Nhiều người có thói quen uống một ly nước ép cần tây vào mỗi buổi sáng với hy vọng kiểm soát huyết áp tự nhiên. Mạng xã hội lan truyền trào lưu này như một "thần dược" thanh lọc cơ thể và giải quyết tình trạng tăng huyết áp mà không cần dùng thuốc. Liệu tác dụng thực tế của loại rau này có thần kỳ như lời đồn?

Dưới góc nhìn khoa học thực chứng, cần tây thực sự chứa các hoạt chất có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng thuyết phục nhất hiện nay chủ yếu đến từ các chế phẩm chiết xuất hạt cần tây chuẩn hóa hàm lượng, chứ không phải từ nước ép tươi thông thường [2].

Cơ chế sinh học giúp hạ huyết áp của cần tây

Cần tây (tên khoa học là Apium graveolens) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền như một phương thuốc lợi tiểu và hạ huyết áp [3]. Các nghiên cứu hiện đại đã xác định được nhiều hoạt chất sinh học giá trị có trong loại cây này, bao gồm apiin, apigenin, isoquercitrin và sesquiterpene [3]. Trong số đó, hai hợp chất được quan tâm nghiên cứu nhiều nhất về tác dụng tim mạch là 3-n-butylphthalide (viết tắt là NBP) và apigenin [1].

Cơ chế điều hòa huyết áp của cần tây đã được làm sáng tỏ qua các nghiên cứu tổng quan [1]. Dựa trên các mô hình động vật và thử nghiệm ở người, các hoạt chất trong cần tây giúp điều hòa huyết áp chủ yếu nhờ đặc tính giãn mạch, lợi tiểu và ngăn chặn kênh canxi [1]. Ngoài ra, chiết xuất từ hạt cần tây còn thể hiện tác dụng làm chậm nhịp tim [1]. Nhờ khả năng giãn cơ trơn mạch máu và giảm gánh nặng thể tích tuần hoàn thông qua đào thải dịch thừa, cần tây giúp áp lực dòng máu lên thành động mạch giảm xuống [1].

Bằng chứng lâm sàng từ nước ép cần tây: Rất khiêm tốn

Mặc dù trào lưu uống nước ép cần tây rất phổ biến, dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên dạng nước ép tươi lại cực kỳ hạn chế. Hiện tại, nghiên cứu lâm sàng về nước ép cần tây đơn lẻ chỉ dừng lại ở các báo cáo ca bệnh cá thể thay vì thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn [4].

Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2021 đã mô tả trường hợp một bệnh nhân nam 74 tuổi bị tăng huyết áp kèm đau vùng cổ [4]. Bệnh nhân này từng thử nhiều loại thuốc điều trị huyết áp khác nhau nhưng đều gặp phải tác dụng phụ khó chịu ở ngực [4]. Huyết áp ban đầu của bệnh nhân đo được ở mức 150/80 mmHg [4].

Bệnh nhân đã được can thiệp bằng cách uống nước ép cần tây hàng ngày trong suốt 6 tháng, dưới sự đồng ý của y tá phụ trách [4]. Song song đó, bệnh nhân được nắn chỉnh cột sống cổ tại phòng khám qua 14 lần thăm khám để trị đau cổ [4]. Trong 6 tháng này, bệnh nhân không thay đổi cân nặng, không tập thêm thể dục hay thay đổi lối sống nào khác [4]. Kết thúc đợt can thiệp, huyết áp của bệnh nhân giảm xuống mức 118/82 mmHg [4].

Báo cáo kết luận bệnh nhân cao tuổi này đáp ứng tích cực với sự kết hợp giữa nước ép cần tây và chăm sóc nắn chỉnh cột sống [4]. Tuy nhiên, giới hạn rất lớn của dữ liệu này là nghiên cứu chỉ thực hiện trên duy nhất một người và có can thiệp nắn chỉnh kết hợp, do đó không thể khẳng định chắc chắn việc giảm huyết áp hoàn toàn do nước ép cần tây hay có thể khái quát hóa cho cộng đồng.

Bằng chứng vững chắc hơn từ chiết xuất hạt cần tây

Khác với nước ép thân lá, hạt cần tây chứa hàm lượng cao hoạt chất 3-n-butylphthalide và đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù ba, có đối chứng với giả dược [5].

Một thử nghiệm lâm sàng chéo, ngẫu nhiên, mù ba công bố năm 2022 được thực hiện trên 52 bệnh nhân tăng huyết áp [5]. Các bệnh nhân được chia thành hai nhóm để hoàn thành hai giai đoạn thử nghiệm [5]. Liều dùng can thiệp là 4 viên nang chiết xuất hạt cần tây mỗi ngày (tổng liều 1,34 g/ngày) hoặc 4 viên giả dược trong 4 tuần [5]. Chỉ số huyết áp được theo dõi liên tục bằng thiết bị đo huyết áp lưu động 24 giờ [5].

Kết quả cho thấy ở nhóm dùng hạt cần tây, huyết áp tâm thu giảm từ 141,2 ± 5,91 xuống 130,0 ± 4,38 mmHg [5]. Huyết áp tâm trương giảm từ 92,2 ± 5,74 xuống 84,2 ± 4,87 mmHg [5]. Huyết áp động mạch trung bình giảm từ 108,5 ± 5,76 xuống 99,5 ± 4,66 mmHg, và áp lực mạch giảm từ 49,0 ± 6,21 xuống 45,8 ± 6,01 mmHg [5]. Ngược lại, nhóm dùng giả dược không ghi nhận thay đổi có ý nghĩa thống kê [5]. Nghiên cứu cũng không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể nào ở nhóm dùng chiết xuất cần tây [5].

Tác động trên đường huyết, mỡ máu và tâm lý

Tác dụng của chiết xuất hạt cần tây không chỉ dừng lại ở các chỉ số huyết áp mà còn mở rộng sang các chỉ số chuyển hóa và sức khỏe tâm thần [6], [7].

Trong một thử nghiệm lâm sàng mù ba khác trên 51 bệnh nhân tăng huyết áp dùng 1,34 g chiết xuất hạt cần tây mỗi ngày trong 4 tuần bổ sung vào phác đồ điều trị, các chỉ số sinh hóa đã có cải thiện rõ rệt [7]. Đường huyết lúc đói (FBS) giảm từ 108,53 xuống 97,96 mg/dL sau 4 tuần [7]. Chỉ số cholesterol toàn phần giảm 16,37 mg/dL, triglyceride giảm 16,22 mg/dL, mỡ xấu LDL giảm 11,84 mg/dL và mỡ tốt HDL tăng 2,52 mg/dL [7]. Chức năng gan thận cũng được cải thiện khi ure máu (BUN) giảm 3,43 mg/dL, creatinine huyết thanh giảm 0,075 mg/dL, men gan SGPT giảm 4,08 U/L và SGOT giảm 3,03 U/L [7]. Công thức máu và điện giải không bị xáo trộn [7].

Đặc biệt, vấn đề lo âu và trầm cảm vốn thường đi kèm và làm trầm trọng thêm bệnh tăng huyết áp cũng được cải thiện [6]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù ba trên 50 bệnh nhân tăng huyết áp dùng 1,34 g chiết xuất hạt cần tây mỗi ngày trong 4 tuần cho thấy điểm số thang đo lo âu (BAI) giảm trung bình 6,78 điểm và trầm cảm (BDI) giảm 3,63 điểm [6]. Cần tây giúp cải thiện các triệu chứng như khó thư giãn, bồn chồn, tê bì, chóng mặt, đỏ bừng mặt, vã mồ hôi, khó thở, buồn bã, mất ngủ và mệt mỏi [6]. Đồng thời, các thông số huyết áp theo dõi 24 giờ cũng giảm có ý nghĩa thống kê [6].

Tổng hợp các bằng chứng, một phân tích tổng quan hệ thống và gộp công bố năm 2025 gồm 10 thử nghiệm ngẫu nhiên với 511 người lớn tham gia đã khẳng định các chế phẩm cần tây mang lại hiệu quả hạ huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương, đường huyết lúc đói và triglyceride rõ rệt [2]. Phân tích dưới nhóm chỉ ra rằng việc sử dụng hạt cần tây hoặc các chế phẩm cần tây có liều lượng vượt quá 1.000 mg/ngày đem lại hiệu quả vượt trội hơn so với các bộ phận khác của cây cần tây [2].

Những hiểu lầm phổ biến về nước ép cần tây

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là việc đánh đồng tác dụng của viên chiết xuất hạt cần tây với một cốc nước ép cần tây tươi. Các nghiên cứu lâm sàng đem lại hiệu quả hạ huyết áp rõ ràng sử dụng chiết xuất hạt được định chuẩn hàm lượng hoạt chất cao (1,34 g/ngày) [5], [7]. Nước ép từ thân lá tươi chứa phần lớn là nước, một lượng khoáng chất và nồng độ hoạt chất 3-n-butylphthalide thấp hơn rất nhiều [1].

Một số người tin rằng nước ép cần tây có thể chữa khỏi bệnh cao huyết áp và tự ý ngưng thuốc kê đơn. Đây là một sai lầm nguy hiểm vì cần tây chỉ được nghiên cứu với vai trò là chất bổ sung hỗ trợ phối hợp cùng lối sống hoặc phác đồ điều trị, không thể thay thế hoàn toàn thuốc đặc trị [6], [7].

Một hiểu lầm khác liên quan đến hàm lượng nitrat tự nhiên. Cần tây chứa một lượng nitrat ăn kiêng giống như củ dền hay củ cải [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu lâm sàng về việc bổ sung nitrat từ nước ép thực vật trên 27 người tăng huyết áp cho thấy việc tăng tiêu thụ nitrat trong 7 ngày không làm thay đổi các dấu ấn viêm tế bào hay cytokine viêm tuần hoàn [8]. Điều này cho thấy lợi ích của rau củ cần thời gian dài và không tác động thần tốc lên mọi cơ chế sinh học như quảng cáo [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng cần tây?

Mặc dù chiết xuất cần tây được đánh giá là an toàn trong các thử nghiệm ngắn hạn [7], [2], một số đối tượng bắt buộc phải thận trọng:

  • Người đang dùng thuốc ức chế men chuyển (Captopril): Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2018 cho thấy chiết xuất cần tây tương tác mạnh với dược động học của thuốc hạ huyết áp captopril [3]. Khi chuột được cho uống chiết xuất cần tây (40 mg/kg) trước khi uống captopril, nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) của thuốc tăng 38,67%, thời gian bán thải (T1/2) tăng 37,84% và diện tích dưới đường cong nồng độ (AUC) tăng 58,10%, trong khi tốc độ đào thải giảm 27,45% [3]. Việc cần tây làm tăng nồng độ thuốc trong huyết tương có thể khuếch đại tác dụng hạ áp, dễ dẫn tới nguy cơ hạ huyết áp quá mức nếu không được theo dõi y tế [3].
  • Người có huyết áp thấp hoặc nhịp tim chậm: Chiết xuất hạt cần tây có đặc tính làm chậm nhịp tim và giãn mạch, người có tiền sử nhịp tim chậm cần lưu ý khi dùng các dạng chiết xuất cô đặc [1].
  • Phụ nữ có thai, người có bệnh lý nền nặng: Các nghiên cứu lâm sàng hiện có chỉ thực hiện trên người trưởng thành bị tăng huyết áp, chưa có dữ liệu đầy đủ xác nhận an toàn tuyệt đối trên thai phụ [5], [2]. Do đó nhóm này không nên tự ý dùng các chế phẩm bổ sung hạt cần tây liều cao.

Gợi ý áp dụng trong đời sống hàng ngày

Nếu bạn yêu thích vị tươi mát của cần tây, bạn hoàn toàn có thể đưa loại rau này vào thực đơn hàng ngày như một phần của chế độ ăn lành mạnh hỗ trợ tim mạch:

  • Sử dụng thân lá tươi: Có thể dùng cần tây xào thịt bò, nấu canh hoặc ép lấy nước uống với lượng vừa phải. Khi chế biến nước ép, không nên lọc bỏ hoàn toàn chất xơ nếu muốn giữ trọn lợi ích dinh dưỡng cho hệ tiêu hóa.
  • Không lạm dụng liều lượng: Hiện chưa có liều lượng khuyến cáo chính xác cho nước ép thân cần tây tươi. Nếu chọn dùng viên uống bổ sung chiết xuất hạt cần tây, bằng chứng cho thấy mức liều trên 1.000 mg/ngày mang lại hiệu quả rõ ràng hơn [2]. Tuy nhiên, việc dùng thực phẩm bổ sung này cần có sự tư vấn của bác sĩ điều trị.
  • Thời điểm sử dụng: Uống nước ép vào buổi sáng hoặc giữa các bữa ăn. Nếu đang uống thuốc điều trị huyết áp, không nên uống nước ép hoặc chiết xuất cần tây cùng lúc với giờ uống thuốc để phòng tránh hiện tượng tương tác làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu [3].

Nước ép cần tây là thức uống giải khát tốt giàu dinh dưỡng nhưng không phải là thần dược hạ huyết áp tức thì. Bằng chứng khoa học hiện tại ghi nhận tác dụng hạ huyết áp rõ nét nhất ở các chế phẩm chiết xuất hạt cần tây liều cao chứ không phải nước ép lá thông thường. Người bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị và nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các sản phẩm chiết xuất từ cần tây.