Có nên dùng rễ gió chữa viêm khớp? Cảnh báo từ cơ quan y tế quốc tế

Nhiều người mắc bệnh xương khớp mạn tính thường tìm kiếm các bài thuốc thảo dược truyền miệng với hy vọng chữa dứt điểm cơn đau. Trong số đó, các loài thuộc chi Aristolochia (thường được gọi trong dân gian là rễ gió, phòng kỷ hay mộc hương nam) từng được dùng làm thuốc trị phong thấp, giảm đau. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này đang đặt người bệnh trước những rủi ro sức khỏe khôn lường.

Câu trả lời dứt khoát từ giới y khoa quốc tế là: Tuyệt đối không nên dùng rễ gió hoặc bất kỳ bộ phận nào của cây thuộc chi Aristolochia để chữa viêm khớp. Các cơ quan y tế trên toàn thế giới đã đưa ra cảnh báo nghiêm ngặt và cấm lưu hành nhóm thực vật này do độc tính hủy hoại thận và nguy cơ gây ung thư không thể đảo ngược ^[1], ^[2].

Độc tố tiềm ẩn trong rễ gió tàn phá cơ thể ra sao?

Chi Aristolochia gồm khoảng 500 loài phân bố rộng rãi ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[1], ^[3]. Các loài thực vật này chứa nhóm độc tố nguy hiểm được gọi chung là axit aristolochic (AAs) ^[1], ^[2]. Khi đi vào cơ thể, độc chất này chuyển hóa và hình thành các liên kết DNA đặc hiệu (DNA adducts), gây đột biến gen vĩnh viễn với đặc trưng biến đổi nucleotit loại A sang T ^[2].

Quá trình đột biến và tổn thương mô do axit aristolochic là tổn thương tiến triển không thể hồi phục ^[2]. Tác nhân này là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới bệnh thận do axit aristolochic (AAN) và ung thư biểu mô đường tiết niệu trên (UTUC) ^[2]. Đáng ngại hơn, khoa học hiện nay vẫn chưa tìm ra phác đồ điều trị hiệu quả nào để khắc phục tổn thương mô tiến triển hay các biến đổi gen do độc tố này gây ra ^[2].

Bằng chứng khoa học về thảm họa suy thận và ung thư

Mối nguy hiểm của cây rễ gió bắt đầu thu hút sự chú ý toàn cầu từ những năm 1990 sau một sự cố y khoa nghiêm trọng tại Bỉ ^[4], ^[2]. Tại đây, một loạt trường hợp bệnh nhân nữ sử dụng viên uống giảm cân chứa thảo dược đã bị suy thận giai đoạn cuối kèm ung thư niệu mạc ^[4], ^[2]. Nguyên nhân sau đó được xác định là do vị thuốc phòng kỷ thông thường (Stephania tetrandra) đã bị nhầm lẫn hoặc thay thế bằng loài Aristolochia fangchi chứa độc tính cao ^[4].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 ghi nhận rằng các báo cáo về bệnh thận do axit aristolochic và ung thư đường tiết niệu đã xuất hiện ở nhiều quốc gia suốt từ thập niên 1990 đến nay ^[2]. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cùng cơ quan quản lý nhiều nước đã liên tục ban hành các cảnh báo nghiêm ngặt về độc tính của các hợp chất này ^[2].

Các nghiên cứu hồi cứu khác cũng chỉ ra rằng hơn 100 trường hợp bệnh lý thận nghiêm trọng trong vòng 10 năm bắt nguồn từ việc sử dụng kéo dài loài Aristolochia fangchi ^[5]. Một đánh giá công bố năm 2009 dựa trên 566 tài liệu tham khảo với 685 bộ dữ liệu cho thấy chi thảo mộc này được dùng nhiều trong y học dân gian ở khắp các châu lục: khoảng một nửa số ghi nhận đến từ châu Á và một phần ba đến từ châu Mỹ ^[5]. Đáng chú ý, loài Aristolochia fangchi ở Trung Quốc vốn từng được dùng làm thuốc chống thấp khớp và lợi tiểu trong y học cổ truyền ^[3]. Tuy nhiên, dữ liệu độc tính thực tế đã buộc giới khoa học phải thay đổi hoàn toàn quan điểm điều trị ^[1], ^[3].

Lý do nhiều quốc gia cấm lưu hành hoàn toàn

Do axit aristolochic được xếp vào nhóm chất gây ung thư mạnh ở người và tác nhân tàn phá thận khôn lường, các sản phẩm bổ sung chế độ ăn uống hoặc thuốc thảo dược có nguồn gốc từ chi Aristolochia đã bị ngừng lưu hành hoặc cấm hoàn toàn tại châu Âu, châu Mỹ và nhiều nước châu Á ^[1], ^[3], ^[2]. Bất chấp các lệnh cấm, tình trạng biến cố bất lợi do phơi nhiễm độc chất này vẫn tiếp tục xảy ra, đặc biệt là ở khu vực châu Á và vùng Balkan ^[2].

Để hỗ trợ kiểm soát thị trường thảo dược, một nghiên cứu năm 2022 đã phát triển kỹ thuật que thử sắc ký miễn dịch dòng chảy ngang kết hợp PCR (PCR-LFA) nhằm phát hiện DNA của các loài Aristolochia với độ nhạy lên tới 0,01 ng DNA bộ gen ^[1]. Khi phân tích các mẫu dược liệu thô và mẫu đa thảo dược mua ngẫu nhiên, các nhà khoa học phát hiện nhiều dược liệu và sản phẩm chứa Aristolochia vẫn đang lưu hành lén lút tại các quầy thuốc ^[1]. Tương tự, nghiên cứu năm 2018 sử dụng kỹ thuật real-time PCR cũng khẳng định các chế phẩm thảo dược chứa độc chất nguy hiểm này vẫn có thể mua được trôi nổi qua mạng internet ^[4].

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng rễ gió chữa viêm khớp

Nhiều người bệnh khớp tin rằng cây cỏ tự nhiên thì lành tính và thảo mộc truyền thống không có hại. Dù vậy, dữ liệu độc học hiện đại đã chứng minh các loài cây chi rễ gió chứa chất độc tế bào và độc tính gây ung thư ^[1], ^[3].

Một nguy cơ rất lớn khác là tình trạng trộn lẫn, thay thế dược liệu hoặc nhầm lẫn tên gọi. Nghiên cứu năm 2018 tại Thái Lan ghi nhận ba loài rễ gió gồm Aristolochia pierrei, A. tagala và A. pothieri từng được người dân dùng thay thế lẫn nhau dưới tên gọi dân gian "Krai-Krue" mà không hề hay biết về độc tính tiềm ẩn ^[3]. Việc dùng các bài thuốc cổ truyền không được kiểm nghiệm DNA hay định lượng hóa học có thể khiến người bệnh khớp vô tình uống phải thảo dược có độc tố hủy hoại cơ thể ^[3], ^[4].

Những ai phải tuyệt đối tránh xa dược liệu này?

Không có ngưỡng an toàn nào được xác lập cho việc dùng các sản phẩm chứa axit aristolochic ^[2]. Do đó, người bị viêm khớp, thoái hóa khớp tuyệt đối không tự ý mua hoặc sắc uống các thang thuốc có chứa rễ gió hay các loài Aristolochia ^[1], ^[2].

Đặc biệt, những người có bệnh nền về thận, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú phải tuyệt đối tránh xa nguồn dược liệu này. Việc vô tình tiếp xúc với độc chất có thể dẫn đến suy thận cấp tính hoặc mạn tính, đồng thời làm tăng vọt nguy cơ ung thư đường tiết niệu ^[4], ^[2].

Giải pháp an toàn và khoa học cho người bệnh viêm khớp

Để kiểm soát tình trạng viêm đau khớp, người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị từ bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp thay vì tin theo các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc.

• Tuyệt đối không tự ý mua các loại rễ cây, vỏ cây khô, bột thảo dược trôi nổi trên mạng internet hoặc tại các cơ sở không được cấp phép, bởi nguy cơ trà trộn chi Aristolochia là rất cao ^[1], ^[4].
• Khi có nhu cầu dùng y học cổ truyền, hãy đến các bệnh viện y học cổ truyền chính quy để được bốc thuốc theo danh mục dược liệu an toàn do cơ quan y tế quy định.
• Kết hợp lối sống khoa học: tập luyện các môn thể thao nhẹ nhàng như bơi lội, đi bộ, duy trì cân nặng hợp lý và uống đủ nước để bảo vệ khớp cũng như chức năng thận.
• Nếu từng sử dụng các sản phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc nghi ngờ chứa rễ gió, người bệnh cần chủ động đi khám chuyên khoa thận - tiết niệu để kiểm tra chức năng lọc máu và nước tiểu.

Cơn đau do viêm khớp có thể gây nhiều khó chịu, nhưng việc sử dụng những loại dược liệu độc tính cao như rễ gió chỉ đổi lại nguy cơ hỏng thận và mắc ung thư ác tính. Người bệnh hãy là người tiêu dùng thông thái, luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào cơ thể.