phòng viêm gan A và viêm gan B là biện pháp phòng ngừa bệnh gan chủ động, an toàn và hiệu quả nhất hiện nay.
  • Cẩn trọng khi hái lượm: Tuyệt đối không hái, nếm thử hoặc chế biến bất kỳ loại quả hoang dại nào mọc ven đường, trên nương rẫy khi chưa biết chắc chắn về độ an toàn thực phẩm.

Lá gan của con người là một cơ quan kiên cường nhưng cũng vô cùng nhạy cảm trước các chất độc thực vật. Việc tìm kiếm những bài thuốc truyền miệng thần kỳ như quả cà tàu chỉ mang lại rủi ro ngộ độc và làm mất đi thời gian vàng điều trị y tế của người bệnh. Hãy lắng nghe cơ thể và lựa chọn lối sống lành mạnh, chăm sóc sức khỏe dựa trên nền tảng khoa học vững chắc.