Nhiều người trung niên và người cao tuổi tại Việt Nam thường rỉ tai nhau dùng cây vòi voi sắc nước uống để trị các chứng đau nhức xương khớp, tê thấp. Vì là thảo dược mọc hoang quen thuộc, không ít người tin rằng uống nước sắc từ loài cây này dài ngày là biện pháp tự nhiên, lành tính và không tác dụng phụ. Tuy nhiên, thói quen tự ý dùng dược liệu này kéo dài đang tiềm ẩn rủi ro sức khỏe khôn lường.

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa là: Tuyệt đối không nên tự ý dùng cây vòi voi nhám (thuộc chi Heliotropium) sắc uống kéo dài. Các loài thuộc chi thực vật này chứa các hợp chất độc tự nhiên có khả năng tích tụ, gây tổn thương mạch máu gan và dẫn tới hội chứng tắc tĩnh mạch gan không hồi phục, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dùng [1], [2].

Độc tính âm thầm từ nhóm chất pyrrolizidine alkaloid

Cây vòi voi nói chung và các loài thuộc chi Heliotropium chứa các hợp chất tự nhiên gọi là pyrrolizidine alkaloid, điển hình như heliotrine [1], [2]. Đây là chất độc chuyển hóa tại gan, gây tổn hại trực tiếp lên các tế bào nội mô mạch máu và mô gan [3], [4].

Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, độc chất gây hoại tử tế bào gan trung tâm tiểu thùy [2]. Thử nghiệm trên tế bào gan nuôi cấy cho thấy độc tính của dịch chiết thảo dược phụ thuộc vào nồng độ: nồng độ cao gây hoại tử tế bào, trong khi nồng độ thấp hơn gây chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và làm biến dạng bộ khung xương tế bào [4].

Tổn thương ban đầu là phù nề dưới nội mô tĩnh mạch, sau đó mô liên kết phát triển ở lớp nội mạc, gây hẹp và tắc nghẽn các nhánh tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy và dưới tiểu thùy của gan [3]. Tình trạng này kéo theo xơ hóa, teo hoặc hoại tử tế bào gan, cuối cùng dẫn tới bệnh cảnh xơ gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa nguy hiểm [3], [2].

Những ca ngộ độc và bài học lâm sàng từ y văn

Rủi ro của việc uống thảo dược chứa pyrrolizidine alkaloid đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo y khoa thực tế. Một nghiên cứu tại Ấn Độ công bố năm 1978 đã mô tả 6 trường hợp mắc bệnh tắc tĩnh mạch gan (veno-occlusive disease - VOD) sau khi uống thuốc thảo dược [1]. Trong đó, loài thảo dược Heliotropium eichwaldii được 3 bệnh nhân sử dụng và được phát hiện chứa chất độc heliotrine thuộc nhóm pyrrolizidine alkaloid [1].

Hậu quả lâm sàng của các bệnh nhân này diễn tiến rất nặng nề: 2 người rơi vào tình trạng suy gan tối cấp, trong khi 4 người còn lại mang bệnh cảnh xơ gan mất bù [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng thảo dược chi Heliotropium có thể là nguyên nhân của một tỷ lệ đáng kể các ca bệnh gan cấp và mạn tính trong cộng đồng [1].

Một báo cáo năm 2002 cũng ghi nhận trường hợp một trẻ em dùng thuốc thảo dược dân gian trong thời gian ngắn và đã tử vong do bệnh tắc tĩnh mạch gan [4]. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ xác nhận có sự hiện diện của độc chất pyrrolizidine alkaloid trong bài thuốc mà đứa trẻ đã dùng [4].

Bên cạnh đó, một báo cáo năm 2012 tại Ethiopia đã mô tả ca bệnh tắc tĩnh mạch gan đầu tiên ở nước này trên một bé trai 12 tuổi [3]. Y văn nhấn mạnh tổn thương mạch máu gan do cây chứa pyrrolizidine alkaloid (như Heliotropium, Crotalaria, Senecio) có thể xuất hiện dưới dạng cấp tính, bán cấp hoặc mạn tính, phá hủy cấu trúc mạch máu nuôi gan [3].

Nguy cơ tích lũy qua các vụ ngộ độc quy mô lớn

Tác hại của các loài thuộc chi vòi voi không chỉ dừng ở từng ca bệnh lẻ tẻ mà từng gây ra các đợt bùng phát dịch bệnh nghiêm trọng khi con người vô tình tiêu thụ qua đường tiêu hóa [2], [5], [6].

Tại Afghanistan, một vụ bùng phát bệnh tắc tĩnh mạch gan lớn xảy ra sau giai đoạn hạn hán kéo dài 2 năm, khi lúa mì bị nhiễm hạt cây Heliotropium [2], [5]. Ước tính có khoảng 7.800 người trong số 35.000 dân bị ảnh hưởng [2]. Khám lâm sàng trên 7.200 cư dân tại các làng chịu ảnh hưởng cho thấy 22,6% có bằng chứng tổn thương gan với triệu chứng cổ trướng ồ ạt và suy kiệt [5]. Sinh thiết và giải phẫu bệnh khẳng định hoại tử xuất huyết trung tâm tiểu thùy và tắc nghẽn tĩnh mạch gan, dẫn đến xơ gan [2]. Trong số đó, chỉ có 13 trường hợp ghi nhận cải thiện lâm sàng sau từ 3 đến 9 tháng điều trị hỗ trợ tại bệnh viện [5].

Tại Tajikistan, giai đoạn từ tháng 11 năm 1992 đến tháng 3 năm 1993, nạn đói đã khiến lúa thu hoạch bị lẫn hạt và rễ cây Heliotropium lasocarpium [6]. Vụ việc khiến 3.906 người mắc bệnh tắc tĩnh mạch gan (tỷ lệ tấn công chung là 4%) [6]. Đáng chú ý, ca nhiễm độc gan đầu tiên xuất hiện sau 6 tuần kể từ lần đầu ăn phải bánh mì nhiễm hạt độc, chứng minh tính chất gây bệnh âm thầm, tích lũy theo thời gian của độc chất [6]. Tỷ lệ tử vong chung là 1,3% và tăng dần theo độ tuổi, lên tới 5,9% ở nhóm trên 50 tuổi [6].

Vụ ngộ độc tại Tajikistan phân loại 4 giai đoạn bệnh: Giai đoạn I gồm đau bụng, buồn nôn, nôn và suy nhược (55,5% bệnh nhân, phục hồi nhanh); Giai đoạn II có thêm gan to (29,9%); Giai đoạn III xuất hiện tràn dịch màng bụng (cổ trướng) cùng các triệu chứng trên (13,7%); Giai đoạn IV là biến đổi ý thức, hôn mê (0,9%) [6].

Hiểu lầm: "Cứ đau khớp uống thảo mộc mọc hoang là an toàn"

Nhiều người bệnh khớp tại nông thôn có thói quen hái vòi voi nhám phơi khô rồi đun uống quanh năm thay trà. Sai lầm phổ biến là quan niệm thảo dược tự nhiên không có hóa chất nên vô hại, uống càng lâu càng sạch khớp.

Thực tế, pyrrolizidine alkaloid trong chi vòi voi không gây ngộ độc tức thì ngay ngụm đầu tiên mà phá hủy tế bào nội mô mạch máu gan từng ngày [4], [2]. Người dùng không thể nhận biết tổn thương này ở giai đoạn sớm. Khi các triệu chứng rõ rệt như tức hạ sườn phải, bụng to nhanh do ứ dịch (cổ trướng) xuất hiện thì lòng tĩnh mạch gan đã bị xơ hóa và bít tắc nặng nề [3], [7], [6].

Bên cạnh đó, việc sắc nấu thông thường không thể loại bỏ hay vô hiệu hóa độc tố pyrrolizidine alkaloid có sẵn trong mô thực vật [1], [2].

Những đối tượng tuyệt đối không dùng đường uống

Dựa trên các nghiên cứu khoa học, không có ngưỡng sử dụng đường uống an toàn cho các loại cây thuộc chi vòi voi (Heliotropium) [1], [6]. Những nhóm sau đây đặc biệt nguy hiểm nếu tiếp xúc:

  • Người có bệnh lý nền về gan: Bệnh nhân viêm gan, gan nhiễm mỡ, men gan cao khi uống thảo mộc này dễ tiến triển nhanh thành suy gan cấp hoặc xơ gan mất bù [1].
  • Người cao tuổi: Tỷ lệ tử vong khi trúng độc tăng mạnh ở người lớn tuổi (lên đến 5,9% ở nhóm trên 50 tuổi trong đợt ngộ độc Heliotropium) [6].
  • Trẻ em: Độc tính trên gan diễn ra nhanh, nguy cơ tử vong rất cao kể cả khi chỉ dùng một liệu trình ngắn theo mẹo dân gian [3], [4].
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Sự chuyển hóa thuốc tại gan bị ảnh hưởng nghiêm trọng khi tĩnh mạch gan bị hẹp tắc [7], [8].

Lời khuyên áp dụng thực tế và điều trị khớp an toàn

Để kiểm soát bệnh xương khớp mà không tự đặt gan của mình vào vòng nguy hiểm, người bệnh cần thực hiện các nguyên tắc sau:

  • Ngừng ngay việc sắc uống: Nếu đang đun vòi voi nhám uống hằng ngày, cần dừng lại ngay lập tức. Cần lưu ý rằng các dữ liệu nghiên cứu tập trung vào đường uống gây độc; không có bằng chứng khoa học ủng hộ việc uống vị thuốc này để chữa viêm khớp.
  • Thăm khám chuyên khoa: Bệnh nhân đau nhức xương khớp mạn tính nên đến cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân (thoái hóa khớp, viêm khớp dạng thấp, gút...) và dùng thuốc theo đơn của bác sĩ.
  • Theo dõi sức khỏe nếu đã lỡ dùng kéo dài: Nếu từng uống nước sắc vòi voi thời gian dài và thấy xuất hiện mệt mỏi, chán ăn, đau tức vùng bụng bên phải hoặc bụng to bất thường, cần đi khám tiêu hóa - gan mật ngay [6]. Việc chẩn đoán tắc tĩnh mạch gan dựa vào triệu chứng lâm sàng, siêu âm, đo áp lực tĩnh mạch gan hoặc sinh thiết [7], [8].

Bệnh cơ xương khớp mạn tính cần quá trình điều trị kiên trì và đúng phương pháp khoa học. Người dân không nên đặt cược lá gan khỏe mạnh lấy những bài thuốc truyền miệng tiềm ẩn độc chất nguy hiểm tính mạng.