Nhiều người dân thường có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ mọc hoang dại trên đồi núi, bờ rào về phơi khô hoặc sắc nước uống để làm mát gan, trị đau nhức xương khớp. Trong số đó, cây vảy tê tê đẹp (tên khoa học là Phyllodium pulchellum) là một loài cây bụi hoang dã thường được người truyền tai nhau về các công dụng chữa bệnh theo dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý đi hái loại cây này ngoài tự nhiên về đun nấu uống lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe mà ít ai lường trước được.
Người dân tuyệt đối không nên tự ý hái cây vảy tê tê đẹp ngoài tự nhiên để làm thuốc uống. Hành vi này chứa đựng rủi ro ngộ độc rất lớn do dễ nhầm lẫn hình thái với các loài thực vật khác cùng chi hoặc họ Đậu, đồng thời việc tự đun sắc hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất cũng như độc tính phức tạp của cây.
Nguy cơ nhầm lẫn hình thái thực vật ngoài tự nhiên
Cây vảy tê tê đẹp thuộc chi Phyllodium, họ Đậu (Fabaceae), phân họ Papilionoideae [1], [2]. Chi thực vật này có đặc điểm rất đặc trưng là các cụm hoa được bao bọc bởi các lá bắc dạng lá tròn xếp úp vào nhau giống hình vảy con tê tê [1], [3]. Chính đặc điểm hình thái độc đáo này khiến nhiều người tự tin rằng mình có thể dễ dàng nhận biết loài cây thuốc ngoài đồng ruộng hay sườn đồi.
Tuy nhiên, các khảo sát thực vật học cho thấy chi Phyllodium tại khu vực Đông Dương gồm Campuchia, Lào và Việt Nam không chỉ có một loài đơn lẻ mà ghi nhận tới 5 loài khác nhau [2]. Danh mục này bao gồm Phyllodium elegans, P. kurzianum, P. longipes, P. pulchellum (vảy tê tê đẹp) và P. vestitum [2]. Về mặt bảo tồn, nghiên cứu năm 2025 chỉ ra loài P. pulchellum và P. elegans thuộc nhóm Ít quan tâm (LC), nhưng loài P. kurzianum là loài Gần bị đe dọa (NT) tại Việt Nam, còn P. vestitum thuộc nhóm Sắp nguy cấp (VU) tại Lào và Việt Nam [2].
Đối với mắt thường của người không có chuyên môn sâu về phân loại thực vật, các loài trong cùng một chi thường có thân cây, cành nhánh có lông trắng hoặc xám và hình thái cụm lá bắc tương tự nhau [3]. Nếu người dân tự ý hái, khả năng cao sẽ thu hái nhầm các loài họ hàng chưa rõ độc tính, thậm chí có thể tàn phá những loài thực vật đang nằm trong diện cần bảo tồn đặc biệt tại tự nhiên Việt Nam [2]. Việc nhầm lẫn giữa các loài thực vật hoang dại là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn tới các ca cấp cứu ngộ độc gan, thận cấp tính.
Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần của cây vảy tê tê đẹp?
Để hiểu vì sao không thể tùy tiện tự chiết xuất hay sắc uống loài cây này, cần nhìn vào các dữ liệu phân tích hóa học hiện đại đã được công bố trên thế giới.
Trong một nghiên cứu năm 2014 phân tích thành phần hóa thực vật từ rễ cây vảy tê tê đẹp (Phyllodium pulchellum), các nhà khoa học đã sử dụng nhiều công nghệ sắc ký và phổ học để phân lập các hợp chất hoạt tính [4]. Kết quả đã xác định được 10 hợp chất gồm: 3,5,2',4'-tetrahydroxy-2",2"-dimethylpyrano-[5",6",7,8]-flavanone, yukovanol, citflavanone, 8-prenylated 5,7,3',4'-tetrahydroxyflavanone, pulchelstyrene A, pulchelstyrene B, pulchelstyrene D, 3-indolcarbaldehyde, 3-methoxyindole và axit p-hydroxybenzoic [4]. Ngoại trừ các hợp chất pulchelstyrene A, B và D, toàn bộ các chất còn lại đều lần đầu tiên được phân lập từ loài cây này [4]. Khi thử nghiệm hoạt tính trên tế bào hình sao gan chuột HSC-T6 được kích hoạt trong ống nghiệm (in vitro), các hợp chất gồm yukovanol, 8-prenylated 5,7,3',4'-tetrahydroxyflavanone, pulchelstyrene A và pulchelstyrene B cho thấy khả năng ức chế sự tăng sinh của các tế bào này [4].
Đến năm 2018, một nghiên cứu khác công bố trên tạp chí chuyên ngành đã tiến hành chiết xuất toàn diện các bộ phận của cây bằng cồn (ethanol), sau đó phân đoạn liên tiếp bằng ête dầu mỏ, etyl axetat, n-butanol và nước [5]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận phân đoạn etyl axetat và n-butanol thể hiện hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan [5]. Từ các phân đoạn này, các nhà khoa học đã phân lập được 11 hợp chất flavonoid và 8 hợp chất alkaloid dạng indole [5]. Cụ thể, phân đoạn etyl axetat chứa 9 chất flavonoid, còn phân đoạn n-butanol thu được 2 chất flavonoid cùng 8 chất alkaloid [5].
Cũng trong nghiên cứu năm 2018, khi thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào gan bình thường của người (L-O2) bị tổn thương do d-galactosamine, hai hợp chất flavonoid là (-)-epigallocatechin và (-)-epicatechin ở nồng độ 10 micromol/mL cho thấy tỷ lệ sống của tế bào lần lượt đạt 65,53% và 62,40%, cao hơn đối chứng dương tính là silymarin (đạt 61,85% ở cùng nồng độ) [5]. Về khả năng dọn gốc tự do DPPH, hai chất (-)-gallocatechin và (-)-epigallocatechin có giá trị IC50 lần lượt là 3,80 và 3,97 microgam/mL, mạnh hơn chất đối chứng là vitamin C (IC50 đạt 5,14 microgam/mL) [5]. Kỹ thuật sắc ký lỏng khối phổ (HPLC-LTQ-Orbitrap-MS) cũng giúp phát hiện sơ bộ tới 34 flavonoid khác nhau trong cây vảy tê tê đẹp [5].
Gần đây nhất, nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích dịch chiết metanol từ lá (PPL) và cụm lá bắc xanh (PPB) của loài cây này bằng phương pháp HR-LCMS [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá bắc PPB có hàm lượng phenol và flavonoid cao hơn, đồng thời thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do mạnh mẽ qua thử nghiệm DPPH (IC50 = 15,96 +- 0,67 microgam/mL) và thử nghiệm ABTS (IC50 = 56,18 +- 1,7 microgam/mL) [1]. Chiết xuất lá bắc này cũng thể hiện hoạt tính kháng khuẩn rõ rệt trên 4 chủng vi khuẩn gây bệnh ở người và phân tích mô phỏng phân tử (in silico) cho thấy sự tương quan tích cực giữa các chất phân lập với hoạt tính kháng khuẩn [1]. Đáng chú ý, phân tích metanol từ lá và lá bắc đã phát hiện ra tới 55 thành phần hóa học, trong đó chứa nhiều hợp chất thực vật hoàn toàn mới và chưa được định danh rõ ràng [1].
Rủi ro thiếu chuẩn hóa khi tự đun nấu tại nhà
Qua các số liệu khoa học trên, có thể thấy cây vảy tê tê đẹp chứa một tổ hợp hóa chất thực vật vô cùng phong phú và phức tạp. Tuy nhiên, việc tự hái cây về đun nấu uống lại gặp phải rào cản chí mạng là thiếu hoàn toàn quy trình chuẩn hóa chiết xuất.
Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học phải dùng dung môi hữu cơ đặc thù như metanol, cồn ethanol, phân tách thành các phân đoạn dung môi khác nhau mới thu được các hoạt chất mong muốn [1], [5]. Khi người dân tự hái cây rồi sắc nước bằng phương pháp đun sôi truyền thống tại nhà, nhiệt độ và dung môi nước sẽ làm thay đổi bản chất của các hợp chất này. Hơn nữa, liều lượng hoạt chất thu được là một ẩn số hoàn toàn. Một cốc nước sắc có thể chứa lượng hoạt chất quá thấp không có tác dụng, hoặc ngược lại, chứa nồng độ alkaloid quá cao vượt ngưỡng chịu đựng của cơ thể.
Đặc biệt, nghiên cứu đã chỉ ra dịch chiết cây chứa tới 8 hợp chất alkaloid dạng indole [5] cùng hàng chục thành phần hóa học mới lạ chưa được nghiên cứu toàn diện [1]. Nhóm chất alkaloid tự nhiên nói chung là nhóm hoạt chất có dược tính rất mạnh nhưng biên độ an toàn hẹp, rất dễ chuyển hóa thành độc chất gây tổn thương tế bào gan hoặc nhiễm độc thần kinh nếu không được kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Một thực tế mà người dân cần hiểu đúng là các bằng chứng về công dụng hỗ trợ gan hay chống oxy hóa của cây vảy tê tê đẹp hiện nay chỉ mới dừng lại ở mức thử nghiệm phòng thí nghiệm.
Dữ liệu hiện có chỉ được thực hiện trên các mô hình tế bào biệt lập trong ống nghiệm (in vitro), chẳng hạn như dòng tế bào hình sao gan chuột HSC-T6 [4], dòng tế bào gan người nuôi cấy L-O2 [5], các phép thử dọn gốc tự do hóa học (DPPH, ABTS) [1], [5] hoặc mô phỏng trên máy tính (in silico) [1]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên cơ thể người bệnh để chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả điều trị bệnh gan hay bất kỳ bệnh lý nào khác. Do đó, việc suy diễn từ kết quả thử nghiệm ống nghiệm ra tác dụng chữa bệnh thực tế khi uống vào cơ thể người là một sai lầm nghiêm trọng.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược mọc hoang
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Mọi người thường tin rằng cây mọc tự nhiên trên rừng núi thì không chứa hóa chất độc hại nên có thể uống thay trà hàng ngày.
Thực tế, cây cối tự nhiên sản sinh ra các hợp chất thứ cấp (như alkaloid, phenol) như một cơ chế tự vệ để chống lại sâu bọ và động vật ăn cỏ. Việc đưa các hợp chất này vào cơ thể người một cách không kiểm soát có thể gây quá tải cho các cơ quan giải độc. Một hiểu lầm khác là cứ thấy cụm lá bắc giống hình vảy tê tê thì mặc nhiên là cây thuốc quý [3]. Như đã nêu, các loài cùng chi Phyllodium có đặc điểm bên ngoài rất giống nhau [2], việc tự nhận diện theo kinh nghiệm truyền miệng mang rủi ro cực kỳ cao.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Do dữ liệu khoa học chưa được nghiên cứu lâm sàng trên người, tất cả mọi người đều không nên tự ý sử dụng cây vảy tê tê đẹp hoang dã. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa:
Thứ nhất là người đang có bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan hoặc viêm gan. Mặc dù các phân đoạn chiết xuất tinh khiết có tiềm năng bảo vệ tế bào gan trong ống nghiệm [5], nhưng nước sắc thô tự nấu chứa hỗn hợp alkaloid chưa rõ định lượng có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa, thúc đẩy suy gan tiến triển nhanh hơn.
Thứ hai là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào của loài cây này trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.
Thứ ba là người cao tuổi có nhiều bệnh nền mãn tính hoặc người đang sử dụng các loại thuốc điều trị theo đơn của bác sĩ. Các hoạt chất phức tạp trong cây có thể tương tác bất lợi với thuốc điều trị, gây giảm tác dụng hoặc tăng độc tính của thuốc.
Áp dụng đúng cách để bảo vệ sức khỏe
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế cơ bản thay vì chạy theo các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng:
Không tự ý hái bất kỳ loại cây bụi, rễ cây hoang dại nào trong tự nhiên về làm trà hay sắc uống khi chưa có chỉ định và hướng dẫn từ thầy thuốc có chuyên môn.
Nếu có nhu cầu sử dụng thảo dược để bồi bổ hoặc hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên tìm mua các vị thuốc Đông y đã qua sơ chế, được tiêu chuẩn hóa chất lượng, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được cấp phép bởi Bộ Y tế. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, vàng da, đau tức hạ sườn phải hoặc các triệu chứng bất thường khác, cần đến ngay các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị khoa học. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn kết hợp bất kỳ phương pháp thảo dược nào với phác đồ điều trị hiện tại.
Cây vảy tê tê đẹp (Phyllodium pulchellum) là một loài thực vật có tiềm năng dược lý đáng chú ý với nhiều hoạt chất chống oxy hóa và kháng khuẩn đang được giới khoa học phân tích [1], [4], [5]. Tuy nhiên, khoảng cách từ các ống nghiệm trong phòng lab đến việc bào chế thành một phương thuốc an toàn cho con người là một chặng đường dài. Người dân tuyệt đối không tự biến bản thân thành đối tượng thử nghiệm, tránh tự ý thu hái cây ngoài tự nhiên để phòng ngừa nguy cơ nhầm lẫn loài và ngộ độc hoạt chất khôn lường.
