Lời đồn về "thần dược" kéo dài tuổi thọ tế bào
Nhiều người tìm kiếm các biện pháp làm chậm lão hóa và duy trì độ trẻ trung cho làn da. Gần đây, hoàng kỳ (tên khoa học: Astragalus membranaceus) được nhắc đến nhiều với các sản phẩm chứa hoạt chất TA-65. Nhiều lời quảng cáo cho rằng chất này kích hoạt telomerase, giúp đảo ngược lão hóa da [1].
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất TA-65 từ rễ hoàng kỳ có khả năng kích hoạt enzyme telomerase và cải thiện một số chỉ số mô ở động vật [1, 2]. Tuy nhiên, dữ liệu tác động trực tiếp lên lão hóa da ở người vẫn còn rất hạn chế.
Telomere và enzyme telomerase hoạt động ra sao?
Telomere là chuỗi lặp lại TTAGGG nằm ở đầu mút nhiễm sắc thể, liên kết với phức hợp sáu protein gọi là shelterin nhằm bảo vệ nhiễm sắc thể không bị thoái hóa hoặc dính vào nhau [2, 4]. Khi tế bào phân chia, telomere bị ngắn dần [2]. Đoạn telomere quá ngắn sẽ phát tín hiệu ngừng phân chia vĩnh viễn, dẫn đến hiện tượng lão hóa tế bào [2].
Để bù đắp đoạn telomere bị mất, enzyme telomerase (chứa tiểu đơn vị phiên mã ngược TERT và thành phần RNA mẫu Terc) thực hiện bổ sung chuỗi lặp TTAGGG mới [3]. Ở tế bào miễn dịch T của người, telomerase được kích hoạt nhằm kéo dài telomere để duy trì khả năng phân bào chống nhiễm trùng [2]. Khi telomere suy giảm, các tế bào nội mô và cơ trơn mạch máu cũng bị kích thích phản ứng tổn thương DNA, gia tăng oxy hóa và viêm [4].
Chiết xuất TA-65 từ hoàng kỳ: Cơ chế qua các thử nghiệm
TA-65 là hợp chất đơn lẻ được tinh chế và phân lập từ rễ hoàng kỳ (Astragalus membranaceus) [1, 2]. Nhiều nghiên cứu đã tìm hiểu cơ chế hoạt động của phân tử này trên các dòng tế bào:
Ở tế bào phôi chuột MEF mang một bản sao gen Terc bị ngắn telomere nghiêm trọng, TA-65 giúp tăng chiều dài telomere trung bình và giảm tổn thương DNA [3]. Đáng chú ý, trên các tế bào chuột thiếu hoàn toàn gen telomerase (G3 Terc-/-), TA-65 không kéo dài telomere hay sửa chữa tổn thương DNA [3]. Điều này chứng minh TA-65 hoạt động phụ thuộc vào con đường telomerase [3].
Trên tế bào IMR90 bị ngắn telomere, hoạt chất TA-65 kích hoạt hoạt tính của enzyme telomerase [1]. Ngoài ra, trong thử nghiệm trên tế bào lympho T (CD4 và CD8) của 6 người hiến tặng, nuôi cấy TA-65 trong 3 ngày làm tăng hoạt tính telomerase từ 1,3 đến 3,3 lần so với nhóm chứng thông qua con đường truyền tín hiệu đặc hiệu MAPK, đồng thời gia tăng khả năng tăng sinh tế bào [2]. Trong cùng thử nghiệm, một chiết xuất khác từ hoàng kỳ là HTA chỉ tăng telomerase ở 2 trên 6 mẫu hiến tặng [2].
Các bằng chứng thực nghiệm trên động vật
Nhiều nghiên cứu động vật ghi nhận lợi ích sinh học khi bổ sung hoạt chất từ hoàng kỳ:
Nghiên cứu trên chuột cái cho thấy TA-65 bổ sung vào khẩu phần ăn giúp tăng mức mTERT tại một số mô, kéo dài telomere cực ngắn mà không làm tăng tỷ lệ ung thư nói chung [3]. Chuột dùng TA-65 có cải thiện dung nạp glucose, giảm loãng xương và tăng cường sức khỏe da (skin fitness) [1, 2]. Ở chim manh manh (zebra finches), TA-65 làm tăng độ dài telomere của hồng cầu và tăng tốc độ thay lông [1].
Trong nghiên cứu năm 2020 trên 40 chuột cống đực Wistar già, cho dùng TA-65 với liều 500 mg/kg/ngày giúp phục hồi cân bằng hormone FSH, LH, testosterone và giảm tổn thương cấu trúc tinh hoàn tốt hơn chiết xuất lựu [5]. Nghiên cứu năm 2021 trong 2 tháng ở chuột già cho thấy TA-65 bình thường hóa các chỉ số oxy hóa men gan, giảm biểu hiện p53 và caspase-3 gây chết tế bào gan theo chương trình [6].
Ngoài ra, thử nghiệm 4 tuần trên chuột bị khói thuốc lá kích thích cho thấy TA-65 ngăn ngừa biệt hóa nguyên bào sợi thành nguyên bào sợi cơ qua ức chế đường truyền TGF-beta1, thể hiện tác động độc lập ngoài telomere [7]. Hoạt chất astragalan từ hoàng kỳ cũng cho thấy khả năng kéo dài tuổi thọ cá thể trưởng thành ở giun tròn Caenorhabditis elegans nhờ điều hòa gen DAF-16 [1].
Giới hạn và các kết quả trái ngược cần lưu ý
Mặc dù có kết quả tích cực ở chuột trưởng thành, TA-65 không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả đồng nhất trên mọi đối tượng và độ tuổi.
Một nghiên cứu năm 2021 thực hiện trên chim sẻ nhà (Passer domesticus) non trong giai đoạn phát triển sau sinh ghi nhận kết quả bất ngờ [8]. Nhóm chim non dùng TA-65 bị giảm phát triển các cấu trúc chứa keratin [8]. Sang năm thứ hai theo dõi, chim sẻ non dùng TA-65 lại bị mất telomere nhiều hơn nhóm đối chứng [8]. Điều này cho thấy tác động của TA-65 lên telomere có thể thay đổi tùy thuộc vào từng giai đoạn sống của sinh vật [8].
Bên cạnh đó, phần lớn dữ liệu chứng minh kéo dài telomere và cải thiện làn da chỉ mới dừng lại ở mô hình tế bào và chuột [1, 2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người khẳng định TA-65 hay nước sắc hoàng kỳ có thể đảo ngược nếp nhăn hoặc chống lão hóa da toàn diện. Chuột vốn có telomere dài gấp 10 lần người, tạo ra rào cản sinh học khi ngoại suy kết quả trực tiếp [7].
Hiểu lầm thường gặp giữa hoàng kỳ thô và hoạt chất TA-65
Nhiều người lầm tưởng việc uống trà hoàng kỳ, sắc hoàng kỳ uống hàng ngày sẽ mang lại tác dụng kéo dài telomere như sản phẩm TA-65.
TA-65 là một phân tử hóa học tinh chế đơn lẻ với quy trình chiết xuất phức tạp từ rễ cây [1, 2]. Rễ hoàng kỳ thô chứa hỗn hợp nhiều thành phần như astragalan, astragaloside IV, cycloastragenol và flavonoid [1, 5]. Uống hoàng kỳ theo cách thông thường có thể hỗ trợ chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch chung [1, 5], nhưng nồng độ các hoạt chất kích hoạt telomerase hấp thu vào cơ thể chưa được lượng hóa rõ ràng.
Đồng thời, telomere ngắn không phải là nguyên nhân duy nhất gây lão hóa da. Lão hóa da còn chịu tác động từ tia cực tím, quá trình đứt gãy collagen, viêm vi thể và chế độ dinh dưỡng hàng ngày. Kích thích telomerase đơn thuần không thể thay thế kem chống nắng hay lối sống lành mạnh.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù nghiên cứu trên chuột cái cho thấy TA-65 không làm tăng tỷ lệ mắc khối u [1, 2], telomerase vốn là enzyme được kích hoạt mạnh trong tế bào ác tính để giúp khối u phân chia không giới hạn. Những người có tiền sử ung thư hoặc có tổn thương tiền ung thư cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi tìm cách kích hoạt telomerase.
Chiết xuất hoàng kỳ có ảnh hưởng đến hệ thống miễn dịch thông qua việc kích hoạt tế bào T [2]. Người mắc các bệnh tự miễn hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch không nên tùy tiện dùng các chất kích hoạt tế bào chiết xuất từ dược liệu này.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em trong độ tuổi phát triển nên tránh sử dụng chất kích hoạt telomere do tác động bất lợi tiềm tàng đã được cảnh báo trong giai đoạn sinh trưởng non [8].
Áp dụng hoàng kỳ an toàn và đúng mực
Nếu muốn sử dụng hoàng kỳ trong ẩm thực hàng ngày để bồi bổ sức khỏe theo y học cổ truyền, bạn có thể áp dụng các hình thức truyền thống:
Hoàng kỳ khô thái phiến thường được dùng nấu canh gà, hầm súp cùng kỷ tử, táo đỏ hoặc hãm nước sôi uống trong ngày. Cách dùng này tận dụng tính chất chống oxy hóa tự nhiên của các polysaccharid như astragalan [1].
Đối với các thực phẩm chức năng chứa TA-65 tinh chế thương mại nhằm mục đích chống lão hóa, người tiêu dùng cần đọc kỹ nguồn gốc, liều lượng nhà sản xuất khuyến nghị và không tự ý dùng liều cao kéo dài. Trước khi sử dụng bất kỳ dạng viên uống nào tác động lên enzyme tế bào, hãy hỏi ý kiến chuyên môn của bác sĩ.
Nghiên cứu khoa học cho thấy rễ hoàng kỳ và phân tử tinh chế TA-65 chứa tiềm năng đáng ghi nhận trong việc duy trì telomere và hỗ trợ sức khỏe mô ở mô hình thực nghiệm [1, 2]. Tuy vậy, không nên coi đây là phương thuốc thần kỳ xóa bỏ nếp nhăn tức thì. Biện pháp bảo vệ da tốt nhất vẫn là dinh dưỡng đủ chất, ngủ đủ giấc và chống nắng hàng ngày.
