Nhiều người bệnh khi mắc các tật về mắt hoặc suy giảm thị lực thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự chữa trị tại nhà. Trong số các phương cảm dân gian, dạ minh sa (phân dơi sấy khô) thường được đồn thổi như một phương thuốc giúp sáng mắt, chữa quáng gà và trị mờ mắt. Tuy nhiên, việc phối hợp dược liệu này hoặc tự ý ngưng thuốc nhãn khoa chuyên khoa để dùng thảo dược thô đang tiềm ẩn nhiều mối nguy hại khó lường.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học thực nghiệm hoặc thử nghiệm lâm sàng nào ghi nhận cụ thể tương tác trực tiếp giữa dạ minh sa và các nhóm thuốc nhãn khoa hiện đại. Các dữ liệu y học quốc tế hiện có chỉ tập trung đánh giá tổng quan về y học cổ truyền trong điều trị bệnh mắt và cơ chế tương tác chung giữa dược liệu thô với thuốc tân dược [1], [2]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc nhỏ mắt đặc hiệu để sử dụng dược liệu thô khi chưa có kiểm chứng khoa học rõ ràng [1], [3].
Bối cảnh dân gian và thực trạng tự ý dùng dạ minh sa
Trong y học dân gian, dạ minh sa được lưu truyền như một thành phần trong một số bài thuốc cổ phương hỗ trợ điều trị chứng quáng gà, mắt mờ do suy giảm dinh dưỡng. Dân gian thường thu hái phân dơi trong hang động, phơi khô rồi sắc uống hoặc tán bột mịn. Việc tìm kiếm các phương thuốc tự nhiên xuất phát từ tâm lý muốn điều trị nhanh, sợ tác dụng phụ của thuốc tây hoặc do chi phí thuốc đặc hiệu kéo dài [4].
Theo ước tính trong một nghiên cứu tổng quan, khoảng 70% dân số trên thế giới từng sử dụng y học cổ truyền hoặc thảo dược như một phương pháp bổ sung hoặc thay thế [5]. Việc tiêu thụ các sản phẩm nguồn gốc thảo dược và tự nhiên gia tăng mạnh mẽ tại nhiều khu vực như Canada, Úc và châu Âu trong nhiều thập kỷ qua [5]. Sự phổ biến này dẫn đến xu hướng người bệnh tự ý kết hợp song song cả thuốc tân dược lẫn các bài thuốc dân gian mà không thông báo cho bác sĩ điều trị [5], [3].
Tại Việt Nam, không ít bệnh nhân mắc bệnh lý mắt nghiêm trọng như tăng nhãn áp (glaucom), viêm màng bồ đào, viêm loét giác mạc đã tự ý dùng thêm dạ minh sa dạng sắc uống hoặc ngâm rửa. Việc dùng các chế phẩm từ chất thải động vật chưa qua kiểm định, chế biến sơ sài mang lại nguy cơ nhiễm trùng trực tiếp, đồng thời đe dọa trực tiếp tới kết quả điều trị chuyên khoa vốn đang được kiểm soát ổn định [1], [3].
Dạ minh sa và thuốc nhãn khoa: Chưa có bằng chứng khoa học
Cần khẳng định rõ ràng rằng, trong các tài liệu y văn hiện đại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay nghiên cứu tiền lâm sàng nào đánh giá tác động riêng biệt của dạ minh sa lên các loại thuốc nhãn khoa [1], [2]. Mọi giả định về việc vị thuốc này hỗ trợ làm tăng tác dụng của thuốc nhỏ mắt hay thay thế được thuốc hạ nhãn áp hoàn toàn là lời đồn thiếu cơ sở.
Các dữ liệu nghiên cứu về nhãn khoa hiện nay chỉ mới dừng lại ở việc xem xét các bài thuốc thảo dược tổng thể. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2023 chỉ ra rằng, y học cổ truyền có lịch sử lâu đời với hơn 250 loại dược liệu được ghi chép trong các sách cổ phương nhằm kiểm soát bệnh lý mắt [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng triết lý toàn diện của y học cổ truyền gây cản trở lớn cho việc xác định mối quan hệ nhân quả thực sự dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm [1].
Do đó, người bệnh không thể dựa vào việc dược liệu được ghi chép trong sách cổ để suy diễn rằng dạ minh sa an toàn khi dùng chung với thuốc nhỏ mắt hiện đại. Khoảng trống bằng chứng này cảnh báo rằng bất kỳ sự phối hợp tùy tiện nào cũng đều đặt người bệnh vào tình thế đối diện rủi ro chưa được lường trước [1], [2].
Cơ chế tương tác tiềm ẩn giữa thảo dược và thuốc điều trị
Mặc dù dạ minh sa chưa được nghiên cứu đơn lẻ, nhưng cơ chế tương tác giữa các dược liệu tự nhiên và thuốc tây y đã được khoa học làm sáng tỏ trên nhiều phương diện. Tương tác giữa thảo dược và thuốc tây là một vấn đề an toàn lâm sàng ngày càng nghiêm trọng do thành phần thảo dược chứa rất nhiều hoạt chất hóa học phức tạp [2]. Những hợp chất này có thể tạo ra các hoạt tính dược lý đa dạng và khó lường trước [2].
Tương tác thuốc - thảo dược diễn ra chủ yếu qua hai con đường: dược động học và dược lực học [2]. Về mặt dược lực học, các nghiên cứu còn khá hạn chế, nhưng dược động học đã được khảo sát chuyên sâu [2]. Dược liệu có thể làm thay đổi hoàn toàn nồng độ của thuốc trong cơ thể thông qua việc can thiệp vào quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa và đào thải của thuốc [2], [5]. Các thành phần trong dược liệu có thể ức chế hoặc kích thích hệ thống enzym chuyển hóa cytochrome P450, tác động lên các protein vận chuyển và làm thay đổi chức năng đào thải tại thận [5], [3].
Đáng chú ý, các hoạt chất sinh học có trong sản phẩm tự nhiên sau khi vào cơ thể cũng được loại bỏ thông qua chính những cơ chế chuyển hóa và thải trừ mà thuốc tân dược sử dụng [6]. Khi dùng đồng thời, sự cạnh tranh chuyển hóa này có thể dẫn đến việc thay đổi nồng độ thuốc trong máu, làm mất tác dụng điều trị hoặc ngược lại, làm tăng tích lũy thuốc dẫn đến ngộ độc nghiêm trọng, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng [2]. Các loại thuốc nhãn khoa dạng uống hoặc thuốc nhỏ mắt ngấm toàn thân đều có khả năng chịu tác động từ những biến đổi chuyển hóa này [2], [6].
Nghiên cứu khoa học nói gì về y học cổ truyền trong nhãn khoa?
Nghiên cứu tổng quan năm 2023 tập trung vào hai bệnh lý nhãn khoa phổ biến hàng đầu là glaucom (tăng nhãn áp) và đục thủy tinh thể [1]. Nhóm tác giả đã tiến hành rà soát toàn bộ các tài liệu tiền lâm sàng và lâm sàng bằng cả tiếng Anh lẫn tiếng Trung về việc ứng dụng y học cổ truyền cho hai căn bệnh này [1]. Trọng tâm khảo sát nhằm làm rõ tác dụng dược lý, mức độ an toàn và hiện tượng tương tác thuốc - thảo dược của các công thức thảo dược được chọn lọc [1].
Kết quả tổng quan cho thấy, dù y học cổ truyền có thể mở ra một hướng tiếp cận bổ sung hoặc thay thế tiềm năng trong tương lai, việc thiếu các bằng chứng xác định quan hệ nhân quả chuẩn mực vẫn là rào cản lớn nhất [1]. Các công thức thảo dược chưa chứng minh được khả năng kiểm soát nhãn áp ổn định và tin cậy như các nhóm thuốc nhãn khoa hiện đại [1]. Đa số nghiên cứu còn hạn chế về thiết kế thử nghiệm, cỡ mẫu và chưa chuẩn hóa được hàm lượng hoạt chất [1].
Mặt khác, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2017 khẳng định các nghiên cứu về tương tác thảo dược - thuốc đang tăng nhanh nhưng chủ yếu tập trung vào các vị thuốc thông dụng, trong khi dữ liệu về các dược liệu đặc thù còn rất thiếu thốn [2]. Việc thiếu kiến thức về tương tác bất lợi tiềm ẩn đang đặt bệnh nhân vào mối nguy cơ rất lớn về an toàn y tế [2]. Điều này cho thấy y học cổ truyền trong nhãn khoa chưa thể đứng độc lập hay thay thế phác đồ chính thống hiện hành [1].
Nguy hiểm khôn lường khi tự ý bỏ thuốc nhỏ mắt đặc hiệu
Một trong những sai lầm nguy hiểm nhất của người bệnh mắt là tự ý dừng thuốc nhỏ mắt hạ nhãn áp, kháng sinh hoặc thuốc chống viêm để chuyển sang uống dạ minh sa hoặc đắp rửa dược liệu thô. Trong điều trị bệnh lý mắt, đặc biệt là glaucom, thuốc nhỏ mắt chuyên khoa có nhiệm vụ duy trì áp lực nội nhãn ở mức an toàn nhằm bảo vệ dây thần kinh thị giác.
Thuốc nhãn khoa hiện đại trước khi lưu hành trên thị trường phải trải qua quá trình xác thực nghiêm ngặt trong phòng thí nghiệm, thử nghiệm lâm sàng nhiều giai đoạn và được cơ quan quản lý dược phẩm phê duyệt [3]. Ngược lại, phần lớn các sản phẩm dược liệu lưu hành trên thị trường hoàn toàn thiếu các bằng chứng khoa học vững chắc về hiệu quả và độ an toàn [3].
Khi người bệnh tự ý bỏ thuốc nhỏ mắt đặc hiệu, nhãn áp không còn được kiểm soát sẽ tăng cao đột ngột. Tổn thương tế bào hạch võng mạc và teo dây thần kinh thị giác sẽ diễn tiến âm thầm nhưng không thể hồi phục, dẫn tới mù lòa vĩnh viễn. Trong khi đó, dược liệu thô như dạ minh sa hoàn toàn không có khả năng hạ nhãn áp cấp cứu hay thay thế cơ chế dẫn lưu thủy dịch của thuốc chuyên khoa [1], [3]. Việc ngừng thuốc đột ngột đồng nghĩa với việc bệnh nhân đánh mất "thời gian vàng" để bảo tồn thị lực.
Hơn thế nữa, dạ minh sa là chất thải sinh học của loài dơi. Nếu người bệnh tự ý chế biến, tán bột để tra, đắp hoặc ngâm rửa mắt, các vi khuẩn, nấm mốc và tạp chất độc hại chưa qua tinh chế vô trùng có thể gây viêm loét giác mạc hoại tử, viêm nội nhãn. Hậu quả này có thể dẫn đến việc phải phẫu thuật múc bỏ nhãn cầu nhanh chóng.
Hiểu lầm phổ biến: Cứ tự nhiên là an toàn
Quan niệm "thuốc nam, thuốc bắc lành tính, không có tác dụng phụ vì có nguồn gốc tự nhiên" là định kiến sai lầm phổ biến trên toàn cầu [4], [3]. Bệnh nhân khắp nơi thường tìm đến các liệu pháp thảo dược dưới cảm giác an toàn giả tạo này, dẫn đến việc họ tùy tiện dùng chung với thuốc kê đơn mà không lường trước hậu quả [4], [3].
Nghiên cứu năm 2019 về tương tác thảo dược và độc tính cho thấy, việc thiếu tài liệu về quan hệ thời gian sử dụng và việc dùng đồng thời thuốc - dược liệu thường dẫn đến những kết cục lâm sàng rất bất lợi [3]. Độc tính của dược liệu hoặc tương tác thảo dược - thuốc có thể xảy ra thông qua việc ức chế các enzym chuyển hóa tại gan, gây ra các biến cố nghiêm trọng như độc tính trên gan (hepatotoxicity) [3].
Dữ liệu thực nghiệm và bằng chứng lâm sàng về dược động học của các thảo dược hiện nay còn rất hạn chế, gây khó khăn cho việc đánh giá và báo cáo các phản ứng có hại cũng như cơ chế bệnh sinh tiềm ẩn [3]. Gánh nặng bệnh tật liên quan đến tương tác giữa thảo dược và thuốc tây đang trở thành một vấn đề sức khỏe cộng đồng nổi cộm [3]. Do đó, việc gán mác "tự nhiên" cho các dược liệu như dạ minh sa không hề đồng nghĩa với việc chúng an toàn cho đôi mắt hay cơ thể [4], [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Bất kỳ ai đang điều trị bệnh lý về mắt cũng cần cảnh giác cao độ trước các bài thuốc truyền miệng, trong đó một số nhóm đối tượng tuyệt đối phải cẩn trọng:
Người mắc bệnh tăng nhãn áp (glaucom): Đây là nhóm đối tượng có nguy cơ mất thị lực cao nhất nếu ngưng thuốc. Thuốc nhỏ mắt hạ nhãn áp đòi hỏi tính liên tục và đều đặn mỗi ngày. Việc bỏ thuốc để dùng dạ minh sa sẽ dẫn đến mù lòa không thể đảo ngược [1].
Người bệnh sau phẫu thuật mắt: Giai đoạn sau phẫu thuật đục thủy tinh thể, ghép giác mạc hay cắt bè củng mạc, hàng rào bảo vệ mắt rất nhạy cảm. Việc sử dụng dược liệu thô không rõ nguồn gốc dễ gây nhiễm trùng nội nhãn hoặc làm xáo trộn tác dụng của các thuốc chống viêm, kháng sinh bôi tại chỗ [1], [3].
Người có bệnh nền gan, thận hoặc tim mạch: Do các dược chất tự nhiên chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận, việc uống thêm các bài thuốc dân gian có thể gây quá tải enzym chuyển hóa, ức chế CYP450 và gây tổn thương tế bào gan hoặc thận [5], [3].
Người cao tuổi và người đang dùng nhiều loại thuốc phối hợp: Nhóm đối tượng này có hệ thống enzym suy giảm theo tuổi tác, nguy cơ xảy ra tương tác dược động học bất lợi dẫn đến thất bại điều trị hoặc nhiễm độc thuốc là rất lớn [2], [6].
Áp dụng thực tế và khuyến nghị điều trị an toàn
Để bảo vệ thị lực và hạn chế tối đa các rủi ro tương tác thuốc bất lợi, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa căn bản trong đời sống thường nhật:
Không tự ý ngưng hoặc thay đổi liều lượng thuốc nhãn khoa: Thuốc nhỏ mắt đặc hiệu đã được bác sĩ chỉ định dựa trên tình trạng lâm sàng cụ thể. Người bệnh cần dùng đúng giờ, đúng số giọt theo đơn, tuyệt đối không giảm liều hoặc bỏ thuốc để chuyển sang dùng bài thuốc dân gian [1], [3].
Thông báo đầy đủ cho bác sĩ: Khi đi khám chuyên khoa mắt hoặc bất kỳ bệnh lý nào khác, hãy liệt kê toàn bộ các sản phẩm thực phẩm chức năng, thảo dược thô hoặc bài thuốc cổ truyền mà bản thân đang sử dụng hoặc có ý định sử dụng [2], [7]. Sự phối hợp cởi mở giúp bác sĩ phát hiện và phòng ngừa sớm các biến cố tương tác thuốc có hại [7].
Không tự ý điều chế dược liệu tra vào mắt: Tuyệt đối không dùng dạ minh sa hay bất kỳ loại thảo dược nào để ngâm rượu, pha nước nhỏ mắt hoặc đắp trực tiếp lên vùng quanh mắt. Nhãn khoa hiện đại đòi hỏi các chế phẩm bôi mắt phải đạt độ vô trùng tuyệt đối để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn ngoại lai phá hủy giác mạc.
Tìm kiếm thông tin y tế từ nguồn chính thống: Thay vì nghe theo lời đồn thổi trên mạng xã hội về các vị thuốc kỳ lạ như phân dơi, người bệnh nên chủ động tham vấn ý kiến từ các bác sĩ chuyên khoa mắt và chuyên gia dược lâm sàng trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp điều trị bổ trợ nào [1], [2].
Mỗi can thiệp y tế đối với đôi mắt đều cần dựa trên nền tảng bằng chứng khoa học chuẩn xác thay vì các niềm tin dân gian chưa được kiểm chứng. Dạ minh sa chưa hề có dữ liệu khoa học về độ an toàn hay hiệu quả khi kết hợp với thuốc nhãn khoa hiện đại [1]. Bảo vệ thị lực bền vững đòi hỏi người bệnh phải tỉnh táo tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa và kiên quyết bài trừ thói quen tự ý bỏ thuốc đặc hiệu.
