Nhiều người dân vùng ven biển có thói quen hái các loại lá cây mọc hoang dã giã nát đắp lên vết thương hở nhằm cầm máu hoặc hút mủ. Trong số các loài cây quen thuộc ở rừng ngập mặn, cây giá (tên khoa học là Excoecaria agallocha) thường bị nhầm lẫn là một cây thuốc lành tính do kinh nghiệm truyền miệng.

Tuy nhiên, việc tự ý dùng lá tươi hay nhựa cây giá đắp lên vết rách da, vết loét là hành động hết sức nguy hiểm. Độc tính mạnh trong mủ trắng của loài thực vật này không những không chữa lành tổn thương mà còn gây bỏng rát, kích ứng nặng và làm tăng nguy cơ hoại tử tế bào da.

Cây giá trong tự nhiên và ngộ nhận dân gian

Cây giá, còn có tên gọi khác trong tiếng Anh là Blind-your-eye Mangrove (cây ngập mặn làm mù mắt), là loài thực vật họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) phân bố phổ biến ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới [1]. Loài cây này tiết ra một lượng mủ trắng đục như sữa rất dồi dào từ thân, cành và lá bẻ gãy [2], [1].

Trong y học cổ truyền ở một số vùng lãnh thổ, cây giá từng được ghi nhận trong các bài thuốc dân gian trị viêm loét, vết thương do sinh vật biển đốt, bệnh phong hay đau nhức xương khớp [2]. Một số nơi dùng vỏ cây, rễ cây hoặc dầu chưng cất từ gỗ để bôi trị ngứa da [2]. Tuy nhiên, những cách dùng này hoàn toàn dựa vào truyền miệng dân gian xưa kia, thiếu kiểm chứng an toàn y khoa hiện đại.

Chính các tài liệu y học dân gian cũng ghi nhận độc tính đáng sợ của loài cây này: mủ và lá cây giá được người dân tại Malaysia, Ấn Độ và New Caledonia sử dụng làm thuốc độc diệt cá và tẩm mũi tên độc [2]. Mủ trắng này còn từng được dùng để gây nôn mạnh hoặc làm chất trục thai [2]. Khi đắp trực tiếp lá tươi giã nát có dính mủ lên da trầy xước, độc chất sẽ tiếp xúc trực tiếp vào mô sâu bên dưới.

Độc học tế bào và cơ chế gây tổn thương mô của mủ cây giá

Các phân tích hóa thực vật cho thấy thành phần hóa học trong cây giá Excoecaria agallocha bao gồm các diterpenoid, terpenoid, alkaloid, flavonoid và tannin [2]. Một số diterpenoid trong nhóm thầu dầu nổi tiếng với khả năng kích hoạt phản ứng viêm cực mạnh và phá hủy màng tế bào.

Mủ trắng (nhựa cây) của cây giá có tính ăn mòn và độc tính tế bào rất cao. Khi tiếp xúc với mắt, dịch mủ này có thể gây mù tạm thời [2]. Khi bám dính vào da, độc chất phá vỡ hàng rào biểu bì, nhanh chóng gây phồng rộp, nổi mụn nước và kích ứng nghiêm trọng [2]. Một báo cáo lâm sàng năm 1998 đã ghi nhận tổn thương da và mắt nghiêm trọng do tiếp xúc trực tiếp với mủ của cây Excoecaria agallocha [3].

Nếu đắp lá tươi lên vết thương hở, lớp biểu bì bảo vệ da đã bị mất, khiến các độc chất ngấm sâu vào trung bì và hạ bì. Phản ứng viêm cấp tính bùng phát dữ dội làm tắc các mao mạch nuôi dưỡng tại chỗ. Tình trạng thiếu máu cục bộ kết hợp với độc tính trực tiếp giết chết các nguyên bào sợi và tế bào hạt, biến một vết xước nhỏ thành ổ viêm trợt loét rộng và dẫn đến hoại tử mô sâu.

Nghiên cứu và báo cáo y khoa nói gì?

Tài liệu tổng quan công bố năm 2016 trên các tạp chí dược liệu đã liệt kê chi tiết các thành phần hóa học cũng như độc tính của loài Excoecaria agallocha [2]. Dù loài cây này chứa diterpenoid, terpenoid, flavonoid và tannin, nghiên cứu nhấn mạnh bản chất độc hại của nhựa mủ [2]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận rằng mủ cây có thể gây phồng rộp da, viêm kích ứng và làm mù tạm thời nếu bắn vào mắt [2].

Năm 1998, một báo cáo ca bệnh ghi nhận thực tế tổn thương nặng ở cả da và mắt sau khi nạn nhân tiếp xúc với dịch mủ của loài cây này [3]. Các bằng chứng giải phẫu bệnh và độc học đều khẳng định mủ cây giá không phải là chất làm lành vết thương mà là một chất kích ứng ăn mòn mô [2], [3].

Năm 2024, một nghiên cứu giải mã bộ gene quy mô nhiễm sắc thể của cây giá với kích thước 1.332,45 Mb và dự đoán 73.740 gene mã hóa protein [1]. Các nhà khoa học xác định mủ độc của loài cây này chứa nguồn hóa chất thực vật tiềm năng cho y sinh trong tương lai, nhưng việc khai thác đòi hỏi tinh chế phòng thí nghiệm chứ tuyệt đối không thể sử dụng thô trực tiếp trên cơ thể người [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu về xử lý tổn thương mô và vết loét thực nghiệm chỉ ra rằng tổn thương mô sâu cần các dung dịch vô trùng, kiểm soát được phản ứng viêm thay vì các hóa chất bôi ngoài bừa bãi. Việc đắp các chất kích ứng thô có thể gây phản tác dụng trầm trọng, tương tự hiện tượng tổn thương da hoại tử sâu từng được ghi nhận trong các thử nghiệm xử lý vết loét da [4].

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng lá cây đắp vết thương

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì "lành tính" và "không có hóa chất". Thực tế, thực vật sản sinh ra nhiều độc tố để tự vệ trước sâu bọ và động vật ăn cỏ. Nhựa mủ cây giá chính là vũ khí hóa học tự nhiên của cây, từng được con người khai thác làm độc tẩm đầu tên săn bắn [2].

Một ngộ nhận khác là quan niệm "vết thương càng xót càng sát trùng tốt". Khi đắp lá cây giá, cảm giác bỏng rát dữ dội xuất hiện do phản ứng hủy hoại tế bào da [2], [3]. Bệnh nhân tưởng lầm thuốc đang "ngấm", nhưng thực chất mô mềm xung quanh đang bị bỏng hóa chất và chết dần.

Ngoài ra, việc dùng lá cây hái ngoài tự nhiên chứa đầy vi khuẩn đất, bùn ngập mặn đắp lên vết rách da sẽ mở đường cho vi khuẩn kị khí và vi khuẩn gram âm xâm nhập. Vết thương bị hoại tử do nhựa cây sẽ trở thành môi trường nuôi cấy vi khuẩn lý tưởng, dẫn đến viêm mô tế bào, áp xe và nhiễm trùng máu.

Ai cần tuyệt đối tránh xa cây giá?

Tất cả mọi người đều không được sử dụng mủ hay lá cây giá để bôi đắp lên bất kỳ vùng da nào trên cơ thể, đặc biệt là các nhóm đối tượng sau:

  • Người có vết thương hở, vết trầy xước, vết mổ, vết loét da do bất kỳ nguyên nhân nào.
  • Trẻ nhỏ và người có cơ địa da nhạy cảm: Lớp biểu bì mỏng khiến độc tố ngấm nhanh hơn, gây bỏng rộp và mụn nước diện rộng chỉ sau thời gian ngắn tiếp xúc [2].
  • Người lao động vùng đầm lầy, rừng ngập mặn: Cần nhận biết cây giá để tránh chạm gãy cành, làm mủ bắn vào mắt dẫn đến mù lòa tạm thời [2], [3].
  • Bệnh nhân tiểu đường hoặc người suy giảm miễn dịch: Vết loét do cây giá gây ra rất khó hồi phục và có thể tiến triển thành hoại tử lan rộng đe dọa chi.

Xử trí đúng cách khi gặp vết thương hở và khi dính mủ cây giá

Khi bị trầy xước, rách da hay xuất hiện vết loét, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế tiêu chuẩn thay vì tìm kiếm các loại lá rừng để đắp:

  • Rửa sạch tổn thương dưới vòi nước chảy hoặc bằng dung dịch nước muối sinh lý 0,9%. Loại bỏ dị vật sạch sẽ bằng gạc vô khuẩn.
  • Sát khuẩn bằng các dung dịch y tế an toàn theo hướng dẫn của dược sĩ hoặc nhân viên y tế; không tự ý bôi các chất kích ứng lên vùng da rách.
  • Băng nhẹ vết thương bằng gạc tiệt trùng để tránh bụi bẩn và vi khuẩn xâm nhập.
  • Nếu không may dính phải mủ cây giá: Ngay lập tức xối rửa vùng da tiếp xúc nhiều lần dưới vòi nước sạch để làm loãng và trôi hết dịch mủ, giảm nguy cơ phồng rộp [2]. Trường hợp mủ bắn vào mắt, phải rửa mắt liên tục dưới dòng nước sạch trong ít nhất 15 phút và tới ngay bệnh viện chuyên khoa mắt cấp cứu [2], [3].
  • Khi vết thương có dấu hiệu sưng đỏ lan rộng, chảy dịch mủ hôi, đau nhức tăng dần hoặc mô chuyển màu thâm tím, đen (dấu hiệu hoại tử), cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa ngoại khoa để được xử lý, cắt lọc mô chết và dùng kháng sinh kịp thời.

Lời khuyên bảo vệ sức khỏe làn da

Việc dùng lá cây giá đắp vết thương là một sai lầm nghiêm trọng bắt nguồn từ kinh nghiệm dân gian thiếu kiểm chứng. Nhựa mủ của cây chứa độc tính cao, có khả năng gây bỏng, kích ứng mô và dẫn tới hoại tử da [2], [3].

Người dân vùng ven biển cần nhận biết rõ loài cây này để phòng tránh tai nạn lao động [2], [1]. Hãy luôn chăm sóc vết thương bằng các biện pháp y khoa chuẩn mực và tìm đến bác sĩ khi vết thương có dấu hiệu bất thường.