Cốt toái bổ chữa ù tai: Hiểu lầm dân gian hay có cơ sở khoa học?

Ù tai là cảm giác trong tai xuất hiện tiếng ve kêu, tiếng gió rít hay tiếng vo ve kéo dài, gây khó chịu và ảnh hưởng lớn đến cuộc sống hàng ngày. Nhiều người thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng, trong đó vị thuốc cốt toái bổ được nhắc đến khá phổ biến với lời đồn có thể trị dứt điểm tình trạng này.

Tuy nhiên, việc sử dụng cốt toái bổ chữa ù tai hiện nay chỉ dựa trên quan niệm y học cổ truyền và một số nghiên cứu tiền lâm sàng bước đầu về khả năng bảo vệ thính lực, chứ chưa có bằng chứng khẳng định có thể "chữa khỏi" hoàn toàn chứng ù tai ở người.

Đông y quan niệm gì về cốt toái bổ và ù tai?

Trong lý luận y học cổ truyền, thận khai khiếu ra tai, nghĩa là chức năng nghe và sức khỏe của tai có mối liên hệ mật thiết với tạng thận. Khi thận khí suy kém hoặc thận tinh bất túc, người bệnh thường gặp các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, lưng gối mỏi đau và tai bị ù hoặc giảm thính lực.

Cốt toái bổ (tên khoa học: Drynaria fortunei) là vị thuốc có vị đắng, tính ấm, từ lâu đã được sử dụng với công năng bổ thận, làm mạnh gân xương và hoạt huyết hóa ứ. Nhờ tác dụng bổ thận này, cốt toái bổ thường được phối hợp trong các bài thuốc cổ phương nhằm nâng đỡ thể trạng và hỗ trợ cải thiện tình trạng nghe kém, ù tai do suy giảm chức năng tạng phủ.

Dù vậy, đây là góc nhìn biện chứng của y học cổ truyền. Việc chuyển giao từ lý luận kinh nghiệm sang thực hành điều trị hiện đại đòi hỏi các bằng chứng thực nghiệm cụ thể và có kiểm chứng khoa học rõ ràng.

Mối liên hệ giữa tổn thương tai và tiếng ù

Để hiểu rõ hiệu quả thực sự của các dược liệu, y học hiện đại tiếp cận vấn đề ù tai thông qua cấu trúc giải phẫu và sinh lý thần kinh thính giác. Các chất độc đối với tai, chẳng hạn như thuốc kháng sinh nhóm aminoglycoside hay thuốc hóa trị, có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến các tế bào lông trong ốc tai ^[1].

Khi các tế bào lông bên ngoài bị tổn thương, tín hiệu dẫn truyền từ các tế bào hạch xoắn ốc bị suy giảm, dẫn đến tình trạng mất ức chế ở các nơ-ron thuộc nhân ốc tai lưng ^[1]. Tình trạng tăng hoạt tính tự phát này truyền lên vỏ não thính giác, khiến não bộ ghi nhận những âm thanh không có thật từ môi trường bên ngoài, từ đó tạo ra tiếng ù tai ^[1].

Chính vì vậy, việc bảo vệ các tế bào cảm giác trong ốc tai khỏi bị tổn thương được xem là một hướng tiếp cận quan trọng giúp ngăn ngừa suy giảm thính lực và triệu chứng ù tai đi kèm ^[1].

Bằng chứng thực nghiệm: Cốt toái bổ tác động thế nào đến thính lực?

Các nghiên cứu khoa học hiện đại đã bắt đầu kiểm tra tác dụng của cốt toái bổ đối với hệ thính giác, đặc biệt là khả năng chống lại độc tính của thuốc kháng sinh gây hại tai.

Năm 2004, một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát phân đoạn flavanoid chiết xuất từ cốt toái bổ (Drynaria fortunei) nhằm đánh giá tác dụng bảo vệ trước độc tính trên tai của kháng sinh gentamicin ở 36 con chuột lang ^[2]. Động vật thí nghiệm được chia thành các nhóm: nhóm dùng gentamicin đơn thuần liều 100 mg/kg/ngày (11 con), nhóm dùng kết hợp gentamicin với flavanoid cốt toái bổ liều 10 mg/kg/ngày trước 2 ngày và duy trì trong 2 tuần (11 con), nhóm chứng dùng nước muối sinh lý (7 con) và nhóm chỉ dùng flavanoid cốt toái bổ (7 con) ^[2].

Kết quả đo ngưỡng phản ứng điện thế gợi thính giác thân não (ABR) tại các tần số 2k, 8k và 32k Hz cho thấy:

• Nhóm dùng gentamicin đơn thuần có ngưỡng nghe tăng cao rõ rệt, lần lượt là 90 dB, 92 dB và 72 dB ^[2].
• Nhóm dùng kết hợp cốt toái bổ và gentamicin có ngưỡng nghe thấp hơn rất nhiều, lần lượt là 30 dB, 37 dB và 38 dB, tương đương với nhóm chứng (30 dB, 28 dB, 39 dB) và nhóm chỉ dùng cốt toái bổ (28 dB, 25 dB, 29 dB) với p > 0,1 ^[2].

Quan sát mô học cho thấy phân đoạn flavanoid từ cốt toái bổ giúp hỗ trợ phục hồi các tế bào lông bị tổn thương ^[2]. Nhóm chỉ dùng kháng sinh bị tổn thương 43% tế bào lông ngoài và 20% tế bào lông trong, trong khi nhóm có dùng thêm cốt toái bổ chỉ bị tổn thương 20% tế bào lông ngoài và 2% tế bào lông trong (giảm tổn thương tế bào lông trong có ý nghĩa thống kê với p < 0,05) ^[2]. Đồng thời, chiết xuất này không làm ảnh hưởng đến dược động học hay hoạt tính kháng khuẩn của thuốc gentamicin ^[2].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu lâm sàng kết hợp thực nghiệm công bố năm 1989 đã đánh giá bài thuốc bổ thận gồm các vị như dâm dương hoắc, cốt toái bổ, hoàng tinh, hà thủ ô, từ thạch và thạch xương bồ trên 30 trường hợp trẻ em bị giảm thính lực do kháng sinh aminoglycoside ^[3]. Sau 3 tháng điều trị bằng bài thuốc, có 19 trường hợp cải thiện ngưỡng nghe trên 15 dB (trong đó 8 ca cải thiện 15 dB và 11 ca cải thiện 30 dB) khi đo sóng V của điện thế thính giác thân não ^[3].

Thử nghiệm trên chuột lang cùng công trình cũng cho thấy nhóm phối hợp bài thuốc chứa cốt toái bổ với kanamycin ít bị tổn thương tế bào lông của cơ quan Corti hơn đáng kể so với nhóm chỉ dùng kanamycin (p < 0,01) ^[3].

Lợi ích và khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến đời thực

Những dữ liệu trên cho thấy chiết xuất từ cốt toái bổ có tiềm năng sinh học nhất định trong việc giảm nhẹ tổn thương tế bào thính giác trước tác nhân gây hại thực nghiệm [1, 2]. Dù vậy, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này:

Thứ nhất, nghiên cứu đơn độc về hoạt chất flavanoid của cốt toái bổ mới chỉ dừng lại trên mô hình chuột lang, chưa được thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người ^[2].

Thứ hai, nghiên cứu năm 1989 trên bệnh nhi sử dụng một bài thuốc kết hợp nhiều vị thảo dược bổ thận khác nhau, do đó hiệu quả ghi nhận được là tác động tổng hòa, không thể quy hoàn toàn cho một mình cốt toái bổ ^[3].

Thứ ba, các nghiên cứu này tập trung vào tình trạng suy giảm thính lực cấp tính do nhiễm độc kháng sinh, không đại diện cho tất cả các dạng ù tai phổ biến trong đời sống như ù tai do tuổi tác, do tiếng ồn hay các bệnh lý tuần hoàn [1, 2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ù tai

Một hiểu lầm rất tai hại là xem cốt toái bổ như một "thần dược" có thể uống vào là hết ù tai ngay tức khắc. Trên thực tế, cơ chế của dược liệu trong nghiên cứu là hỗ trợ hạn chế tổn thương cấu trúc tế bào lông ốc tai khi tiếp xúc với độc chất, không phải là thuốc cắt đứt triệu chứng tức thì ^[2].

Nhiều người cũng tự ý mua cốt toái bổ khô về sắc uống đậm đặc mà không rõ liều lượng. Việc sử dụng dược liệu không qua kiểm định chất lượng có thể dẫn đến nhầm lẫn thảo dược, tồn dư hóa chất bảo quản hoặc gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.

Đặc biệt, ù tai có thể là dấu hiệu cảnh báo của nhiều bệnh lý nguy hiểm khác nhau. Việc tự điều trị kéo dài bằng các bài thuốc truyền miệng dễ làm mất đi "thời gian vàng" để chẩn đoán và xử trí các căn nguyên y khoa nghiêm trọng.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù là thảo dược tự nhiên, cốt toái bổ không phải là lựa chọn phù hợp cho tất cả mọi người. Các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị mạn tính: Việc bổ sung thêm thảo dược có thể gây tương tác thuốc hoặc ảnh hưởng tới chức năng đào thải.
• Phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn của đơn vị cốt toái bổ trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, dữ liệu lâm sàng bài thuốc phối hợp chỉ ghi nhận hạn chế trên nhóm bệnh nhi cụ thể ^[3]. Do đó, không được tự ý sử dụng.
• Người bị ù tai kèm các dấu hiệu bất thường: Ù tai một bên xuất hiện đột ngột, ù tai kèm chóng mặt dữ dội, đau đầu hoặc giảm thính lực tiến triển nhanh cần được thăm khám chuyên khoa ngay lập tức.

Sử dụng đúng cách và chăm sóc đôi tai

Nếu muốn sử dụng cốt toái bổ như một biện pháp hỗ trợ theo y học cổ truyền, người bệnh cần tuân thủ việc thăm khám và kê đơn từ các bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền uy tín, không tự ý tăng giảm liều hoặc thu hái dược liệu không rõ nguồn gốc.

Song song với đó, việc chăm sóc thính lực cần được thực hiện qua các biện pháp bảo vệ hàng ngày:

• Hạn chế tiếp xúc với môi trường có tiếng ồn lớn, đeo tai nghe ở mức âm lượng vừa phải và dành thời gian cho tai nghỉ ngơi.
• Duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và sinh hoạt điều độ để nâng cao sức đề kháng chung.
• Thận trọng khi sử dụng các loại thuốc điều trị, luôn thông báo cho bác sĩ nếu nhận thấy dấu hiệu suy giảm thính lực hoặc tiếng ve kêu lạ trong tai trong quá trình dùng thuốc.

Cốt toái bổ có cơ sở sinh học ban đầu về khả năng bảo vệ tế bào thính giác trước độc chất, nhưng không phải là phương thuốc kỳ diệu để chữa khỏi mọi chứng ù tai. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước các lời đồn thổi và luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp điều trị nào.