Chế độ ăn BRAT khi rối loạn tiêu hóa: Vì sao không còn được khuyến nghị kéo dài?

Bối cảnh và thói quen áp dụng thực đơn BRAT

Khi gặp các vấn đề về đường tiêu hóa như tiêu chảy cấp hoặc nôn ói, nhiều gia đình thường truyền tai nhau thực đơn quen thuộc mang tên BRAT. Chế độ ăn này bao gồm bốn món chính: chuối (Bananas), cơm trắng (Rice), sốt táo (Applesauce) và bánh mì nướng (Toast) ^[1]. Nhờ đặc tính mềm, ít chất béo, ít xơ thô và hương vị thanh đạm, BRAT từng được xem là giải pháp giúp làm dịu đường ruột đang bị kích thích.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu việc duy trì thực đơn này kéo dài có thực sự đem lại lợi ích phục hồi cho người bệnh? Câu trả lời từ góc độ y khoa hiện đại là không. BRAT không còn được khuyến nghị áp dụng dài ngày do tính chất quá nghèo nàn về dinh dưỡng, đặc biệt là thiếu hụt đạm và các vi chất thiết yếu ^[1]. Thay vào đó, các cơ quan y tế hiện nay ưu tiên việc bù nước điện giải kịp thời và sớm đưa người bệnh quay trở lại chế độ ăn uống đa dạng phù hợp với lứa tuổi [5, 6].

Vì sao thực đơn BRAT bị xem xét lại?

Về mặt dinh dưỡng, các thực phẩm trong BRAT chủ yếu cung cấp carbohydrate tinh chế và một lượng nhỏ kali, pectin từ chuối hoặc táo ^[1]. Toàn bộ thực đơn gần như vắng bóng nguồn protein chất lượng cao, chất béo lành mạnh, vitamin tan trong dầu cũng như các khoáng chất quan trọng khác.

Trong giai đoạn đường ruột bị tổn thương bởi các tác nhân gây viêm hoặc nhiễm trùng, niêm mạc ruột cần đầy đủ axit amin và vi chất để tái tạo tế bào biểu mô. Nếu chỉ ăn chuối, cơm, táo nghiền và bánh mì kéo dài, cơ thể sẽ rơi vào tình trạng thiếu năng lượng và suy giảm miễn dịch tạm thời. Việc hạn chế ăn uống quá mức không giúp ruột mau lành hơn mà thậm chí còn làm chậm quá trình hồi phục của cơ thể [2, 5].

Chính vì lý do này, một tổng quan y khoa công bố năm 2012 nhấn mạnh rằng các hạn chế ăn kiêng có trong chế độ BRAT từng được nhiều điều dưỡng khuyên dùng cần phải được xem xét lại dưới ánh sáng của các bằng chứng mới nhất ^[1]. Các nhà nghiên cứu khuyến khích việc duy trì dinh dưỡng hợp lý kết hợp với các can thiệp có lợi như men vi sinh (probiotics) thay vì gò bó người bệnh vào một thực đơn thiếu chất ^[1].

Nghiên cứu lâm sàng về dinh dưỡng và bù dịch

Quan niệm truyền thống cho rằng khi bị tiêu chảy hoặc nôn trớ, ruột cần phải được "nghỉ ngơi" hoàn toàn bằng cách nhịn ăn trong 24 đến 48 giờ. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học thực tế đã phủ định giả thuyết này.

Một thử nghiệm lâm sàng được công bố vào năm 1996 đã tiến hành đánh giá tác động của việc cho trẻ ăn điều chỉnh ngay lập tức kết hợp với liệu pháp bù nước đường uống (ORT) ^[2]. Nghiên cứu so sánh giữa 27 trẻ được bù nước kết hợp chế độ ăn hạn chế ngay lập tức và 32 trẻ chỉ dùng dung dịch bù nước đơn thuần (nhịn ăn 24-48 giờ) ^[2]. Kết quả cho thấy thời gian kéo dài của đợt tiêu chảy, tỷ lệ nôn mửa và tỷ lệ không dung nạp đường lactose ở nhóm được cho ăn sớm không hề cao hơn nhóm nhịn ăn ^[2]. Đáng chú ý, nhóm trẻ được ăn kết hợp bù nước còn có xu hướng tăng cân tốt hơn so với nhóm bị bắt nhịn ăn ^[2]. Các tác giả kết luận rằng việc cho ăn có điều chỉnh ngay lập tức là an toàn, hiệu quả và đem lại lợi thế về mặt dinh dưỡng so với phương pháp nhịn ăn truyền thống ^[2].

Bên cạnh đó, trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi năm 2002 tại khoa cấp cứu nhi khoa trên 145 bệnh nhân nhỏ tuổi bị nôn do viêm dạ dày ruột cấp, thuốc chống nôn ondansetron được so sánh với giả dược ^[3]. Trong nghiên cứu này, các bệnh nhân sau khi được kiểm soát nôn và bù nước thành công đã xuất viện và được hướng dẫn áp dụng chế độ BRAT sau 24 giờ đầu tiên ^[3]. Điều này phản ánh thực tế BRAT từng được lồng ghép như một bước chuyển tiếp ngắn hạn sau giai đoạn bù nước ban đầu, chứ không phải chế độ ăn toàn diện để duy trì dài ngày ^[3].

Trụ cột chính trong điều trị viêm dạ dày ruột cấp

Trong các tổng quan hệ thống quy mô lớn về viêm dạ dày ruột cấp ở trẻ em công bố năm 2009 và cập nhật năm 2011, các chuyên gia đều chỉ ra rằng bù dịch đầy đủ là cốt lõi [6, 7]. Bất kể nguyên nhân gây bệnh là gì, trọng tâm hàng đầu trong quản lý viêm dạ dày ruột cấp tính luôn là cung cấp đủ dịch để phòng ngừa và điều trị mất nước [6, 7].

Theo đó, trẻ em bị mất nước nhẹ đến vừa cần được điều trị bằng các dung dịch bù nước đường uống (ORS) có độ thẩm thấu thấp ^[4]. Khi trẻ bị mất nước nặng hoặc rơi vào trạng thái sốc, việc nhập viện để truyền dịch qua đường tĩnh mạch là bắt buộc ^[4].

Đối với các can thiệp điều trị hỗ trợ khác, tổng quan hệ thống năm 2011 đã tổng hợp dữ liệu từ 42 nghiên cứu (bao gồm thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và nghiên cứu quan sát), đánh giá hiệu quả và độ an toàn của nhiều phương pháp: từ vắc-xin ngừa rotavirus, dung dịch bù nước đường ruột, thức ăn không chứa lactose, chế phẩm kẽm, men vi sinh cho đến thuốc ondansetron hỗ trợ chống nôn ^[5]. Điều quan trọng là các hướng dẫn không còn đặt nặng việc kiêng khem khắt khe mà tập trung vào bù nước kết hợp bổ sung vi chất và dinh dưỡng an toàn ^[5].

Về việc dùng thuốc cầm tiêu chảy, tài liệu y khoa năm 2004 cảnh báo rằng các loại thuốc làm giảm nhu động ruột hiếm khi được chỉ định cho trẻ em bị viêm dạ dày ruột cấp, do những nguy cơ tiềm ẩn vượt trội hơn hẳn lợi ích mà chúng đem lại ^[4].

Những hiểu lầm phổ biến khi bị rối loạn tiêu hóa

Một hiểu lầm rất hay gặp là khi đường ruột có vấn đề, người bệnh phải ngay lập tức chuyển sang sữa không chứa đường lactose (lactose-free). Tuy nhiên, các phân tích chuyên môn chỉ rõ rằng việc sử dụng chế độ ăn không lactose không nên áp dụng thường quy sau viêm dạ dày ruột cấp tính, dù có một số bằng chứng cho thấy sữa không lactose có thể hỗ trợ rút ngắn thời gian tiêu chảy ở một số đối tượng chọn lọc ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "ăn càng ít ruột càng mau lành". Việc cắt giảm toàn bộ thức ăn đặc hoặc duy trì một chế độ ăn nghèo nàn như BRAT quá 48 giờ có thể khiến cơ thể mệt mỏi, sụt cân và làm suy yếu hàng rào niêm mạc ruột ^[2].

Một nhầm lẫn khác là tự ý mua thuốc kháng sinh hoặc thuốc làm chậm nhu động ruột để uống ngay khi có triệu chứng. Nguyên nhân phổ biến nhất của viêm dạ dày ruột cấp, đặc biệt ở trẻ nhỏ, là do vi-rút như Rotavirus, bệnh thường tự thoái lui nếu được bù dịch tốt và giữ vệ sinh cẩn thận [3, 6]. Thuốc cầm tiêu chảy như loperamide tiềm ẩn nhiều rủi ro tác dụng phụ không mong muốn trên trẻ nhỏ và không giải quyết được gốc rễ vấn đề mất nước [3, 6].

Nhóm đối tượng cần thận trọng đặc biệt

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất khi bị mất nước và rối loạn điện giải do viêm dạ dày ruột [3, 5]. Vì tốc độ mất nước ở trẻ diễn ra rất nhanh, phụ huynh tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ ăn BRAT thuần túy cho trẻ sơ sinh hoặc tự ý bắt trẻ nhịn ăn ^[2].

Với trẻ đang bú mẹ, việc duy trì bú mẹ hoàn toàn hoặc tăng cữ bú là biện pháp phòng ngừa và hỗ trợ điều trị mất nước vô cùng quan trọng đã được khuyến khích mạnh mẽ ^[4]. Nếu trẻ có dấu hiệu nôn nhiều, không thể uống được dung dịch bù nước hoặc có biểu hiện mất nước từ vừa đến nặng, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay lập tức để được hỗ trợ [3, 4].

Đối với người trưởng thành có bệnh nền mạn tính, người cao tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch, việc kiêng khem ăn uống đơn điệu kéo dài cũng làm tăng nguy cơ suy kiệt. Do đó, cần có sự theo dõi sát sao từ nhân viên y tế nếu các triệu chứng tiêu chảy và nôn trớ kéo dài quá 24-48 giờ mà không thuyên giảm.

Hướng dẫn áp dụng dinh dưỡng thực tế

Để hồi phục nhanh chóng và an toàn khi gặp tình trạng rối loạn tiêu hóa, người bệnh và người chăm sóc có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Ưu tiên bù nước và điện giải trong 24 giờ đầu: Bắt đầu bằng việc bổ sung dung dịch bù nước đường uống (như ORS độ thẩm thấu thấp) từng ngụm nhỏ, đều đặn theo hướng dẫn [3, 4].
• Không áp dụng BRAT quá 24 đến 48 giờ: Nếu người bệnh thấy dễ chịu hơn với các món nhẹ như cháo trắng, bánh mì nướng hay chuối trong ngày đầu tiên, có thể dùng tạm thời nhưng không duy trì đơn điệu quá hai ngày [2, 4, 5].
• Chuyển tiếp sớm sang chế độ ăn cân bằng: Khi tình trạng nôn đã thuyên giảm, hãy bổ sung dần nguồn đạm dễ tiêu hóa (như thịt gà nạc luộc, thịt nạc xay, trứng) và chất xơ hòa tan vào cháo hoặc súp để cung cấp dưỡng chất sửa chữa niêm mạc ruột [2, 5].
• Cân nhắc bổ sung vi chất và men vi sinh: Các bằng chứng lâm sàng cho thấy men vi sinh và kẽm có vai trò hỗ trợ rút ngắn thời gian tiêu chảy và phục hồi hệ vi sinh đường ruột [2, 6]. Tuy nhiên, cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ về loại men vi sinh phù hợp ^[1].
• Giữ gìn vệ sinh an toàn thực phẩm: Giáo dục về vệ sinh cá nhân, rửa tay sạch sẽ trước khi ăn và đảm bảo an toàn vệ sinh trong ăn uống là biện pháp then chốt để phòng tránh nguy cơ tái nhiễm các mầm bệnh đường ruột ^[4].

Tóm lại, chế độ ăn BRAT chỉ có thể đóng vai trò như một giải pháp làm dịu tạm thời trong thời gian rất ngắn ở giai đoạn khởi phát rối loạn tiêu hóa. Điều trị hiện đại nhấn mạnh việc bù dịch chuẩn xác kết hợp tái lập chế độ ăn bình thường, đủ chất càng sớm càng tốt để giúp cơ thể nhanh chóng hồi phục và duy trì thể trạng khỏe mạnh.