Nhiều người thường xuyên đối mặt với cảm giác vướng nghẹn ở cổ họng, khàn tiếng, ho dai dẳng hoặc ợ chua khó chịu nhưng dùng thuốc mãi không dứt điểm. Việc phụ thuộc kéo dài vào thuốc giảm tiết axit dạ dày khiến không ít bệnh nhân lo ngại về tác dụng phụ lâu dài. Nhiều người đặt câu hỏi liệu điều chỉnh lối sống, đặc biệt là theo đuổi chế độ ăn Địa Trung Hải, có thực sự kiểm soát được chứng trào ngược hay không.
Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giàu thực vật, ít chất béo xấu mang lại hiệu quả cải thiện triệu chứng tương đương với thuốc điều trị chuẩn. Phương pháp này không chỉ làm dịu cảm giác khó chịu ở vùng họng mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ hồi phục niêm mạc tự nhiên.
Cơ chế tác động của chế độ ăn đối với trào ngược
Trào ngược thanh quản họng xảy ra khi các thành phần trong dịch dạ dày trào ngược lên thực quản, tiếp xúc trực tiếp và gây tổn thương niêm mạc vùng họng [1]. Dịch trào ngược không chỉ có axit đơn thuần mà chứa cả dịch không axit hoặc hỗn hợp, cùng sự hiện diện của men tiêu hóa pepsin bám dính vào niêm mạc [2]. Khi gặp môi trường axit từ các thực phẩm đưa vào, pepsin này sẽ bị kích hoạt trở lại và tiếp tục phá hủy các mô nhạy cảm tại đường hô hấp trên.
Chế độ ăn Địa Trung Hải tập trung vào nguồn thực vật tự nhiên, giàu chất xơ, lượng chất béo bão hòa thấp và loại bỏ các chất kích thích [3]. Cấu trúc bữa ăn này làm giảm đáng kể áp lực lên cơ vòng thực quản dưới, từ đó ngăn ngừa các đợt trào ngược dịch vị [4]. Khi kết hợp cùng nước kiềm, độ pH cao sẽ hỗ trợ bất hoạt vĩnh viễn enzyme pepsin đang bám trên thành họng, ngăn chặn tiến trình viêm mạn tính mà không làm gián đoạn toàn bộ hoạt động sinh lý của dạ dày [5].
Nghiên cứu so sánh trực tiếp chế độ ăn Địa Trung Hải và thuốc PPI
Bằng chứng lâm sàng nổi bật nhất so sánh trực tiếp hai giải pháp này được công bố vào năm 2017 [5]. Nghiên cứu hồi cứu được tiến hành trên 184 bệnh nhân trào ngược thanh quản họng, chia thành hai nhóm điều trị riêng biệt [5]. Nhóm thứ nhất gồm 85 bệnh nhân (tuổi trung vị 60, 56,3% là nữ) được điều trị bằng thuốc ức chế bơm proton (PPI) kết hợp các biện pháp phòng ngừa trào ngược tiêu chuẩn từ năm 2010 đến 2012 [5]. Nhóm thứ hai gồm 99 bệnh nhân (tuổi trung vị 57, 61,7% là nữ) được can thiệp từ năm 2013 đến 2015 bằng việc uống nước kiềm (pH > 8.0), ăn theo chế độ Địa Trung Hải với 90% thành phần từ thực vật và áp dụng biện pháp phòng ngừa trào ngược [5].
Kết quả sau 6 tuần can thiệp cho thấy tỷ lệ bệnh nhân đạt mức giảm có ý nghĩa lâm sàng (giảm từ 6 điểm trở lên trên thang điểm chỉ số triệu chứng trào ngược RSI) ở nhóm ăn Địa Trung Hải kết hợp nước kiềm đạt 62,6%, trong khi nhóm dùng thuốc PPI đạt 54,1% [5]. Chênh lệch giữa hai nhóm là 8,05% [5]. Đồng thời, mức giảm triệu chứng trung bình trên thang đo RSI ở nhóm ăn kiêng Địa Trung Hải đạt 39,8%, vượt trội hơn mức giảm 27,2% của nhóm dùng thuốc PPI (chênh lệch 12,10%) [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng hiệu quả của thuốc PPI không vượt trội hơn so với việc áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải phần lớn từ thực vật kết hợp nước kiềm [5].
Bằng chứng tổng hợp từ các can thiệp dinh dưỡng
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 đã phân tích 10 nghiên cứu trên tổng số 868 bệnh nhân mắc bệnh trào ngược thanh quản họng để đánh giá hiệu quả của chế độ ăn [3]. Các khuyến nghị ăn uống trong các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào chế độ ăn ít chất béo, kiêng rượu bia, hạn chế caffeine và dùng thực phẩm kiềm [3]. Dữ liệu chỉ ra rằng việc tuân thủ chế độ ăn giúp giảm triệu chứng đáng kể từ 54% đến 83,3% ở những bệnh nhân chưa từng điều trị, tương đương với hiệu quả dùng thuốc [3].
Đáng chú ý, đối với những bệnh nhân có triệu chứng dai dẳng dù đã dùng thuốc PPI, việc áp dụng chế độ ăn phù hợp như ăn kiềm, ít béo hoặc giàu đạm vẫn mang lại sự thuyên giảm triệu chứng rõ rệt [3]. Tất cả các nghiên cứu kết hợp giữa chế độ ăn và dùng thuốc đều ghi nhận kết quả điều trị vượt trội so với việc chỉ dùng thuốc đơn độc [3].
Một thử nghiệm can thiệp tiến cứu khác thực hiện từ tháng 1/2022 đến tháng 1/2025 trên 48 bệnh nhân có trào ngược thanh quản họng xác định bằng đo trở kháng - pH 24 giờ [4]. Trong số 44 bệnh nhân hoàn thành 3 tháng ăn chế độ ít béo, giàu đạm và ít đường giải phóng nhanh kết hợp thay đổi lối sống (tuổi trung bình 50,2; 63,6% là nữ), có tới 88,6% trường hợp thuyên giảm triệu chứng [4]. Đặc biệt, 40,9% bệnh nhân ghi nhận triệu chứng biến mất hoàn toàn [4]. Các tổn thương vùng thanh quản đo qua thang điểm RSA cũng giảm rõ rệt, dù có 20,5% bệnh nhân vẫn cần dùng thêm thuốc bổ trợ [4].
Hiệu quả đối với các biến chứng lâu dài
Trào ngược kéo dài là yếu tố nguy cơ dẫn đến nhiều tổn thương cấu trúc vùng họng và hô hấp [2]. Một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện tại Ý trên các bệnh nhân ung thư đường tiêu hóa - hô hấp trên đã xem xét vai trò của chế độ ăn Địa Trung Hải [6]. Nghiên cứu bao gồm 598 ca ung thư khoang miệng và hầu họng (so với 1.491 người đối chứng), 304 ca ung thư biểu mô vảy thực quản (so với 743 người đối chứng) và 460 ca ung thư thanh quản (so với 1.088 người đối chứng) [6].
Kết quả cho thấy những người tuân thủ từ 6 đặc điểm trở lên của chế độ ăn Địa Trung Hải có nguy cơ mắc ung thư miệng - họng giảm đáng kể với tỷ số chênh OR là 0,40 so với người có dưới 3 đặc điểm [6]. Đối với ung thư thực quản, tỷ số chênh giảm xuống còn 0,26 và đối với ung thư thanh quản là 0,23 [6]. Việc duy trì thói quen ăn uống lành mạnh này hỗ trợ giảm thiểu tối đa các tác động viêm nhiễm tiến triển ở đường tiêu hóa trên [6].
Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng
Việc kiểm soát trào ngược bằng dinh dưỡng mang lại lợi thế lớn là giảm sự lệ thuộc vào các đợt dùng thuốc kéo dài. Dữ liệu tổng quan từ năm 2006 phân tích các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã cho thấy việc dùng thuốc PPI không mang lại hiệu quả vượt trội rõ rệt đối với triệu chứng trào ngược thanh quản họng có bằng chứng khách quan qua đo pH [7]. Do đó, việc chuyển đổi lối sống tạo ra giải pháp an toàn, bền bỉ và không gây tác dụng phụ toàn thân.
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số điểm hạn chế. Một tổng quan hệ thống năm 2019 ghi nhận dù các triệu chứng trào ngược thanh quản họng đều cải thiện sau khi thay đổi chế độ ăn qua 7 nghiên cứu, nhưng các dữ liệu không thể tách biệt ảnh hưởng độc lập của từng yếu tố dinh dưỡng riêng lẻ và chỉ có duy nhất một nghiên cứu có thiết kế ngẫu nhiên có đối chứng [8]. Tổng quan năm 2025 cũng chỉ ra điểm chất lượng trung bình của các nghiên cứu về dinh dưỡng còn ở mức thấp (điểm MINORS đạt 9,5 ± 2,2) và vẫn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng trực tiếp giữa chế độ ăn và thuốc [3]. Điều này cho thấy dinh dưỡng là phương pháp hỗ trợ đắc lực nhưng chưa thể xem là giải pháp tuyệt đối thay thế mọi can thiệp y khoa.
Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng chế độ ăn
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng chỉ cần kiêng ăn vài ngày là bệnh sẽ khỏi hẳn. Trên thực tế, các thử nghiệm lâm sàng đều yêu cầu thời gian theo dõi tối thiểu từ 6 tuần đến 3 tháng mới ghi nhận sự hồi phục rõ rệt của niêm mạc [2, 8]. Việc ngắt quãng hoặc bỏ dở giữa chừng thường khiến các phản xạ trào ngược quay trở lại nhanh chóng.
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chế độ ăn Địa Trung Hải bao gồm việc sử dụng nhiều dầu ô liu, giấm và các loại quả có múi như cam, chanh. Tuy nhiên, đối với người mắc chứng trào ngược, việc tiếp nhận các chất lỏng quá chua hoặc dùng quá nhiều chất béo dù là chất béo lành mạnh vẫn có thể gây kích thích bài tiết axit và làm giãn cơ vòng thực quản. Do đó, mô hình áp dụng cho bệnh lý này đòi hỏi phải ưu tiên 90% thực vật tươi, dùng thực phẩm kiềm, hạn chế tối đa chất béo và chất ngọt hấp thu nhanh [2, 3, 8].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn?
Những người đang mắc đồng thời các bệnh lý chuyển hóa như suy thận mạn tính hoặc bệnh tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tự ý uống nước kiềm hay nạp lượng lớn rau củ chứa nhiều kali. Nước kiềm nhân tạo có thể ảnh hưởng đến nồng độ điện giải trong máu nếu sử dụng không đúng cách trên nền bệnh lý suy giảm chức năng thận.
Bên cạnh đó, các bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc PPI theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc tai mũi họng không nên tự ý ngưng thuốc đột ngột. Việc dừng thuốc giảm tiết axit quá nhanh có thể dẫn đến hiện tượng tăng tiết axit dội ngược, khiến tổn thương họng trở nên trầm trọng hơn. Mọi sự thay đổi về đơn thuốc cần có sự đồng thuận từ nhân viên y tế [3, 8].
Gợi ý áp dụng thực tế hàng ngày
Để đạt hiệu quả tối ưu, người bệnh nên xây dựng chế độ ăn tập trung vào các nhóm thực phẩm tự nhiên, lành mạnh theo các bước cụ thể:
- Cơ cấu bữa ăn: Ưu tiên chế độ ăn với 90% nguồn gốc thực vật [5]. Bổ sung các loại rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, thực phẩm giàu đạm dễ tiêu hóa và cắt giảm các loại chất béo, thực phẩm chiên xào [3, 8].
- Hạn chế chất kích thích: Kiêng hoàn toàn hoặc cắt giảm tối đa các đồ uống có cồn (rượu bia), thức uống chứa caffeine (cà phê, trà đặc) và đường hấp thu nhanh [3, 8].
- Kết hợp nguồn nước: Có thể sử dụng nước kiềm với độ pH > 8.0 để hỗ trợ trung hòa và làm bất hoạt men pepsin bám dính ở niêm mạc họng [5].
- Biện pháp phòng ngừa: Tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp dự phòng trào ngược chuẩn như không ăn no trước khi ngủ, duy trì tư thế thẳng sau khi ăn và tránh mặc quần áo quá chật ép vào vùng bụng [5].
Chế độ ăn Địa Trung Hải thiên về thực vật kết hợp nước kiềm là giải pháp hỗ trợ điều trị trào ngược thanh quản họng an toàn và có cơ sở khoa học. Việc kết hợp kiên trì giữa lối sống lành mạnh và chỉ định y khoa phù hợp sẽ giúp kiểm soát bệnh bền vững, mang lại sự dễ chịu cho cổ họng mỗi ngày.
